Osy tusta akademık Á.Qaıdardyń bastamasy eske túsedi. О́ıtkeni, ol egemendiktiń eleń-alańynda latyn álipbıine kóshý máselesin tuńǵysh kóterip edi.
Tarıh teperishi men bılik óktemdigin kóp kórgen – osy ulttyq jazýymyz. Tumshalanyp qalǵan sanamyzdyń túkpirinen tól dybystarymyzdy arshyp alyp, emle-ereje qurastyrý ońaı sharýa emes. Jazý degendi tek árip jıyntyǵy dep qaramaý kerek. Jazý álipbı, tańba jáne emle-erejeden quralady.
Dybys – ult tilin ózge tilderden erekshelendirip turatyn aıǵaq; tańba sol dybystyń qorǵanysh-qaýyzy; emle-ereje – dybystardyń basyn biriktirip, sóz etip turatyn dáneker.
Kez kelgen aýqymdy shara, ol ekonomıkalyq shara bolsyn, áleýmettik shara bolsyn, eldi bir serpiltpeı qoımaıdy. Ondaı sharanyń jaqtaýshylary men qarsylastary bolady. Bul álipbı aýystyrý máselesine de qatysty.
Qazaq zııalylaryn «álipbı aıtysymen» tańǵaldyra almaısyń. Qaıtken kúnde de arabtan latynǵa, latynnan kırıll jazýyna kóshkendegi burynǵy dálel-dolbarlarǵa tyń usynys qosyla qoıady dep oılamaımyz. О́ıtkeni, bar-joqtyń bári buǵan deıin, sonaý ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary-aq ortaǵa salynǵan.
Elýinshi jyldardyń ortasynda qazaqtyń y, i, u, ú tárizdi tól dybystaryn ysyryp tastap, orys tiliniń ı, ý, ıa, ıý áripterin tól sózderimizdiń jazylymyna engizgenimiz bar.
Onyń «jemisin» kúni búginge deıin terip jep otyrmyz: orystaqy orfografııamen ósken urpaqqa tól dybystyń aıtylymy beıtanys kórinetin boldy.
Tipten, til mamandarynyń arasynan orys tiliniń ı, ý tárizdi kirme «jetistikterinen» aırylǵysy kelmeıtinder tabylyp jatyr. Olar qazirgi mı, kı, sý, tý degen jazýymyzdy latyn negizinde mi, ki, tu, su dep jazýdy usynyp otyr. Eger qazaqtyń myı, kiı, suý, tuý degen sózderin qaıtadan mi, ki, tu, su dep qazaq sóziniń túbir, býyn, morfem aıtylymyn buzyp jazatyn bolsaq, onda álipbı aýystyrmaı-aq orys jazýynda qala bergennen aıyrma joq.
Latynǵa qarsy mamandar «42 áripten aıyrylyp qalamyz, sol arqyly kez kelgen sózdi jaza beretin edik» degendi alǵa tartady. Eshbir ǵylymı jurtshylyq álipbı sanynyń (quramynyń) kóptigin aıtyp maqtanbaıdy. Árip sany kóp boldy degen sóz – ol tildiń álipbıinde bir kemshilik bar degen sóz. Árip sany neǵurlym az bolsa, ol solǵurlym jetilgen álipbı bolyp sanalady.
Kirme dybystarǵa bola jańa tańba alý degen tek burynǵy Keńes quramyndaǵy túrki respýblıkalarynda ǵana boldy, olardyń ishinde biz de barmyz.
Álipbı aýystyrýdy belgili bir eldiń tiline ne jazýyna qarsylyq dep túsinbeı, qazaq tiliniń jazýyna reforma jasaý dep baǵalaý kerek bolady.
Qazaq jazýyna jasalar reformany til buzar emle-erejelerden qutylýdyń bir amaly dep túsinip otyrmyz. Sondyqtan, orys tiliniń yqpaly degende, orystyń tilin emes, onyń tórkini bólek emle-erejesiniń týystyǵy bólek qazaq tiline orynsyz tyqpalanǵandyǵyn aıtamyz. Orys álipbıin orys tiliniń emle-erejesimen qosa alǵandyqtan, qazaq sóziniń aıtylym úlgisi sol jazý kelgen tildiń qanjyǵasynda ketkeni ras. Bul – ǵylym dáleldep, tarıh kórsetip otyrǵan jaı.
Sonyń nátıjesinde keıingi jas urpaqtyń, tipten, jas urpaq qana emes, eresekterdiń de tili buzylyp barady. Mysaly, mektepten bastap «mynaý – ı» dep, orys tilindegideı jińishke aıtqyzyp úıretip, sonan soń jartykesh emlege súıenip, qazaq sózin mı dep jazyp qoıamyz. Sóıtip, qazaqtyń yı, iı degen dybys tirkesin orystyń ı degen daýysty tańbasyna baılap berip, mı dep jazyp, keıingi urpaqty myı dep aıtqyza almaı álek bolyp kelemiz. Osydan keıin balanyń qazaqtyń myı degen sózin mı dep jińishke aıtpasqa amaly joq.
Kez kelgen qazaq tili oqýlyǵynyń betin ashyńyzshy. Qazaq tiliniń ózine tán dybystary dep 7-8 áripti bólip qoıady. Sonda ne, ózge dybystardyń bári qazaqtiki emes pe? Qazaq dybystaryn osylaı bólekteýdiń ózi shákirt sanasyn tumshalap, eseıgende máńgúrt qylady. Sóıtip, 26 (28) dybysymyzdyń báriniń de ózara tirkesim emle-erejeleri múldem bólek ekendigi ne til mamandary – bizdiń sanamyzǵa jetpeı-aq qoıdy, ne oqýlyq avtorlarynyń qaperine ilinbeı-aq qoıdy. Til ishki tabıǵı zańdylyqtarǵa telingende ǵana júıeli jazý shyǵady.
Kırıllısany jaqtaýshylardyń taǵy bir dáıegi – burynǵy jazba muralarymyzdan aırylyp qalamyz degen qaýip. Kırıll jazýyn búgin-erteń eshkim óshirip tastaıyn dep otyrǵan joq. Elbasymyz aıtqandaı, kırıll jazýy latyn jazýymen biraz jyl qatar júredi. Oqýlyqtar jyl retimen birte-birte latyn jazýyna kóshirilip otyrady. Ádebı shyǵarmalar men kópshilik ǵylymı eńbekter de sol retpen jańa jazýǵa aýysady. Burynǵy jaryq kórgen mańyzdy degen shyǵarmalarymyzdyń mánsizderi ózinen ózi túsip qalady. Qazirgi urpaq kem degende jarty ǵasyr kırıldi umytpaıdy, endeshe jazba muralarymyz oqylmaı qalady dep ýaıymdaýǵa negiz joq.
Onyń ústine bolashaq urpaqty úsh tildi etip tárbıeleý máselesi memlekettik sharaǵa aınalyp otyr. Sol úsh tildiń biri orys tili bolyp qala beredi. О́rkenıetti elderde kóp til bilý – kásibı jetistik bolyp sanalady. Osy jaǵdaı bizge de kelip jetti.
Qazaq jazýshylarynyń shyǵarmalary oqylmaı qalady degen de kúmán bar. Álipbı máselesine qatysty dóńgelek ústel ústinde bir jazýshymyz «Oqylatyn shyǵarma qaı álipbımen jazylsa da oqylady, oqylmaıtyn shyǵarma qaı álipbımen jazylsa da oqylmaıdy, sondyqtan oqylatyn shyǵarma jazyńdar» dep qysqa qaıyryp edi.
Jazý aýystyrýdyń shyǵyny bar ekeni ras. Alaıda, shyǵynnyń da shyǵyny bar. Birinshiden, latyn álipbıine qarsylar kitap basýdyń, oqýlyq shyǵarýdyń shyǵynyn alǵa tartady. Sonda nemene, latyn álipbıine ótpesek, kitap baspaı, oqýlyq shyǵarmaı otyramyz ba? Sonda kırılshe qaıta basýǵa shyǵyn ketpeıdi de, latynsha jańadan basqanda shyǵynnyń astynda qalamyz ba? Qaǵaz shyǵyny, boıaý shyǵyny, jumys kúshi, t.b. jaıttardy kırılde qalsaq ta, latynǵa ótsek te bastan ótkeremiz. Endeshe, bul baǵyttaǵy shyǵyndy latynnyń shyǵyny dep eseptemeý kerek.
Sonda qalatyny – mamandardy latynǵa ıkemdep, qaıta daıyndaý máselesi ǵana. Muǵalimder úshin olardyń bilimin jetildirý ınstıtýttary bar. Mektepterdiń ózi latyn álipbıin úıretýdiń oshaǵyna aınalady. Memlekettik mekemeler men jekemenshik kásiporyndardyń óz múmkinshiligi bar. Aqyly-aqysyz til úıretetin ortalyqtar da qarap jatpaıdy. Jalpy, latyn álipbıin úırenýge kóp jyldar kerek degenge óz basymyz senbeımiz. Berisi úsh aı, arysy jarty jyl merziminde halyqtyń negizi saýattanyp bitedi.
Aýyl saýatsyz qalady deýdiń negizi shamaly, aýyl qaladaǵy siz ben bizden buryn úırenip alady. Kompıýterdiń tapshylyǵyn alǵa tartyp ta keregi joq. Buryn ózimiz úrke qaraıtyn kompıýter búginde balalardyń oıynshyǵyna aınalyp ketken joq pa?
Latynǵa qarsy áriptesterimiz, tipten, mekeme mańdaıshasyn almastyrýdyń ózin úlken shyǵyn dep dúrliktiredi. Ár mekeme úshin óz mańdaıshasyn almastyrý kótere almaıtyn júk emes qoı. Onyń ústine jekemenshik mekemeler úkimetten qarajat suramaıdy.
Baspa oryndaryn latyn álipbıine ıkemdep qaıta qurýdy da daýryqtyryp keregi joq. Burynǵydaı batpandap qorǵasyn sapyryp, qulaqty tundyratyn tarsyl-tursyl baspahanalar qazir joq. Kompıýter tetiginiń bir ǵana buraýymen qyrýar is bitip jatady. Kez kelgen baspahanada latyn jazýyna baılanysty kompıýter qory daıyn tur.
Latyn jazýy ózge ult ókilderiniń memlekettik tilge degen yntasyn toqtatady degen de qaýip bar. Álipbı turqynan shoshyp til úırenbeıtin bolsa, onda orysyń da, qazaǵyń da, basqań da bala-shaǵasymen qosylyp nege qazir jappaı latyn jazýyndaǵy aǵylshyn tilin úırenip jatyr?
«Shúkir» deý kerek, qazir qazaq tiline degen betburys mol. Balabaqshalarda qazaq tilin úırenip jatyr, mektepterge mindetti pán bolyp enip jatyr. Táýelsiz jyldary qazaq mektepterinde tárbıe alǵan jas urpaq qatarǵa qosyldy.
Ult tatýlyǵy men ult arazdyǵy jazýǵa emes, turmys-tirshiliktiń babyna baılanysty. Jazýy túgil, tili bir halyqtardyń ózara qyrqysyp jatqanyn kórmeı otyrǵan joqpyz ǵoı. Elimizdiń eseli damý qarqyny men ornyqty ult saıasaty kimge de bolsa aıan.
Álemdik aqparat keńistigine shyǵatyn birden-bir tóte jol, shyndyǵynda, tek latyn jazýy. Qansha shatqaıaqtaǵanmen aqylǵa sala kelip, moıyndaýǵa týra keledi.
Jazý tabý – araǵa ǵasyrlar salyp baryp ilýde bir týatyn danalardyń ǵana qolynan keletin shara. Slavıan jazýyn Kırıll men Mefodıı taýyp berse, túrki jurtyna úlgi bolǵan qazaq jazýyn Ahmet Baıtursynuly jalǵyz ózi sheshti. Ahań tapqan jazý qısyny álipbı tańdamaıdy, ózimizge belgili kez kelgen álipbıdi Ahań qısynyna salyp, qazaq tiline paıdalana berýge bolady. Sondyqtan, biz tiltanymǵa (lıngvıstıkaǵa) «Baıtursynuly qısyny» nemese oryssha aıtsaq «effekt Baıtýrsynova» degen dáıekteme engizip otyrmyz. Ahańnyń jazý qısynyn kezinde ataqty orys ǵalymdary matematıkalyq formýlaǵa salyp, álemdegi eń ozyq jáne eń yqsham álipbı dep baǵalaǵan.
Qazirgi kezde latyn álipbıine ótýge baılanysty bir jobany bir kisi, endi bir jobany ujym bolyp usynyp jatqan avtorlardyń sany júzden asty. Qazaq tilinde qansha dybys bar ekenin bilmesten joba usynyp jatqandar bar. Dybys pen áripti aıyryp almastan joba usynyp jatqandar bar. Olardyń deni álipbı aýystyrýdy kırılshe bir tańbany latynsha ekinshi tańbaǵa almastyrý ǵana dep uǵyp otyr. Sondyqtan da usynylǵan jobalarda eshqandaı tildik dáıekteme joq. Álipbı aýystyrý degen soqyr (mehanıkalyq) kóshirme emes.
Álipbı aýystyrýdyń úsh deńgeıi bar: birinshi – álipbı (dybys) deńgeıi, ekinshi – tańba (árip) deńgeıi, úshinshi – emle-ereje deńgeıi. Bul – til mamandary men ádiskerlerdiń sheshetin máselesi.
Mysaly, til mamandary tildiń dybys quramyn anyqtap, álipbı retin belgileıdi, emle-erejesin qurastyrady; matematıkter ár dybys pen tańbanyń kezdesim jıiligin eseptep shyǵady; ınformatıkter kompıýter túımetaqtasyna ońtaıly ornalastyrýdyń amalyn qarastyrady; syzbashylar árip sulbasynyń qarapaıym úlgisin izdeıdi; ádiskerler onyń saýat ashý daǵdysyn baǵalaıdy; kóz dárigerleri kóztanymǵa áserin baıyptaıdy; psıhologter bala júıkesine shaq kelý jaǵyn pysyqtaıdy, t.s.s.
Biz latynǵa buryn ótken respýblıkalardyń tájirıbesin eskerýimiz lázim. Ondaı jumys Astanadaǵy Halyqaralyq túrki akademııasy men A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda oryndaldy, oryndalyp ta jatyr. Basqalar jibergen qateni biz qaıtalamaýymyz kerek.
Másele – «aıtýly qyryq ekimen» baılanyp qalǵan kópshilik sanasyn oıatyp, «ózimizdiki degen – mynaý, ózgeniki degen – anaý» dep túsindirip alý. О́ıtkeni, qazaq tili pániniń muǵalimderi men joǵary oqý oryndary oqytýshylarynyń ózderi tól dybystardyń basyn ajyratyp ala almaı júr. Árıne, bul olardyń kinási emes. Mektepten bastap, joǵary oqý ornyn bitirgenshe «qazaq tilinde 42 dybys (árip) bar» dep toqpaqtaı berse, kimde bolsa senip qalady. Senip qalǵan soń burystyń ózi durys, durystyń ózi burys kórinip jatady. Qulaq úırengen orys tili dybystarynan, kóz úırengen orys tili áripterinen aryltyp alý ońaı bolmaıdy.
Sonymen, birinshi kezekte, mamandar anyqtap bergen qazaq tiliniń tól dybys quramyn tanyp-bilip, ony bárimiz túgel moıyndaýymyz kerek. Sol dybystardyń syrtynan ózge qazaq dybysyn izdep áýre bolmaý kerek.
Eń jaqsy jazý dep ereje-eskertpeleri meılinshe az jazýdy aıtady. Ondaı jazý úlgisi tildiń tól dybystary men tól tańbalar úılesimin tapqanda ǵana qurastyrylady.
Jetilgen álipbı – qoldaǵyny jeńil qalyptastyrýdyń, kóztanymdy ońaı jattyqtyrýdyń, eń bastysy, ana tiliniń aıtylym úlgisin urpaqtan urpaqqa buzbaı jetkizýdiń kepili. Latyn álipbıiniń qoldanba baǵyttaǵy salasynyń asa qajet ekenine esh kúmán joq. Biraq qazaq tilin kompıýterge ıkemdeýdiń ońaı da jalǵan-jasandy joly kóp, al aýyr da aqıqat joly bireý-aq. Ońaı bolatyn sebebi – odan-budan ógeı dybys jınap, tańba talǵamaı qıyp-qurap, jamaý-jasqaý álipbıdi árkim-aq túze beredi. Qıyny – bir ǵasyr boıy basa-kóktep, qordalanyp qalǵan kóp dybystyń ishinen tól dybysty tanyp-bilip, jıyp-terip, ólshep-piship, qazaq tiline laıyqty tól álipbı jasaý. Sonyń nátıjesinde tilimizdegi basy artyq ondaǵan jańsaq emle-erejeler ózinen ózi joıylyp, basy artyq kirme áripterdiń til buzar mashaqatynan qutylamyz.
Búginge deıin álipbıshiler álipbıdi dybys estilimine qaraı túzip keledi. Al dybystyń estilimin árkim ártúrli qabyldaıdy (túısinedi). Usynylyp jatqan jobalardan ketip jatqan jańsaqtyqtar osyǵan baılanysty. Dybystyń tańbasy onyń jasalymynan (artıkýlıasııasynan) týyndaý kerek. Bul kez kelgen adamnyń qolynan kelmeıdi. Joba jasaýshy maman fonetıst bolýy kerek.
Jazýdyń dybys quramy men emle-erejesin Ahmet Baıtursynuly sheship berip qoıǵan, al latyn álipbıi – tarıhı daıyn turǵan dúnıe. Onyń ústine kompıýter túımetaqtasynda qazaq dybystaryna saı keletin tańbalar jetkilikti. Másele biregeı 3-4 dybysty qalaı tańbalaımyz degenge ǵana saıady. Eń bastysy, joba avtorlary álipbıdiń keshendi máselelerin (álipbı, tańba, emle-ereje) qalaı sheship berdi, bári soǵan baılanysty.
Sońǵy kezde álipbı aýystyrý máselesin referendým arqyly sheshý kerek degen usynys aıtylyp júr. Bul másele búkil halyq jabylyp sheshetin is emes ekenin túsingen jón. Álipbı jobasyn til mamandary daıyndaıdy, sonan soń pedagog-ustazdar, ádiskerler, syzba sheberleri, kóz dárigerleri, psıhologter, t.b. arnaıy saraptaýdan ótkizedi. Joba arnaıy saraptaýdan ótken soń memleket tarapynan bekitilip, kópshilikke mindetti qujat retinde usynylady. Ári qaraı ol talqylanbaıdy, tek oryndalady.
Endeshe, ǵylymı aqıqat kópshilik daýysqa salýmen anyqtalmaıdy. Ǵylym salasynda «kóp aqyly – kól bolmaıdy». Ǵylymı tanym jolynda azshylyq kópshilikke baǵynbaıdy, tipten bir adam dúıim jurtqa jón siltep, jol kórsetip otyrady. Jazý salasynda ol – Ahmet Baıtursynuly.
Latyn álipbıin jatyrqamaı qabyldaý kerek bolady, erteń-aq kóz úırenip, qol jattyqqan soń kúmán ózinen-ózi seıiledi.
О́mirzaq AITBAIULY,
UǴA akademıgi, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti,
Erden QAJYBEK,
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory,
Álimhan JÚNISBEK,
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri
