DIDARY AJARLY, О́MIRI BAZARLY

Qandaı qoǵam bolsyn eń aldymen yntymaq pen birlikti tý kóterip, uly murattaryn da osy uǵymdarmen baılanystyrǵan. Osy qaǵıdadan aýytqymaǵan qyzyl kommýnıster de ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynda jańadan qurǵan ujymdarǵa “Yntymaq”, “Birlik”, “Úlgili”, “Qoǵamshyl”, “Jańa qurylys” degen ataýlar beripti. Jambyl aýdanynda shaǵyn ujymshar retinde uıysqan aýyldar búginde ósip-ónip, irgelengen. De­gen­men, áli de solaı atalady. О́ıt­keni, yntymaq pen birliksiz dúnıe tirliginiń tizgini teń bolmaı­tynyn aýyl adamdary jaqsy túsinedi, ony ómirleriniń arqaýyna aınaldyrǵan. Alataýdyń etegindegi Yntymaq aýylyna arnaıy at basyn buryp, qarlyǵashtyń uıasyn­daı qasıetti mekenniń tynys-tirshiligimen ta­nys­­tyq. Ondaǵy adamdardyń shy­naıy syılas­tyǵynyń kýási bol­dyq. Jadyraı qarsy alǵan Uzyn­aǵash aýyldyq okrýginiń ákimi Jan­ǵalı Bazarbaev, Yntymaq orta mek­tebi­niń dırek­tory Gúlnash Jy­lan­kózova aýyldyń qurmetti qa­rııa­laryn, qarymdy sharýa ıe­leriniń basyn qosyp, tanystyrdy. Yn­tymaqtaǵy aǵaıyndar arasynda alǵashqy áńgi­me­ge aralasqan Iаsha Karslıev áńgi­me­sin áriden bastady. Qazaq tilinde sheshile sóılep, bú­gingi Elbasynyń júrgizip otyr­ǵan saıa­sa­ty­na degen ystyq yqylasyn bildirdi. – Meshettik túrikterdiń bir bóligi 1944 jyly qarasha aıynda Grý­zııadan jer aýdary­lypty. Sta­lındik saıasattyń qataldy­ǵynan qa­ǵajý kórgen az ulttardyń qa­ta­ryn­da aryp-ashyp Qazaqstanǵa zor­ǵa jetken sheshemiz osy aýyldan tu­raq tabady. Ákemiz Apý 1938 jyly ás­kerge alynyp, sodan soǵys sura­py­lyn túgel basynan ótkerip, 1946 jyly otbasymen osy aýylda qaýy­sha­dy. Qazaqsha oqydym,– dedi ol. Iа.Karslıev áńgimesin bylaısha sabaqtady: – Qazaqtyń ádet-ǵuryp, salt-dás­túri tula boıymyzǵa etene sińisti. Toıymyz da, asymyz da or­taq. Bylaı alǵanda, qazaq bolyp kettik dese de bolady. Táýel­siz­diktiń arqasynda Elbasynyń syn­dar­ly saıasatymen talaı dúnıege qolymyz jetti. Derbes sharýa qojalyǵyn qurdyq. Qazir 8 gektar sýarmaly, 3 gektar tálimi jerimizge arpa, jońyshqa egemiz. Almatyǵa jaqyn ornalas­qan­dyq­tan, bul – úlken baılyq. Sonymen birge, jeke mal ustaımyz. Buryn da “Uzyn­aǵash” ujymsharynda me­hanızator, júr­gizýshi bolyp istegen maǵan teh­nıkanyń tili tanys. Trak­to­rymyz, soqamyz, basqa qajetti qural-saımandarymyz jetkilikti. Áıelim Vaıda ekeýmiz alty bala ósirip tárbıeledik. Elmen aralasymyz, yntymaǵymyz jaqsy, erteńimizge esh alańdamaımyz. Meniń bir uqqanym, jerdi kútip mápelegen adamdy jer-ana jerge qaratpaıdy eken. Sony túsiný kerek. Al, aýyl­dyqtar arasyndaǵy yntymaq – baǵa jetpes baılyǵymyz. Aýyldasynyń sózin jalǵaǵan Ga­lına Gırkına da áńgimege or­taq­tasty: – Jubaıym Nıkolaı ekeýmiz 1985 jyly Atyraýdan kóship kelip, Yntymaq aýylyna qonystandyq. Sodan beri de shırek ǵasyrdaı ýaqyt ótipti. Aýyldyń tirshiligi, tabıǵaty, adamdardyń bir-birine degen qarym-qatynasy keremet. Shyn máninde, Yntymaq dese yntymaqty aýylmyz. Bóliný, jiktelý, bótensý atymen joq. Kór­shiler tipti týǵan baýy­rymyzdaı. Bir-birimizsiz as batpaı turady. Mereke dastarqanynan, qudaıy tamaq rásiminen qaldyrmaıdy. Al, Oraza kezinde ózimiz de arnaıy aý­y­zashar beretinimiz bar. Bary­myz­dy bólisip iship, syılasyp ómir súrip jatqanymyz bir ǵanıbet. О́z basym bul aýyldan eshqaıda ket­peı­min. Shaǵyn sharýa qoja­l­y­ǵy­myz kenje uldyń atymen “Vova” dep atalady. Sýarmaly jerge maı­burshaq, 4,5 gektar tálimi egistikke arpa-bıdaı egip, buıyrǵan ónimin alyp júrmiz. Jubaıym – “Real-Veı kontrakshn” fırmasynyń bas ın­jeneri. Astana – Atyraý – Aq­taý jolyn salyp jatyr. Úlken uly­myz Aleksandr “Boran” arnaıy bó­limshesinde qyzmette, qyzymyz Na­talıa Almatyda turady, dáriger. Kenjemiz Vladımır osy Yntymaq mektebinde qazaqsha oqıdy. Qazir Qazaq kólik-kommýnıkasııa aka­de­mııasynyń stýdenti. О́zim ma­man­dyǵym boıynsha agronom edim, jer­diń babyn biraz bilemin. Sharýa qo­jalyǵyn qolǵa alǵanym da sodan. G.Gırhına etnosaralyq tatýlyq pen memlekettik til týraly aıt­qanda, olardy óte bir názik máseleler ǵoı, deıdi. Onyń sózine qaraǵanda eń bastysy, adamdar quqyǵynyń barlyq turǵydan saqtalýy, áleý­mettik teńdigi. Elbasy bastaǵan demokratııalyq qoǵamnyń qundy­lyǵyn túsine otyryp, memleket táýelsizdigin erekshe baǵalaý qajet. Al, túrli etnostar arasyndaǵy dos­tyq pen yntymaq – memlekettik saıa­sattyń jemisi. Laıym osy saıasat baıandy bolsyn. Osy “Yntymaq” ujymsharynda talaı jyl zveno jetekshisi bolǵan Bopataı Barlybaeva­nyń qyzy Kúlǵaısha Malaevanyń pikiri de kóńilge qonymdy: – О́zim qazaqtyń qyzymyn, kúıeýim Abbas Malaevtyń ulty – uıǵyr. Ol Qytaıdan beri ótken soń, 1963 jyly taǵdyr buıry­ǵy­men jarasyp qosylǵanbyz. Toǵyz bala ósirdik, tórt qyz, bes ulym, shúkir, erjetti. Ekeýmiz uzaq jyl ujymshardyń qoıyn baǵyp, ozat shopan degen qurmetti de kórdik. Keıin saýynshy boldym. Qazir jasym 70-ke keldi. О́z aǵaıyn­da­rym­men de, uıǵyr týystarymyzben de jaqsy aralasamyz. Túsingenim – adamnyń kóńili keń bolsa, jet­peı­tin eshteńe joq. Onyń ústine búgingi táýelsiz memleketimizde ne kıem, ne ishemin deseń de bári bar. Sońǵy jyldary aýylymyz tipti kórkeıe tústi. Úıler salyndy, taza aýyz sý qubyry tartyldy, aǵyn sý ár aýlanyń baý-baqshasyna erkin jetedi. Shet elderden qandasta­ry­myz kóship kelip, irgemiz keńeıip jatyr. Bári jaqsylyqtyń, el ish­indegi yrys-berekeniń, aýyz­bir­liktiń arqasy. Biz sııaqty analar osy baqytymyz baıandy bolǵanyn qalaımyz. Búgingi eldiń tútini túzý shyǵyp jatsa, odan artyq ne kerek. Bir kezderi osy eldi mekende cheshen ultynyń ókilderi turaqtaǵan eken. Solardyń biri Qýdýz Dadaev qarııa da ótken ómiri men búgini jaıly aıtqandy unatady eken: – Aýyldaǵy cheshen otbasynyń birimiz. Ata-anamyz osy Ynty­maqqa kóship kelgen soń qazaq­tar­dyń balalarymen, taı-qulyndaı asyr sap birge óstik. 1970 jyldan bergi aralyqta men qoı da baqtym, zootehnık te boldym. Sharýanyń bárin istedim. Qazir 51 gektar jerim bar. Onyń 6,3 gektary sýarmaly, 12 gektary tálimi egistik. Jyl sa­ıyn maıburshaq egemin. О́tken jyly ár gektarynan 18 sentnerden ónim aldyq. Jaǵdaıymyz jaman emes. Qazaq halqynyń salt-dástúrin, tilin bir adamdaı bilemiz. Bes balamyz bar. Úsheýi úılenip, shańyraq kóterdi. Zaıybym Roza Musaeva ekeýmiz mal baqqan jyldary ol únemi aǵa shopan bolyp, abyroıǵa bólendi. Dastarqanymyzdan qonaq úzilip kórgen emes. Bári syılastyqtyń arqasy ǵoı. Osy arada áńgimege Qýdýzdyń zaıyby Roza aralasty: – –“Cheshender súrginge ushyraǵan jyldary qazaqtardyń arqasynda aman qalǵanyn bizdiń ata-anamyz balalarynyń qulaǵyna quıyp oty­ratyn. Eger Alla shynaıy raqy­my­men peıishten oryn saılasa, oǵan barar halyqtyń birden-biri osy qazaq”, deıtin. Biz sony estip óstik. О́zimiz de qazaqtarmen bir úıdiń balalaryndaı bite qaınasyp, eseıdik. Darhandyǵyna bas ıemiz, rahmetimiz sheksiz. Qazirgi baqytty, beıbit ómirimizge, el táýelsizdigine shyn rıza otbasynyń biri bizbiz. Uly Otan soǵysynyń ardageri Kóbetaı Sozaqbaev zeńbirekshiler bólimshesiniń komandıri bolǵan eken: –Tankige qarsy snarıad atatyn zeńbirekten oq jaýdyryp jatqan Volokolamsk túbindegi urysta jaraqat aldym. Alaıda, jazylǵan soń sapqa qaıta turyp, 1950 jylǵa deıin ásker qatarynda júrdim. Elge oralǵan soń biraz jyl orta mektep­ter­de dırektor boldym. Zare­ch­nyı­daǵy eńbekpen túzeý mekemesiniń bas­tyǵy qyz­metinen zeınetke shyqtym. Bizdiki endi jastar­dyń jetistigine súıiný. Al, bárinen qymbaty elimizdegi yntymaq pen bir­lik. Kempirim Núrke ekeýmiz segiz balanyń ata-anasymyz. – Rasynda, bizdiń aýyldyń aty­na zaty saı,– dep bastady áńgimesin Nurlan Ahmetjanov. –Birligi bekem. Yntymaq – ózindik dostyq taǵylymy bar, onysy ózge­lerge úlgi bolarlyq qutty meken. Sondyqtan da sonaý 2001 jyly 14-17 shaǵyn sharýa qo­ja­lyq­­taryn biriktirip, olardyń je­kemenshik jerlerin jalǵa aldyq ta “Ynty­maq” sharýashyly­ǵyn qur­dyq. Búgin­de júzdegen sýarmaly alqap­ty, tálimi egistikti ıgerýdemiz. 300 gektar jaıylymdyq, shuraıly óris óz aldyna. О́tken jyly kókónis, maıburshaq, temeki, astyq septik. 30-40 adamdy jumys­pen qamtydyq. Egin sharýashy­ly­ǵyna qosymsha mal ósirýmen de aı­na­ly­samyz. Tórt túlik ósirip, júırik baptap, jylqy tuqymyn asyl­dan­dyrýǵa den qoıa bastadyq. Aýylda bizden basqa Azamat Sulý­bekov, Gúlnár Kelgen­baeva, Muqa­met­qalı Jurynov syndy isker azamattar sharýashy­lyq júrgizýdi jolǵa qoıyp otyr. “Elde bolsa, eringe tıedi” degen emes pe, alynǵan ónim­niń mól­sheri­ne qaraı jer ıelerine tabys úlesin teń bólemiz. Odan tys osy orta mekteptiń túrli shara­la­ryna jár­dem­desemiz. Jaǵ­daıy kel­meıtin otbasylaryna jem-shóbin je­tkizip beremiz. Shama kelse, aýyldastyń alǵysyn alǵanǵa ne jetsin. Kezdesýdi aýdan ákiminiń oryn­ba­sary Jan­dar­bek Dalabaev qo­rytyndylap, Elbasynyń bas­ta­ma­symen júzege asqan “Jol kartasy” baǵdarlamasynyń ótken jyly aýdanda oıdaǵydaı oryndalǵanyn, osyǵan oraı bıylǵy jyldyń jospary boıynsha Yntymaqtaǵy ortalyq kóshege de asfalt tóse­leti­nin aıtyp, jınalǵandardy qýantty. Turǵyndardy taza aýyz sýmen qamtý máselesiniń tolyq sheshilgeni ortaǵa salyndy. Iá, 2018 adam turatyn 300-ge jýyq aýlasy bar Yntymaq aýyly osyndaı. Onyń orta mektebin bitirgen shákirtter ótken oqý jy­lyn­da UBT nátıjesi boıynsha aý­dan­da aldyńǵy oryndardyń birin ıelenip, joǵary oqý oryndaryna túsip­ti. Ozattar men ekpindiler sany jetkilikti. Jyl saıyn irgelenip, kún saıyn kórkeıgen Yntymaq aýy­ly­nyń bolashaǵy zor. Ondaǵy aza­mat­tardyń dıdary ajarly, tabysy bazarly. Árdaıym yntymaǵy jarasyp, qýanyshy molaıa berse degen tilek kókeıde turdy. Kúmisjan BAIJAN, Amaty oblysy.