Bilim negizin qaıtsek durys qalaımyz?

Al endi osy basty eki prınsıp saqtalyp júr me? Buǵan eshkim de saqtalýda dep aıta almaıdy. Ol qaǵıdalardy bilý úshin pedagogıka ǵylymyn tereń bilý, meń­gerý kerek ekeni belgili. Sony tereń bil­­megendikten de qatelikterge jol be­ri­lýde. A.Qusaıynov joǵarydaǵy maqa­la­­synda búkil ǵumyryn pedagogıkaǵa arnap kele jatqanyn aıta kele «Orta bilim be­rý júıesindegi daǵdarys: shyǵý jolda­ry» atty kitapsha jazyp shyǵarǵanyn aı­ta­dy. Mine, bárimizge de asa qajetti já­ne basshylyqqa alatyn qundy dúnıe osy kitapsha bolsa kerek. Endi kóterilip otyr­ǵan máselege oraı óz baılam, oı-tol­ǵamdarymyzdy ortaǵa salalyq.

Men de pedagogıkaǵa ómirimniń ba­qan­daı 23 jylyn arnaǵan adammyn. Pe­da­gogıkadaǵy eńbek jolymdy sonaý 1960 jyly jeke bastaýysh mekteptiń muǵalimi jáne meńgerýshisi bolyp bastaǵanmyn. Eki jyl bastaýysh synypqa sabaq berdim. Sodan soń bes jyl ortalaý mektepte Qa­zaq tili men ádebıeti páni muǵalimi bolyp qyz­met atqardym. Arada on jyl jý­r­na­lıstik qyzmettegi úzilisten keıin pe­da­gogıkalyq jumysyma qaıta oraldym. Arqalyq qalasynda ózim uıymdastyrǵan «A.S.Makarenko atyndaǵy balalar men jasóspirimder soveti» atty mektep oqý­shylarynyń mektepten tys kezindegi tár­bıesimen aınalysatyn ári qıyn bala­lar­men jumys jasaıtyn balalar meke­me­siniń dırektory bolyp alty jyl arpa­lystym. Maqsatym qıyn balalarmen ju­mys jasaýdaǵy Makarenkonyń álemde teń­desi joq is-tájirıbesin Qazaqstanda jań­ǵyrtyp júzege asyrý bolatyn. Onyń múm­kin ekenin dáleldep berdim.

1993 jyldan 2003 jylǵa deıin Y.Altynsarın atyndaǵy Arqalyq mem­lekettik pedagogıkalyq ınstıtýtyn­da on jyl ádebıet kafedrasynda ustazdyq ettim. Mine, 1-synyptan bastap pedagogıkanyń jo­ǵary oqý ornyna deıingi saty-sa­ty­la­rynyń bárinde qyzmet atqaryp, aıanbaı eńbek etkenmin. Bul meniń elimizdegi bi­lim berý salasynyń jarty ǵasyrlyq ke­zeńindegi jetistikteri men kemshilikterin saraptap, jetik bilýime, soǵan qaraı bastamalar kóterip, usynystar jasap otyrýyma negiz bolǵan.

Bernard Shoý «Oı-ıdeıalaryńdy dálel­deý­diń eń tıimdi tásili qaısy?» degen saý­al­ǵa «О́z ıdeıalaryńdy qorǵap, aıtysyp-tar­tysyp álek bolýdyń qajeti joq, eń du­ry­sy qaıtadan aıta berý kerek» dep jaýap be­ripti. Men Shoýdyń osy aqyl-keńesin ustanyp kelemin.

Birinshi ıdeıa-bastamam – mektepterde baıaǵydan osy kúnge deıin oryn alyp kele jatqan prosent qýyp, ótirik 99-100 paıyz úlgerim berýdi toqtatyp, shyn úlgerimge je­tý týraly bolatyn. «Bilim negizi – birinshi klas­ta» atty problemalyq maqalam 1967 jy­ly «Qazaqstan muǵalimi» gazetinde ja­rııa­lanǵan. Sol kezdegi bilim mınıstri Ken­jáli Aımanov: «Avtorǵa bastamasyn jú­zege asyrýǵa jaǵdaı týǵyzylsyn» dep ga­zet shetine buryshtama jazyp berdi. Bul bas­tamany júzege asyrý úshin oblystyq jáne aýdandyq oqý bólimderinen maǵan bir me­k­teptiń oqý isiniń meńgerýshisi qyzmetin be­rýdi suradym. Qatardaǵy muǵalim bolyp júrip, ony iske asyrý múmkin emes edi. О́ıtkeni, 1-klastan oqýshylardy tek jaq­sy, óte jaqsy úlgerimmen kóshirý úshin bú­kil muǵalimder ujymyn, ata-analardy ju­­myldyrý kerek. Biraq, mektepterdegi pro­sent qýýdy gazetterde áshkerelep júr­gen menen mektep dırektorlary qorqyp, on­daı basshylyq jumysqa aldyrmaı qoı­dy.

Men «Bilim negizi – bastaýyshta» degen jal­pylama aıtylǵan sóz dep esepteımin. Ony bastaýyshta muǵalim bolǵan óz tá­ji­rı­bemnen jaqsy bilemin. Bilim negizi qalanatyn birinshi synypta jaqsy ne óte jaqsy oqymaǵan oqýshyny odan keıingi synyptarda ozattar qataryna qosa almaı­syz. Demek, «Bilim negizi – birinshi synypta!» Mektepter mine osyndaı konsepsııamen jumys jasaýy kerek. Sol maqsatpen 1-synypqa eń tájirıbeli muǵalim sabaq be­rýi kerek jáne onyń eńbekaqysy da óz­ge­le­ri­nen bir jarym ese kóp bolsa deımiz. Bi­rin­shi synypty tájirıbesiz ári oqý ornyn jańa bitirip kelgen jas muǵalimge tapsyrýǵa áste bolmaıdy. Jáne 1-synyp oqýshylarynyń sany jıyrmadan aspaýy lázim.

Bilim negizi qalanatyn birinshi synypqa bar kúshti sala otyryp, balany kelesi s­y­nypqa tek qana jaqsy, óte jaqsy úl­gerimmen kóshirýdiń mańyzy asa zor. Oqý­­­­shylardyń tártibi de jaqsy bolyp, al­­dyńǵy synyptarda qıyn balalar pro­b-
­le­masy bolmaıdy. Nátıjesinde bul bas­tama bilim berýdiń sapasyn arttyryp q­a­na qoımaı salany damytýǵa da, reforma­lar­dy sátti júzege asyrýǵa da ǵylymı negiz bo­lady.

Akademık Asqarbek Qusaıynovpen ol kótergen ekinshi tárbıe máselesinde de kózqarasymyz bir eken. Asekeń shet elderde ana tilindegi tárbıege, onyń ishinde rýhanı-adamgershilik jáne patrıottyq tárbıe berýge kúsh salynatynyn aıtady. Shet elderdiń ozyq tájirıbelerine nazar aýdarǵan durys, biraq ózimizdiń halyq tárbıesine jete kóńil bólmeı, zerttep-zer­delemeı júrmiz. Buryn qazaqtyń mek­tep oqýy, saýaty bolmaǵanmen, jol oqý­y men tárbıesi,kóńilge toqýy myqty bol­ǵan ǵoı. Ásirese, ádep tárbıesi tańǵala­r-
­lyqtaı emes pe. Úlkenniń aldyn kesip ót­peý, úlken turǵanda kishi sóılemeý, ene tár­bıesi, qyzǵa qyryq úıden tyıym, qo­naǵyn Qudaıdaı syılap qurmetteýi, ba­lany adamgershilik qasıetterge baýlýy bári-bári ózimiz úlgi alarlyq ulttyq tárbıelik oqý quralyndaı. Biraq solardy tárbıelik oqý quralyna aınaldyra almaı júrmiz. Basqanyń qańsyǵyn tań­syq qylýdan arylyp, ózimizdiń ulttyq qun­dy­lyqtarymyzdy, halyqtyq tárbıeniń ozyq úlgilerin mektepterimizdiń syrtynan syǵalatpaı esikti aıqara ashyp ishke kir­gizýimiz kerek.

Bárimizdi qatty alańdatyp, oqý­shy­lar­dy da, ata-analardy da qınap júrgen jaǵdaı – pán­derdiń kóptigi. Jáne jyl saıyn jańa pán­der qosylyp jatady. Bul aıtpasqa bolmaıtyn, kópshilikti toǵandyryp otyr­ǵan taqyryp. A.Qusaıynov shamadan artyq (peregrýzka) pánder men sabaqtar keshegi keńestik kezeńnen, tipti, sonaý patshaly Reseı ýaqytynan beri bar ekenin aıta ke­le, uly pedagog K.Ýshınskııden myna­daı mysal keltirgen: «Biz balalardyń ba­s­yna ártúrli eshteńege de keregi joq qo­qysty úıip-tógip jatyrmyz, keıin adam ony ómirde qoldanbaıdy». Mine, osy jaı qazir bizde de oryn alyp otyr. Asekeń so­­nyń saldarynan orta bilim sapasy ór­leý­d­iń ornyna tómendep ketkenin zertteý ná­tıjeleri arqyly dáleldep bergen. J­á­ne bilim sapasyn qalaı kóterýge bolaty­ny týraly oı-usynystaryn sheteldik ú­z­dik tájirıbelerge súıene otyryp jaıyp sal­ǵan.

Al men óz túıgenderimdi óz tájir­ı­be­le­rime súıene otyryp aıtpaqpyn. Jalpy,  pe­dagogıka konservatıvtik ǵylym sanala­dy. Bul endi ómirdegi qısynsyzdyq. Al shy­nynda pedagogıka bolashaq adamdaryn ıaǵnı jastardy oqytyp tárbıeleıtin bol­ǵandyqtan ol ozyq ǵylym bolýy kerek emes pe. О́kinishke qaraı, pedagogıka so­naý baıaǵydan beri adam psıhologııasy­men, onyń tabıǵatymen, qabiletimen sanaspaıdy. Ras, jas adamǵa oqý kerek, ómirine qajetti bilim alý kerek. Solaı eken dep, shamadan tys kóp pánderdi oqyta berý jón be? Ár ydystyń syıymdylyq mólsheri bar. Eger artyq quısańyz tógiledi, arbaǵa júkti artyq artsańyz at tarta almaıdy, ne arba synady. Adam da solaı. Artyq oqytqanyńyz boıǵa darymaıdy, siń­­beıdi, qabyldanbaıdy. Sol artyq oqy­tý­ǵa ketken ýaqyt pen jumsalǵan qar­jy bos­qa shyǵyn bolady.

Sananyń este ustaý qabileti sheksiz emes. Ydystyń syıymdylyǵy sııaqty ar­tyq aqparatty, artyq oqýlardy laqtyryp tas­tap, umyttyryp otyrady. Bul sananyń ózin ózi qorǵaýy. Qazaqta oqý ótip ketken de­gen sóz bar. Tegin aıtylǵan sóz emes. Oqı-oqı sanasyna zaqym kelgen adamdar­dy kórgen soń aıtqan. Qıyn balalar sonyń bir kórinisi dese kerek. Eger solarǵa qa­biletine qaraı bilim bergende olaı bolmas edi.

Sananyń artyq aqparattar men sa­baq­tardy qabyldamaı laqtyryp tastaý pro­sesi kezinde kerek bilimder qosa ketip qa­lyp jatady. Endeshe, kerekti ketirmeı qa­laı aman saqtap qalý kerek? Mine, pe­da­gogıkanyń sheshetin túıindi máselesi osy. Ol úshin aldymen neni oqytyp, neni bildirý kerek ekenin sheship alý qajet. Bul adam sanasymen sanasý arqyly sheshiletin másele. Neni bilýdiń úsh túri bar. Olar:

birinshi – bilýge mindetti,

ekinshi – bilýi kerek,

úshinshi – bilgeni jón.

Mine, ár synypqa arnalǵan pánderdi belgileýde, sol pán oqýlyqtaryn jazýda nemese qurastyrýda jáne soǵan iriktelip, suryptalyp kirgiziletin materıaldardy tańdap anyqtaýda osy úsh prınsıp, ıaǵnı úsh talap qatań qadaǵalanyp basshylyqqa alynýy tıis. Oqýlyqqa materıaldardy iriktep ornalastyrǵanda birinshisine 60 paıyz, ekinshisine 30, al úshinshisine 10 paıyz úles ber­gen durys bolmaq. Oqýlyqtarda osy shart­tar saqtala ma? Joq, saqtalmaıdy. Oqý­shy bilýge mindetti taqyryptardan «bilgeni jónge» jatatyn materıaldar kóp ekenin kóremiz. Sondyqtan ekinshi, úshin­shi kezektegi taqyryptardy azaıtý arqyly oqýlyqtardy yqshamdaýǵa, sa­ǵatyn azaıtýǵa, olardan únemdelgen sa­ǵattar esebinen osy ýaqytqa deıin jetimdik kórip júrgen tálim-tárbıe pánin engizip, onyń saǵatyn aptasyna kemi ekeýge jetkizý kerek.

 Bul úsh prınsıp oqýshynyń sabaq aıtqanyn baǵalaýda da kerek. Bilgeni jón, bilmegeni aıyp emeske jatatyn ta­qyrypty aıta almaǵany úshin oqýshyǵa jaman baǵa qoıýǵa bolmaıdy. О́z basymnan mynadaı sabaq alarlyq qyzyq oqıǵa ótken.Bir oqýshymnyń ákesi kelip, jap-jaqsy oqyp júrgen ulynyń meniń sabaǵymnan eki alyp, úıge jylarman bolyp kelgenin renishpen aıtty. – Aldymen ulyma oý, sen qazaq emessiń be, qazaq tilinen eki alǵanyń qalaı, dep renjidim de artynan sol sabaqty ózim oqyp kóreıinshi dep qarasam, «etister» degen taqyryp eken. О́zdik etis, ózgelik etis, yryqsyz etis... degen sııaqty adam mıyna qonatyn nárse emes. Al endi, muǵalim, sen aıtshy osy myna etisterdi bil­megennen balanyń nesi ketedi? Onyń jal­py oqýy men bilimine, oı órisine, óz tili – qazaq tilinde erkin sóıleýine ne zııan kel­tiredi?

– Eshteńesi de ketpeıdi, biraq alǵan ekisi toqsan aıaǵynda baǵasyn kemitedi, oı óri­sine esh zııany joq, – dep shynymdy aıt­tym.

– Aýylymyzda jaqsy atalyp júrgen us­tazsyń, bilýge mindetti sanalmaıtyn, ke­re­gi shamaly sondaı «etis-metister» úshin ba­laǵa eki qoıyp saǵyn syndyrǵanyń jón be?! – dep meni qatty sastyrdy.

 Sóıtip, ol maǵan úlken oı salyp ket­ti. Sodan bylaı baǵany oqýshynyń ta­qyrypty bilýi mindetti jáne mindetti emes­­tigine qaraı qoıatyn boldym. Sóı­t­sem ortańǵy synyptardyń qazaq tili men áde­bıeti oqýlyqtarynda bilýge min­det­ti­ler­den úshinshi toptaǵy mindetti emes ma­te­rıaldar kóp bolyp shyqty.

Oqýlyqtardy jazýda jáne quras­ty­rýda bizde jaýapkershilik, izdenis je­tis­peıdi. Biz sııaqty ondaǵan jyldar mek­­teptiń ystyq-sýyǵyna túsip shyqqan pra­k­tık muǵalimder men oqytýshylardyń shyryldap jazǵan maqala, eńbekterine, baı tájirıbege negizdelgen usynystaryna nazar aýdarylmaıdy. Osy ókinishti. Qo­ryta kelgende aıtarym, birinshiden, oqý­lyqtardy bilgeni jón degen, keıin de bile jatatyn, ony bilmegennen esh­kim­ge esh nuqsan kelmeıtin materıaldar­dan aryl­typ, únemdelgen saǵattar ese­bi­nen, tipti pánder esebinen Ál-Farabı ba­ba­myzdyń ósıetine saı bilimnen buryn tárbıe berýge kúsh salýymyz kerek.

A.Qusaıynov óz suhbatynda asa kó­keı­kesti de aýqymdy máselelerdi alǵa tartyp otyr. Onyń árqaısysy jeke taldaýǵa júk. Birinshi synyptan bastap úsh tilde oqy­tý jónindegi pikirine kelsek, ol álem el­derindegi jaǵdaıdy zertteı kelgende bir­de-bir shet eldiń mektebinde birinshi sy­nypta úsh tilde oqytylmaıtyna kóz jet­kizgen. Al men óz kózimmen oqyp kórgen má­­limet – IýNESKO-nyń sheshiminde ba­la bastaýysh synyptarda tek óziniń ana ti­lin­de oqyp tárbıe alýy kerek dep ja­zyl­ǵan. Bul qaǵıdany Japonııa bul­jyt­paı saq­taıtyny aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Buǵan qosymsha sóz qosý artyq bolar.

Qoryta kelgende, Qazaqstan pedagogıka ǵylymdarynyń basynda otyrǵan akademık A.Qusaıynovtyń tikeleı basshylyǵymen orta bilimniń ǵylymı negizin jáne eń bas-
ty qaǵıdalaryn jasaý úshin sol akademııa qabyrǵasynda pedagogıkalyq qoǵamdyq keńes qurý durys bolmaq. Qanshama ozat oıly asa tájirıbeli praktık muǵalimder óz­deriniń tamasha bastama, oı-ıdeıalaryn ót­kize almaı júr. Solardy qoǵamdyq ke­ńes­ke tartyp, olardyń pedagogıkalyq is-tájirıbelerin zerdelep taratý, ómirge en­gizý qajet.

Juma-Nazar SOMJÚREK,
ustaz, jazýshy, ádebıet synshysy