Elimizdegi Adam quqyqtary jónindegi ýákil (Ombýdsmen) mártebesi Konstıtýsııamyzda bekitildi. Naqtylaı aıtqanda, bılik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaıta bólý baǵytyndaǵy konstıtýsııalyq reformalar nátıjesinde jańarǵan Ata Zańymyz boıynsha Parlament Senaty Prezıdenttiń usynýymen atalǵan ýákildi bes jyl merzimge saılaıdy jáne ony qyzmetinen bosatady. Bul adam quqyqtary jáne bostandyqtarynyń ulttyq júıesin aıtarlyqtaı nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.
Osy oraıda, biz Qazaqstandaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákil Asqar ShÁKIROVPEN áńgimelesken edik.
– Elimizdegi Ombýdsmen mártebesiniń Konstıtýsııa boıynsha naqtylanýy onyń keleshektegi qyzmetine qanshalyqty áser etedi dep oılaısyz?
– Adam quqyqtary jónindegi ýákil mártebesiniń Konstıtýsııada kórinis tabýy onyń bedelin kóterý ǵana emes, memlekettegi jáne qoǵamdaǵy adam quqyǵy máseleleriniń basymdyǵyna nazar aýdarý bolyp tabylady. Sondaı-aq, bul másele Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda atap kórsetilgen mindetter men basymdyqtarǵa sáıkes keledi.
Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń jańa mártebesi onyń qyzmetin retteıtin zańnamalyq bazany odan ári jetildirýge jol ashady. Sonymen birge, bul qadam adam quqyqtaryn qorǵaý jáne qoldaýmen aınalysatyn ulttyq mekemelerdiń mártebesine qatysty qaǵıdalarǵa (Parıj qaǵıdalary) sáıkes ulttyq quqyq qorǵaý ınstıtýttary úshin qabyldanǵan standarttardyń talaptaryna jaýap beredi.
– Asqar Orazalyuly, Adam quqyqtary jónindegi ýákil retinde sizdiń qolyńyzda el azamattarynyń quqyǵyn qorǵaýǵa qatysty qandaı yqpal etý tetigi bar?
– Ombýdsmenniń qyzmetindegi negizgi qural quqyq buzýshylyq isterdiń negizinde daıyndalyp, memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalarǵa joldanǵan hattar men usynystar bolyp tabylady. Máselen, mundaı hattar men usynystar Premer-Mınıstrge, Joǵarǵy Sot Tóraǵasyna, memlekettik organdardyń birinshi basshylaryna jiberiledi. Jalpy, 2016 jyly tıisti oryndarǵa joldanǵan hattar men usynystarda penıtensıarlyq, medısınalyq-áleýmettik, balalar isi, áskerı jáne basqa da salalardaǵy máseleler qamtyldy. Ulttyq aldyn alý tetigi (UAT) sheńberinde 700-den asa nysanda bolyp, ondaǵy jumystarmen tanysý barysynda nazarymyzǵa túsken jaǵdaıattar da álgi joldanǵan hattar men usynystarda kórsetilgenin aıta keteıin.
Bıylǵy jyldyń birinshi toqsanynda 200-den astam nysanǵa baryp, olardyń tynys-tirshiligimen tanystyq. Sonyń nátıjesinde birqatar usynymdar ázirlenip, olar tıisti memlekettik organdardyń qaraýyna jiberildi.
Sońǵy ýaqytta buqaralyq aqparat quraldary arqyly Jer kodeksine túzetýler engizýmen baılanysty ruqsat etilmegen mıtıngter, jumyspen qamtylmaǵan azamattardy qarýly kúshterge shaqyrý bastamasy, kóp balaly otbasylardy úıden shyǵarý, balalardy jaǵymsyz aqparattyq ortadan qorǵaý jáne taǵy basqa da máseleler boıynsha óz ustanymdarymyzdy jarııa ettik.
– El azamattary kóbinese qandaı máselelermen aryzdanady?
– Bizge jyl saıyn 1500-ge jýyq
aryz túsedi. Olarda negizinen qoǵam ómiriniń barlyq salasyna qatysty máseleler qozǵalady. Naqtylaı aıtqanda, olardyń negizgi bóligi quqyq qorǵaý organdarynyń is-áreketterine (30%), sot sheshimderine (28%) jáne jergilikti bılik organdarynyń sapasyz memlekettik qyzmetter kórsetýine (16%) qatysty shaǵymdar bolyp keledi.
– Qazirgi tańda Ombýdsmen mekemesiniń qyzmetindegi qandaı jetistikterdi atap óter edińiz?
– Eń aldymen, Ombýdsmen mekemesi memlekettik quqyqtyq júıede Ulttyq quqyq qorǵaý ınstıtýty bolyp tanyldy. Meniń kózqarasym boıynsha, bizdiń mekeme memleket pen qoǵam, memlekettik organdar men azamattyq sektor arasyndaǵy medıator qyzmetin tabysty atqaryp otyr. Osy oraıda, Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń janyndaǵy úılestirýshi rólin atqaratyn Ulttyq aldyn alý tetigi qyzmetin de atap ótken abzal. Ulttyq aldyn alý tetigi qyzmeti arqasynda sońǵy 3 jylda Qazaqstandaǵy 1688 jabyq mekemege esh kedergisiz monıtorıng júrgizildi.
Sondaı-aq, halyqaralyq quqyq qorǵaý uıymdarymen yntymaqtasa jumys isteý de jolǵa qoıylǵan. Biz Ulttyq quqyq qorǵaý mekemeleriniń (ombýdsmenderdiń) Halyqaralyq úılestirý komıtetine múshe boldyq jáne onyń jelisiniń biri – Azııa-Tynyq muhıt forýmy sheńberinde belsendi jumys júrgizip otyrmyz. Halyqaralyq áriptestiktiń arqasynda bizdiń el jekelegen quqyq qorǵaý máselelerinde resıpıent emes, donor bolyp keledi. Máselen, otbasynda, mektepte jáne qalalyq ortada balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres boıynsha IýNISEF-pen birlesip jasalǵan jobanyń nátıjeleri basqa elderge paıdalaný úshin usynyldy.
– Elimizden tys jerlerde turatyn azamattarymyzdyń quqyqtaryn qorǵaý máselesine baılanysty ne aıtasyz?
– Árıne, elimizden tys jerlerde júrgen qazaqstandyqtar da turaqty nazarymyzda. Olar da bizdiń qorǵaýymyzdyń obektisi bolyp tabylady. Men osy arada eki mysalǵa toqtala keteıin. Birinshisi – AQSh azamattary asyrap alǵan otandastarymyzdyń qazasymen baılanysty. Atalǵan qaıǵyly oqıǵa birqatar mańyzdy máselelerdiń anyqtalýyna jol ashty. Bul jaǵdaılar bizdi memlekettik organdarǵa, atap aıtqanda, Syrtqy ister mınıstrligi men Bilim jáne ǵylym mınıstrligine suraý salýǵa májbúr etti.
Tarata aıtar bolsaq, AQSh azamattary asyrap alǵan qazaqstandyq 6609 balanyń arasynan 673 bala boıynsha zańmen belgilengen asyrap alýshylar esepteri túspegeni, al 237 bala boıynsha tipti múldem aqparat joq ekeni, ıaǵnı olardyń konsýldyq esepke alynbaǵany anyqtaldy. Qazirgi tańda osyǵan baılanysty tıisti esep pen baqylaý júrgizilýde.
Taǵy bir jaıt – bizdiń burynǵy otandastarymyzdyń – qazir Reseı azamattarynyń Máskeýde zańsyz ustalyp, qanaýǵa túskenine jáne qatygez qarym-qatynasqa tap bolǵanyna baılanysty Qazaqstan azamatynyń jazǵan aryzyna qatysty. Bizdiń mekememizdiń bastamasy boıynsha ózara quqyqtyq kómek kórsetý sheńberinde eki eldiń quqyq qorǵaý organdary atalǵan aryzdaǵy derekterdi zertteýge kiristi. Sondaı-aq, men óz áriptesime – Reseı Ombýdsmenine qyzmettik hat joldadym. Ol qazirgi ýaqytta isti sońyna deıin jetkizý maqsatymen qajetti yqpaldasý amaldaryn júrgizip jatyr.
– Siz óz qyzmetińizde qandaı salalarǵa basymdyq beresiz?
– Biz kez kelgen áleýmettik, saıası, násildik, ulttyq jáne ózge de belgilerge baılanysty basym baǵyttardy belgilemeımiz. Ombýdsmen ınstıtýtynyń qyzmeti saıasattandyrylmaǵan jáne mundaı úrdiske tartylýdyń qısyny joq.
Biz qoǵamnyń osal toptarynyń, eń bastysy, balalardyń, áıelderdiń jáne múgedekterdiń quqyqtaryn qamtamasyz etýge basymdyq berip, olarǵa erekshe nazar aýdaramyz.
Qazaqstanda balalardyń quqyqtary máselelerine erekshe kóńil bólinedi. Bilim jáne ǵylym mınıstriliginde Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti bar. Byltyr Qazaqstanda Prezıdenttiń О́kimimen Bala quqyǵy jónindegi ýákil qyzmeti quryldy. Adam quqyqtary jónindegi ýákil mekemesi bul jańa ınstıtýttyń qurylǵan kúninen bastap maqsattar men mindetterdiń ortaq ekenin eskere otyryp, oǵan jan-jaqty qoldaý kórsetip keledi. Sondaı-aq, bul ınstıtýt buryn bastalǵan jobalar sheńberindegi jumystarǵa atsalysýda.
– Qazirgi tańda elimizde Balalar úılerin jabý úrdisi baıqalýda. Osyǵan qatysty sizdiń pikirińiz qandaı?
– Elimizde birqatar Balalar úıleriniń óz jumysyn toqtatýyna jetimder men ata-anasynyń qamqorlyǵynan shet qalǵan balalardy otbasylaryna, ıaǵnı patronattyq tárbıeleý men qamqorlyqqa berý úrdisi belgili bir deńgeıde áserin tıgizip otyr. Máselen, 2015-2016 jyldary patronattyq tárbıeleý men qamqorlyqqa 1841 bala berildi. Balalarǵa arnalǵan 48 mekeme-úı jabyldy.
Alaıda, jetim jáne qaraýsyz qalǵan balalardy patronattyq tárbıeleý men qamqorlyqqa berýdiń de ózindik máseleleri bar. Naqtylaı aıtqanda, joǵaryda kórsetilgen merzim ishinde atalǵan balalardyń arasynan 399-y keri qaıtaryldy. Bul – atalǵan sanattaǵy árbir tórtinshi bala ekinshi ret jetimdikke tap bolady degen sóz. Bizdiń paıymdaýymyzsha, osy másele patronattyq ata-analardy arnaıy oqytyp, daıyndaý isiniń jolǵa qoıylmaǵandyǵynan týyndaýda. Al shetelderde patronattyq ata-analardy daıyndaý mindettelgen. Bul tájirıbe bizdiń elimizge de engizilýi tıis dep oılaımyz.
Joǵaryda aıtylyp ótken jaǵdaıattarǵa baılanysty men Premer-Mınıstrge ashyq hat joldadym. Onda qajetti bazany qurmaı jáne qalyptasqan jaǵdaıdy esepke almastan Balalar úılerin taratýdy tezdetý úrdisi túrli qıyndyqtardy aldymyzǵa kóldeneń tartýy múmkin degen pikirimdi bildirdim.
Jaqynda men Aqmola oblysynyń Aqkól qalasyndaǵy Balalar úıine bardym. Bizdiń pikirimizshe, bul mekeme halyqaralyq ólshemdermen qaraǵanda úlgili sanalady. Ondaǵy ıgilikti isterdi, jaqsy tájirıbelerdi osy baǵytta qyzmet kórsetetin ózge de mekemelerge úlgi retinde usynýǵa ábden bolady. Muny aıtyp otyrǵan sebebim, qazirgi ýaqytta tájirıbesi mol, mamandary saqadaı-saı, ınfraqurylymy qalyptasqan, qajetti talaptarǵa jaýap bere alatyn Balalar úıleri jetim jáne qaraýsyz qalǵan balalar úshin anaǵurlym senimdi oryn bolyp qalyp otyr.
Aıta ketetin taǵy bir jaıt, balany patronattyq tárbıeleýge alýda talap etiletin qajetti qujattardy ıelený tártibi bizde óte jeńil. Tipten, ol Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynda resimdeletin qarapaıym qujattardy alýdan da ońaı. Bul jaǵdaıdyń da óz kezeginde patronattyq ata-analar qataryna laıyqsyz adamdardyń enip ketýine jol ashatyny anyq.
Kelesi bir toqtala keter másele, jaqynda Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri 40 paıyzǵa jýyq ata-ana mektepke deıingi tárbıeleý daǵdysyn bilmeıtindigin, al olardyń 50 paıyzy balalardyń fızıologııalyq damý máselelerinen habarsyzdyǵyn aıtty. Bul málimette bizdi alańdatpaı qoımaıdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
