Sana saltanaty

El ómiri­niń ár kezeńinde qoǵamdyq sananyń bolyp jatqan nemese bolashaq oqıǵalardan kenjelep qalyp qoıýy olardyń tabıǵatyn jáne progress úshin mán-mańyzyn jete túsinbeýden oryn alady. Mysaly, feodalızmnen kapıtalızmge, odan sosıalızmge ótken kezderde solaı boldy. Kóp dáýren súre almaǵan sosıalızmnen qaıtadan kapıtalızmge oralyp soqqanda da sol kúıdi bastan keshtik. Mundaı túsinbeýshilik tereń sıpat alǵanda mindetti túrde revolıýsııalarǵa, qantógis tóńkeristerge, shyrǵalań shytyrmanǵa, adamdardyń bir-birine jatbaýyr bolýyna ákelip soǵyp otyrdy. Biraq qoǵam damýynyń tarıhı zańdylyǵy qaptaǵan kezdeısoqtyqtar arasynan ózine jol sala otyryp, qoǵamdyq sanany qaıtken kúnde de alǵa jeteleıdi. 
Osy rette 25 jyl burynǵy oqı­ǵa­lardy eske alsaq ta jetkilikti. Sonda naryqtyq qatynastardy or­nyqtyrýǵa jáne kapıtalızmge kóshýge shaqyrǵan urandar óte aýyr qabyldandy, narazylyqtar týdyrdy. Qoǵamdyq sananyń osyndaı kóshkini ómir jaǵdaılary tez ózgerip, olardy aldyn ala paıym­dap otyrý qajettigi týǵan biz­diń tehnokrattyq dáýirde erek­she anyq kórinis tabady. Son­dyqtan, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bolashaqqa birge qa­dam jasaýǵa, qoǵamdyq sanany túbi­rimen ózgertýge shaqyrǵan «Bo­lashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵy­rý» atty baǵdarlamalyq maqa­la­syndaǵy qaǵıdaly oı-paıym­darynyń búgingi tańdaǵy durys­tyǵy jáne der kezindegi ún qatý ekendigi esh talas týdyrmaıdy. Qoǵamdyq sanada qalyptasqan qara­baıyr jattandylyqtar órken­deýdi tejeıtinin, al ozyq ıdeıalar alǵa basýǵa qyzmet etetinin es­kersek, bul óte mańyzdy. Mem­leket basshysynyń aýqymdy ózge­rister qoǵamnyń rýhanı sanasyn ýaqyttan oza jańǵyrtýmen qosa júr­gizilýi kerektigine kámil senim­di ekendigi de sondyqtan. Ol saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrýdy jaı ǵana tolyqtyryp qoımaı, so­nyń ózegine aınalmaq. Elbasy alǵa osyndaı mindet tartqan. 
Rýhanı jańǵyrý – kóp qyrly ári birtutas qubylys. Ol saıası, adamgershilik, quqyqtyq sana, ǵylym men óner qııasynan da kórinis tappaq. Salystyrmaly túrde derbes ómir súretin osynaý qyrlardyń kez kelgeni damýdyń oıdaǵydaı deńgeıinde jalpy qoǵamnyń jáne jeke adamnyń tez ózgerip jatqan áleýmettik ómir jaǵdaılaryna beıimdelýine kómektespek. Sondyqtan, qo­ǵamdyq sananyń barlyq túrlerin rýhanı jańǵyrtý oraıynda úlken jumystar júrgizilýi tıis. 
Táýelsizdik qarsańynda jáne onyń alǵashqy jyldarynda saıa­sı sana hám osymen baılanysty quqyqtyq sana jedel jandandy. Onda zamanaýı Qazaqstan jáne Konstıtýsııany qosa alǵanda, jańa quqyqtyq jaǵdaıdaǵy jańa qoǵamdyq qurylystyń ıdeıalary túzildi. Saqtalyp qalǵan keńestik saıası ámbe quqyqtyq sananyń qysymyn jeńe otyryp, osy rette kúrt betburysqa qol jetkize alýy­myz da sondaı ǵanıbet. Osynyń arqasynda demokratııa, saıası plıýralızm, quqyqtyq memleket, naryqtyq ekonomıka, azamattyq qoǵam ıdeıalary Qazaqstandaǵy qoǵamdyq rýhanı sana damýynyń asa qundy baǵdarlary bolǵan edi. 
Osy kezeńde óktem ateızm tun­shyqtyryp basyp tastaǵan dinı sana da jandana bastady. Kóp kon­fessııalyq qalyptasyp, ár alýan dinder bir-birine qarsy turmaı, te­ketirespeı, rýhanı qazynalaryn keńinen asha tústi. Qoǵamdyq sa­na­nyń osynaý jedeldetilgen maz­mundy qubylysy aıasynda óner men ǵylym salasyndaǵy ózgerister ál­sizdeý baıqaldy. Munyń mánisi mynada edi. Elimizde bolyp jatqan úderisterdi jáne ony bolashaqta ne kútetinin kórkem ári ǵylymı turǵydan saralap paıymdaý úshin ýa­qyt kerek-tuǵyn. Bul ýaqyt tek ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyl­­darynyń ortasyna qaraı ǵana týdy. Onyń ústine toqsanynshy jyl­­dar­dyń basyndaǵy Qazaqstan­nyń materıaldyq jaǵdaıy da ǵylym men ónerdiń damýy úshin son­shalyqty múmkindik bere al­maǵany anyq. 
Sońǵy shırek ǵasyrda álem ǵ­alamat ózgerdi. Sonymen qatar, qa­zaq­standyq qoǵam ómiriniń jaǵ­­daı­lary da túbegeıli ózgeris­ter­ge ushyrady. Soǵan oraı qo­ǵam­dyq sana da ózgerip jatyr. Stı­hııa­ly túrdegi damý barysyn­da zamanaýı qoǵamdyq sana onyń damý kelesheginen qalyp qoıa­­tyndyǵy belgili. Ony joǵa­ryda aıttyq. Biz bastan keshirip otyrǵan tehnologııalyq dúrbeleń jaǵ­daılarynda bolashaq jedeldetilgen rejimde ózgermek. Sondyqtan qoǵamdyq sana damýynyń ábden tekserilgen, synnan ótken ǵylymı negizdi baǵdarlarynsyz qoǵamnyń ıgiligine, baqýattylyǵyna qol jet­­kizý óte qıyn. Memleket basshy­­synyń maqalasyna oralyp soǵar bolsaq, onda kóptegen mańyz­dy baǵdarlar óte aıqyn tań­ba­lanǵanyn atap kórsetýge tıis­piz. Munyń ózi qoǵamdyq sana úlgi­lerindegi kemshilikterge nazar aý­darýǵa jáne rýhanı jańǵyrý aıasynda olardy der kezinde joıý jónindegi maqsatty ıdeologııalyq jumysty barynsha belsendi júr­gi­zýge múmkindik týǵyzady. 
Osy arada Qazaqstandy meken­deı­tin halyqtar mádenıetiniń ult­­tyq kodyn saqtaýdyń mańyz­dylyǵy sózsiz. Kóp ultty eli­miz budan tek utady. О́ıtkeni, onyń qoǵamdyq sanasy ǵasyr­lar boıy tatý kórshiliktiń, ózara ynty­maq­tas­tyqtyń, mádenıetterdiń bir-birin baıytýynyń, qıyn sy­naqtar jyldaryndaǵy ózara kómektiń tarıhı eren úlgilerin sana­laryna sińirdi. Bul arada, deıdi Pre­zıdent, birqatar ádetter men qasań jattandylyqtardan arylmaıynsha jańǵyrýdyń múmkin emestigin qaperde ustaý da óte mańyzdy. Bul nusqaý tarıhı sanamen qııýlasa órilgen saıası jáne dinı sanamen tikeleı baılanysty. 
Qoǵamdyq kelisim úlgileri retindegi ǵylym men ónerdi jań­ǵyrtý adamnyń rýhanı álemin onyń kásibı eńbek qyzmeti salasyndaǵy tanym-biligin baıytýǵa jáne osy arqyly básekege qabilettiligine kómektesýge baǵdarlanýy tıis. Olar bilimniń negizi bola otyryp, kompıýterlik saýattylyq, shet tilderdi bilý jáne mádenı ashyq­tyq deńgeıin arttyrýǵa sheshýshi yqpal jasaýy kerek. 
Qoǵamdyq sananyń rýhanı jańǵyrýy barysynda onyń qu­qyq­tyq sana pishini de eleýli ózge­risterge ushyraıdy. Adamdar­dyń qoldanystaǵy ári qalaýly quqyqqa, memlekettik organdar­dyń, sot­tar­dyń qyzmetine qarym-qa­ty­nasyn bildire otyryp quqyqtyq sana, saıyp kelgende, qoǵamnyń qu­qyqtyq negizderin aıqyndaıdy. Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda 1995 jylǵy el Konstıtýsııasyn qa­byldaý jónindegi búkilhalyqtyq referendým quqyqtyq sana bel­sendiliginiń erekshe kórinisi bolyp tabyldy. Jaqynda ǵana Pre­zıdent ókilettiligin bılik tarmaq­tary arasynda qaıta bólisý boıynsha Konstıtýsııaǵa engizil­mek túzetýlerdi qazaq­stan­dyq qo­ǵam­nyń asa múdde­li­likpen talqylaýy qu­qyq­tyq sana belsen­diligin taǵy da tanytty. Alty myń­nan astam usy­nystar men eskertpeler tú­si­ri­lýi – aıta qalarlyqtaı kórset­kish.
Biraq qazaqstandyq qoǵamnyń quqyqtyq sanasy óz tarıhynda árqashan naq osylaısha jasampaz bola bergen emes. Keńestik bı­lik jyldarynda quqyqtyq nıgı­lızm degen keleńsiz qubylys keń óris aldy. Quqyqty adamdar gýmanıtarlyq qundylyq dep qa­ra­mady. Quqyqtyq sana keńestik zańdardyń jadaǵaı uranshyl, jasandy sıpatyn baıqap qaldy. Ol zańdar, ásirese, konstıtýsııalyq normalar turǵysynan kelgende naqty ómirden tym alshaq jatty. Sondyqtan, ótken ǵasyrdyń jet­pisinshi jyldarynyń ortasyn­da Máskeý men Almatyda júrgi­zilgen halyq saýalnamasy kezinde respondentterdiń basym kópshiligi buzylǵan quqyqtaryn qalpyna keltirý úshin, keńestik Konstıtýsııa talap etkendeı, sotqa jáne basqa quqyq qorǵaý oryndaryna emes, partııa organdaryna aryzdanýǵa tilek bildirýi tegin emes.
Sonymen qatar, orta ǵasyr­lardaǵy qazaqtardyń osy oraıdaǵy quqyqtyq sanasy áldeqaıda bıik bolǵan dep aıta alamyz. Olar bıler sotyna júgingen. Al bıler sheshimi erikti túrde, memleket tarapynan eshqandaı májbúrleýsiz oryndalyp otyrǵan. «Alash» partııasy da quqyqtyq sananyń joǵary deńgeıimen erekshelenedi. Onyń baǵdarlamasynda, ásirese, sottar qyzmeti oraıyndaǵy kóptegen saıa­sı hám quqyqtyq problemalar bizdiń búgingi kúnder talabynyń rýhynda aıshyqtalǵan. 
Qalyptasqan quqyqtyq jú­ıe­men úılesim tapqan búgingi qazaq­stan­dyqtardyń zamanaýı quqyqtyq sanasy zańdarǵa, sot, quqyq qorǵaý jáne basqa memlekettik organdar qyzmetine synı qatynastyń joǵary deńgeıimen erekshelenedi. Memlekettik organdar men BAQ-tarǵa túsip jatqan kóptegen aryz-shaǵymdar men ótinishter osyny aıǵaqtaıdy. Azamattardyń mundaı belsendiligi olardyń quqyqtyq sanasynyń joǵary ekendigin kór­se­tedi. Sonymen birge, bul memle­kettik organdar men olardyń qyz­met­kerleri tarapynan da zań buzý­shylyq faktileriniń áli jo­ıyl­maı kele jatqanyn ańdatady. Sondyqtan quqyqtyq sananyń joǵary deńgeıin qoldap otyrý ortaq ıgilik úshin qajet demekpiz. 
Qoǵamdyq sananyń áralýan úl­gilerin jańǵyrtý jedeldigi men pármendiligi ártúrli bolmaǵy da zańdy. Sebebi, olar kórinis tabatyn nysandardyń erekshelikteri de ártúrli. Mysaly, tabıǵı jáne qo­ǵamdyq qubylystar damýynyń zań­dy­lyqtaryn zertteıtin ǵylym­d­y jańǵyrtý bir bólek te, qa­sıetti qaǵıdattarǵa negizdelgen dinı sanany jańǵyrtý ekinshi bó­lek dúnıe. Biraq, sonymen bir­ge, rýhanı jańǵyrý barysynda qoǵamdyq sananyń barlyq túr­leri bir-birimen birlese áreket etip, tutastaı alǵanda mazmuny baıı túsedi, elimizdiń búgini men bolashaǵyna qyzmet etedi. Elba­sy­myzdyń rýhanı jańǵyrý oraıynda alǵa tartqan mindetteri de naq osyny kózdeıdi.

Erkesh NURPEIISOV, 
Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent