Jumysshy mártebeci

Álemdik ıadrolyq energetıka qajetiniń 39 paıyzyn qamtamasyz etip otyrǵan elimizde ótken jyly 24 700 tonna ýran óndirilgen, bul 2009 jylmen salystyrǵanda 76 paı­yzǵa kóp. Qazirgi kezde Qazaq­stan­da 12 kásiporyn ýran óndi­ri­si­men shuǵyldanady, olardyń 11-i Fransııa, Kanada, Japonııa, QHR, Re­seımen seriktestikte qu­ryl­­ǵan bir­lesken kásiporyndar. О́n­dirilgen ýrannyń barlyǵy Qytaı, Eýropa, Úndistan, AQSh jáne Kanadaǵa eks­port­talady. Qazaqstandaǵy ýran qo­­rynyń 87 paıyzdan astamy jeras­ty uńǵymaly shaımalaý ádisimen ıge­rýge jaramdy. Bul tehnologııa­ny MAGATE ken ornyn ıgerýdiń eko­logııalyq eń taza ári tıimdi ádi­si dep tanyǵan. Resmı derekterge qaraǵanda, 2015-2016 jyldary 12 ýran óndirýshi kásiporynnyń keńseleri Almatydan ýran óndi­ri­le­tin óńirlerge – Qyzylorda jáne Oń­tústik Qazaqstan oblystaryna qonys aýdarǵan, nátıjesinde aı­maq bıýdjetine túsetin salyq tó­lem­deriniń kólemi 10 mlrd teńgege jet­ken. Kásiporyndar jumys bastaǵaly ber­gi ýaqyt ishinde 38 mlrd teńgelik áleý­mettik jobalar qurylysyn qar­jylandyrǵan. Osynshama áleý­met­tik jobalardyń ıgiligin kórip otyr­ǵandardyń arasynda ózi týyp-ós­ken Sozaq aýdanyndaǵy Shý aýy­ly da bar. Iá, ýran óndirýshi kom­pa­nııa munyń aýylyn taza aýyz sý­men qamtamasyz etip, jyldar boı­ǵy kúrdeli máseleni sheship ber­di emes pe? Al aýdan kóleminde ýran ón­di­rý­shi kompanııa kómegimen she­shi­min tap­qan áleýmettik másele de az emes. Aý­yly esine túsken Ǵ.Nurmanov ótken jyl­darǵa oı júgirtip, terezeden syr­tqa kóz saldy. 
О́negeli ata-ananyń tálim-tár­bı­e­sin alyp ósken munyń jadynda «ulym, adal bol, eńbek etseń ja­man bolmaısyń» degen áke sózi saq­talyp qalypty. Qarshadaıynan eń­bektenip, qıyndyqtan qaımyqpaı ós­ken bozbala áke jolyn qýyp, zooteh­nık bolǵysy keldi. Shýdyń boı­­ynda ornalasqan aýyldyń tur­mys-tirshiligine jarap turǵany da tórt túlik edi. Mal sharýashylyǵy sa­lasynyń mamanyna suranys bolý­y zańdylyq. Teriskeı Alataýy men Qyrǵyz Alataýynan bastaý alatyn Shý ózeniniń mańyzyn eń áýeli jer­gilikti turǵyndar jaqsy biledi. О́zen boılaı qonys tepken Shý, Tasty, Jýantóbe, Sozaq, Qarataý, Qaraǵur syndy alty aýyldyń kásibi – mal sharýashylyǵy. Mal azyǵyn daı­yndaıtyn soıaýly shóptiń basym bóligi ózen sýy jaıylǵan je­r­­­lerden daıyndalady. Iá, sol bir jyldary sharýasy órlep tur­ǵan Shý keńsharynyń jas órkeni Sa­ry­aǵashtaǵy zoovettehnıkýmǵa tús­ken. Alaıda, mal dárigeri bolý buǵan buıyrmapty. Odaq tarap, sharýashylyqtyń berekesi ketti. Kúnkóriske jarar degen maldyń qunyn «barter» degen báleket tym qunsyzdandyryp jiberdi. Jastar jumys izdep qalaǵa qaraı aǵyldy. Keńshardyń dúnıesi bóliske túsip, árkim óz kúnin ózi kórýge kiristi. Zoo­teh­nık eshkimge kerek bolmaı qaldy. Tipti, aýyldaǵy úıin buzyp áket­kender boldy. Shý keńshary jol toraby emes, eń shalǵaıdaǵy aýyl. Bul da qalaǵa kelip tabylǵan jumysty istep júrgeninde shaqyrý kelip, áskerı mindetin atqarýǵa attandy. Azamattyq boryshyn ótep kele salysymen otaý qurdy. Ot­basy tirshiligin túzeý birinshi ke­zek­­ke qoıylyp, oqýdyń keıinge qal­ǵany da sol shaq. Iá, «erinbeı eń­bek etseń jaman bolmaısyń» dep únemi aıtyp otyratyn, ómirden erte ótken ákesi Jabyqbaı aıtqandaı, bar qıyndyqtan eńbekqorlyǵy alyp shyqty. Qara jumystan qashpady. Ul-qyzdaryn qatarynan kem qylmady. Ýaqyt óte eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıy da jaqsara bas­tady. Sol bir kezeń týraly El­basy N.Nazarbaev bıylǵy Jol­daý­ynda: «Qazaqstannyń Birinshi jań­ǵyrýy bárimizdiń esimizde. 25 jyl buryn KSRO-nyń qırandysynan shy­ǵyp, óz jolymyzdy qalaı bas­ta­ǵan­ymyz jadymyzda tur. Sol kez­de bizdiń býyn irgetasynan bas­tap qolǵa alyp, álem kartasynda bol­maǵan jańa memleket qurdy. Jos­parly ekonomıkadan naryqtyq eko­nomıkaǵa kóshý júzege asyryl­dy. Bizdiń bárimiz birlesip, sol kez­de elimizdi kúıreýge, azamat so­ǵy­sy­na, ekonomıkalyq kúı­ze­lis­ke ushyratpaǵanymyz men úshin óte mańyzdy», degen bolatyn.
Ǵabıttiń oıyn qasyndaǵy ji­git­­tiń áńgimesi bólip jiberdi. Uıaly te­l­efonmen sóılesip jatqan saparlasy áldekimge tapsyrma berýde. Áń­gimesine qaraǵanda oblys or­ta­ly­ǵynan jer alyp, jeke úı salyp jat­qanǵa uqsaıdy. Sonyń sharýasyn pysyqtap, kúıgen kirpishti qaıdan jáne qansha alý kerektigin aı­týda. Iá, qazir ózimen birge Oń­tústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Or­talyq Myńqudyq» ken ornynda jerasty uńǵylap shaımalaý ádisi arqyly ýrandy óndirýdi júzege asyratyn «Ortalyq» óndirýshi ká­siporyn» JShS-inde jumys is­teı­tin jastardyń kóbi jeke úı tur­ǵyzyp, turmysyn jaqsarta tú­sýde. Endi bireýleri jeke kólikti bo­lyp, ata-analaryna kómektesýde. О́ıtpegende she, turaqty jumysy, qomaqty tabysy bar. Memlekettik merekelerde qosymsha syıaqy tólenedi. Jumys isteýge barlyq jaǵdaı jasalǵan. Ár jumysshynyń den­saýlyǵy da basshylardyń ba­qy­laýynda. Qajet bolsa emdeledi, demalady. Jıi ótkiziletin mádenı, sporttyq sharalardan qalmaıdy. Jasyratyny joq, jastarymyzdyń deni jumysshy mamandyqtarynan qash­qaqtap, zańger, qarjyger sı­ıaq­ty kásipti nemese kúzet, taksıshi sı­ıaqty jeńil-jelpi jumysty qa­laıtyn bolǵan. Ul-qyzdyń bári jo­ǵary oqý ornyna talpynady, gran­tqa túse almasa, qyrýar aqsha shy­ǵyndap, aqyly bólimde oqıdy. Qo­lyna dıplom alyp, jumys ta­ba almaı kóshe kezip júrgender qan­shama? Al bular jumysshy ma­man­dyǵyn qosh kórdi. «Eńbek et­pegen adam ishim-jemge jarymaı­dy, eńbektengen adam iship-jem­nen tarylmaıdy», deıdi halyq dana­lyǵy. Al Elbasy Nursultan Nazarbaev halyq danalyǵyn odan ári tereńdetip, sanaly adamdarǵa sáýle túsirerdeı etip tujyrym jasap berdi. «Álemniń ámirshisi – eńbek. Tek eńbekpen ǵana je­mis ón­bek, tek eńbek qana bar qıyn­dyq­ty jeńbek», dep jurtty, onyń ishinde jastardy el ıgiligi jo­lynda tabandy eńbek etýge sh­a­qyr­d­y. Eńbektiń mán-mańyzyn tú­singen, ózimen birge jumys is­t­ep júrgen jastardyń kópshiligi bú­ginde óndiriste oqyp, tehnıkalyq ma­man­dyq alýda. Dıplomdy jas­tar da osy arada ósemiz degen úmitte. Qazirgi tańda 2011 jyldan bastap «Qazatomónerkásip» UAK» AQ kásiporyndarynyń quramyna kiretin, 500-den astam qyzmetkeri bar seriktestik joǵary bilikti ma­mandardan quralǵan shtatqa ıe. Jumysshylardyń basym kóp­shiligi sol Sozaq aýdanynyń tur­ǵyn­dary. Tabys ta mańdaı termen ke­ledi. Bulardyń jumysynyń óz erek­she­ligi, qıyndyǵy bar. Qy­sy sý­yq, ja­zy ystyq, qýań, ańyzaq­ty aý­maqta or­nalasqan ken ornyn­da ju­mys isteý ońaı emes. Tó­zim­di­lik­ti talap etedi. 
Iá, osy óńirde týyp-ósken Ǵ.Nurmanov ýran óndirisinen syrttaı ha­bar­dar bolatyn. Ken alatyn po­lı­gon­daǵy alǵashqy jumys kúnderi de esinde. Jerasty uńǵylap shaımalaý ádisi arqyly ýrandy óndirýdi jú­zege asyratyn seriktestikke ge­o­­t­ehnologııalyq uńǵymalar ope­­ra­tory bolyp iske kirisken mu­­nyń mindetin alǵash túsindirip, úı­­ret­ken Muhıt Seı­da­lıev bolatyn. Búginde ol qyz­mette sa­tylap joǵarylap, ýchaske bastyǵy bol­­dy. Barlyq jaǵdaıdy jasap, úne­­mi qamqorlyq tanytyp júretin ken ornynyń bastyǵy Isahan Esen­­baevqa da jumysshylardyń aı­tar alǵysy kóp. Ǵ.Nur­ma­nov­tyń ózine júktelgen mindetti minsiz oryndap, óndiris ornynyń ór­ken­deýine óz úlesin qosyp júr­g­eni­ne de segiz jyldan asypty. Bir aý­y­symda jumysqa kirisetin ózi se­kildi 15 operator 200-300 me­tr ara­lyqta ornalasqan «ÝP ı RR» blok­tarynyń qalypty ju­my­syn qam­tamasyz etedi. Ashyq as­pan as­tynda, tynymsyz soǵatyn jel­di elemeı, aýa-raıynyń ystyq-sý­y­ǵyna tózip jumys isteıdi. Aý­ysymnan soń demalatyn jaıly oryn bar, zaman talabyna saı jab­­dyq­talǵan. Sportzal, fýtbol, vo­­leı­bol alańdary jáne bar. Ken or­­­nyna arnaıy avtobýs aparady. Jal­­py, eńbek adamyna qajetti bar­­­­lyq jaǵdaı jasalǵan. Barlyq qyz­­­­­metkerler belgili bir merzimde me­­­dısınalyq tekserýden ótedi. Osy ju­mysynyń arqasynda Ǵ.Nurmanov tur­mysyn anaǵurlym jaqsartyp al­dy. Oblys ortalyǵynan jeke úı saldy. Jary Hadısha ekeýi ul-qyz­da­ryn oqytty, nemere súıip otyr. Endi Ǵabıt eńbekten qol úzbeı, syrt­taı bilim alýdy josparlap júr. Árıne, tehnıkalyq mamandyq boı­ynsha...
Oblys ortalyǵynan shyǵyp, Betpaqdalany betke ala júıtkip bara jatqan kóliktegi keıipkerimiz Ǵabıt Nurmanov ta – jumysshy eke­nin maqtan tutatyn eńbek adamy­nyń biri. 

Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»