Joba jahandyq yqpaldastyqqa jańa serpin qosa ma?

Halyqaralyq joba jaıly biz ne bilemiz?
2013 jyldyń kúzinde QHR tóraǵasy Sı Szınpın Ortalyq jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderine jasaǵan sapary ba­rysynda ózara birigý arqyly Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýi men HHI ǵasyrdaǵy teńiz jolyn jasaý jónindegi usynysyn jarııalaǵan bolatyn. Bul jaıynda «Bastama alǵash ret Qazaqstan topyraǵynda talqylaýǵa túsip, Prezıdent Nursultan Nazarbaev tarapynan qoldaý tapqany belgili. Sodan bergi 3 jyldan astam merzim ishinde «Bir beldeý, bir jol» ıdeıasyn, 100 el qýattap, al 40-tan astam memleket Qy­taımen ózara yntymaqtastaqqa qol qoı­dy», dep málimdeıdi QHR memlekettik ke­ńesiniń múshesi Iаn Szechı.
Bıylǵy Davos ekonomıkalyq forýmynda QHR tóraǵasy Sı Szınpın kópshilikti osy 14-15 mamyrda Beıjińde ótetin «Beldeý jáne jol» osy halyqaralyq yntymaqtastyq forýmyna qatysýǵa shaqyrdy. Fo­rýmnyń maqsaty – halyqaralyq ynty­maq­tastyqty tereńdetý úshin ózara qa­rym-qatynastardy retteý, jetken je­tistekterdi saralap, budan keıingi is-sharalardy josparlaý, Jibek joly boıy elderiniń jumys jospary men standarttaryn bir júıege keltirý.
Bul Qazaqstanǵa ne beredi?
Eń birinshi kezekte biz Batys Qytaı men Batys Eýropany Reseı arqyly jalǵaıtyn kólik dáliziniń rólin atap ótýimiz kerek. Budan 2000 jyldaı ýaqyt buryn Uly Dala arqyly Jibek joly ótkeni tarıhtan belgili. Jibek, forfor ydys, qaǵaz, baǵaly zergerlik buıymdar artqan saýda kerýenderiniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý men qyzmet kórsetý úrdisi sol zamandardan qalyptasqan bo­latyn. Demek, biz qazirgi ýaqytta sol dás­túrdi jalǵaı otyryp, ekonomıkalyq tur­ǵydan tabys tabý múmkindigine de qol jet­kizemiz.
Jibek jolyndaǵy Qazaqstannyń ekin­shi múmkindigi – munaı-gaz qubyry arqyly tranzıttik dáliz ıesi bolý ǵana emes, Batys Qytaıǵa osy qubyr arqyly tasymaldanatyn energetıkalyq resýrstardy tabıǵı kózderden usynýshy bola alatyndyǵy. Ras, bul jerde oılanatyn másele bar. Qazaqstan Qytaı úshin shıkizat qoryna aınalý qaýipi týyndaıdy. Bul qaýipti seıiltý úshin Qazaqstan óz ekonomıkasyn «Beldeý jáne jol» jobasy tolyq júzege as­qanǵa deıin jańǵyrtyp, Elbasy júk­te­gen­deı, Úshinshi jańǵyrtýdan ótip úl­ge­rýi kerek. Sonda qubyr arqyly daıyn ónim: ja­nar-jaǵar maı jóneltilip, shı­ki­zat ón­dirisinen daıyn ónim saýda­sy­na óte­miz. Iаǵnı, elimiz Qytaımen tol­yq­qan­dy seriktes, teń dárejedegi el bo­lar edi.
Úshinshiden, Qazaqstan – organıkalyq tabıǵı azyq-túlik ónim óndiretin, aýyl sharýashylyǵynyń múmkindigi 1 mlrd adamdy asyraýǵa qabiletti el. Bul biz úshin óte utymdy jol bolmaq. Ásirese, ish­ki tar sheńberli naryq qysyp otyrǵan aýyl sharýashylyǵy úshin aýqymdy syr­tqy naryqtyq suranys oryn alsa, biz­diń organıkalyq ónimdi qymbatqa sat­yp alýshy tabylyp otyrsa, árıne, qýanbasqa bolmaıdy. 
Jahannyń geosaıası damýy ózgere me?
Bul joba tolyq iske asyrylǵan jaǵdaıda Eýrazııa qurlyǵynda orasan ózgerister oryn alýy múmkin. In­fra­qurylymnyń ózgerýi Eýropa men Azııa arasyndaǵy qatynastar merzimin meılinshe qysqartyp, shyǵyndardy azaı­tary sózsiz. О́zara tıimdi halyq­ara­lyq eńbek bólisi negizinde ár el óz eko­nomıkasynyń absolıýtti, salys­tyr­maly jáne básekelestik artyq­shy­lyq­­taryn tolyq paıdalanýyna jol ashar edi. Iаǵnı, saıasattaǵy óktemdik, tap­taýryndylyq sııaqty múddeler ta­za ekonomıkalyq turǵydan tarazylanyp, joıylary haq. О́ıtkeni, qazirgi álem­de ekonomıkalyq sıpatta qanaǵat tap­paǵan múddelerdiń kesirinen saıası qaqtyǵystar týyp jatqany jasyryn emes. Jáne joba sátti júzege asqan jaǵ­daıda «Jibek joly» ekonomıkalyq bel­deýi boıynda jańa eldi mekender boı kóterip, qosymsha jumys oryndary ashylady, ártúrli mekemeler jumys is­tep áleýmettik máseleler sheshimin ta­ba­dy. 
­Munyń syrtynda geosaıası arasalmaq qa­zirgi jaǵdaıdan – AQSh, Eýropa qur­ly­ǵynan Eýrazııa qurlyǵyna oıysatyny anyq. Demek, bul «Beldeý jáne jol» jo­baǵa toptasqan elder Eýrazııa óńir­iniń saıası, áleýmettik geosaıasatyn ózara keńesip, tatýlyq, túsinistik já­ne teń quqyqty qatynas arqyly sheshý­ge múddeli bolatyny sózsiz. Qazaq mun­daı­da «Qazan aýzy joǵary...» deıdi. Qal­aı bolǵanda da Qytaı astanasynda ót­keli otyrǵan – ekonomıkalyq jobany júzege asy­rý barysyn talqylaıtyn forýmnan kú­terimiz kóp.

Jangeldi ShYMShYQOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty