Tańdaý taǵylymy

El Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereıtoıy – Qazaqstan damýynyń mańyzdy mejesi. Bul kúni ótken tarıhı kezeńniń nátıjeleri taldanyp, memlekettiń demokratııa jolymen ári qaraı damýy aıqyndalady. Shırek ǵasyr ishinde ekonomıkalyq reformalarmen qatar, elimizdiń halyqaralyq bedelin nyǵaıtqan saıası reformalar da júrgizildi. Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Nazarbaev­tyń basshylyǵymen Qazaq­­standy quqyqtyq jáne demo­kra­­tııalyq memleketke erikti saı­laý ar­qyly damytý úderisteri júze­­ge asy­rylýda. Sondyqtan da Qazaq­­stan­nyń saıası júıesin reformalaýdaǵy ma­ńyzdy baǵyttarynyń biri – demo­kratııalyq saılaý quqyǵyn qalyp­tastyrý jáne saılaý júıesin turaq­ty jetildirý bolyp tabylatyny kezdeı­soq­tyq emes. Bul úderiske saılaý or­gan­dary eleýli úles qosyp keledi. Ortalyq saılaý komıssııasynyń qurylýy jáne onyń keıin dep turaqty jumys isteıtin memlekettik organǵa aı­nalýy táýelsiz Qazaqstannyń qa­lyp­tasý úderisimen tikeleı baı­lanys­ty. Taratyp aıtqanda, 1989 jylǵy 22 qyrkúıekte quramyna qoǵamdyq negizde jumys isteıtin 25 adamnan turatyn Qazaq KSR-niń Saılaý jáne halyq depýtattaryn qaıta sha­qy­ryp alý jónindegi Ortalyq saı­laý komıssııasy quryldy. Al 1991 jyl­ǵy 1 jeltoqsandaǵy prezıdent­tik saı­laý búkil qazaqstandyqtar úshin taǵ­dyrsheshti oqıǵa boldy jáne halyq­­aralyq qoǵamdastyqtyń naza­ryn aýdardy. Osylaısha, Qazaq­stan tarı­hynyń jańa da jarqyn beti ashyl­dy. Qazaqstan tarıhynda alǵash ret jal­­pyǵa birdeı teń jáne tóte saı­laý quqyǵy negizinde jasyryn daýys berý arqyly Nursultan Ábishuly Nazarbaev Prezıdent bolyp saılan­dy. Saılaý jalpyhalyqtyq deńgeıde ótti, oǵan saılaýshylardyń daýys berý­ge kelýi­niń óte joǵary bolýy naqty dálel. Qazaq KSR-niń Saılaý jáne ha­lyq depýtattaryn qaıta shaqy­ryp alý jónindegi Ortalyq saı­laý ko­mıs­sııasyna Qazaq KSR Prezı­den­tin saılaý týraly ortalyq saı­laý komıs­sııasynyń ókilettikteri júk­teldi. Sonymen qatar, saılaýdy uıym­­­­dastyrýdy jáne ótkizýdi 21 ok­rýg­­­tik jáne 10479 ýchaskelik saı­laý komıs­sııalary qamtamasyz etti. Daýys berýge tizimderge engizilgen saıl­aý­­shy­lar­dyń 88,23%-y qatysty jáne saı­­laý­shylardyń 98,78%-y óz daýys­taryn N.Á.Nazarbaevqa berdi. Sol jylǵy 16 jeltoqsanda «Qazaq­­­­stan Respýblıkasynyń mem­­­leket­tik táýelsizdigi týraly» Qazaq­­­­stan Res­pýblıkasynyń Kons­tıtý­sııa­lyq zańy qabyldandy. Arada eki jyldan astam ýaqyt ótkende, ıaǵnı 1993 jyl­dyń 28 qań­tarynda táýel­siz Qazaq­stan­nyń birin­shi Kons­tıtýsııasy qabyl­­dandy. Son­daı-aq, sol jyldyń jel­toq­san aıyn­da elimizdiń Joǵarǵy Keńe­si Qazaq­stan Respýblıkasy Pre­zı­­denti­­niń usynýymen Ortalyq saı­laý ko­­mıs­sııasynyń jańa quramyn saılady. Kóp keshikpeı qoldanysta bolǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saı­laý týraly» Qazaqstan Respýblı­kasy kodeksiniń erejelerine sáıkes, Orta­lyq saılaý komıssııasy tóraǵa, tóraǵanyń orynbasary, hat­shy jáne ko­mıssııanyń tórt múshesi­nen qu­ral­dy. Osylaısha, qazirgi Qazaq­stan Respýblıkasy Ortalyq saı­laý komıs­sııasynyń negizi qalan­ǵan bola­tyn. Sol jyldary saılaý zań­nama­sy­­nyń normalary ótpeli kezeńdi bastan keshirip jatqan edi. О́ıtkeni, elimiz saıa­sı basqarý nysandarynyń aýysýy úderisinde turǵan bolatyn. Al 1995 jylǵy 30 tamyzda res­pýblıkalyq referendýmda elimiz­de prezıdenttik basqarý nysanyn bel­gilegen jańa Konstıtýsııany qabyl­daý Qazaqstannyń zamanaýı saı­laý júıesin qalyptastyrýdyń jańa kezeńi boldy. Osy 1995 jyldyń kúzin­­de elimizdiń Ata Zańymen qatar qabyl­danǵan normatıvtik quqyq­tyq akti­ler qazirgi kúnde Qazaqstan Res­pýb­lıkasy saılaý zańnamasynyń ne­gizi bolyp tabylady. Sol 1995 jyl «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saı­­laý týraly», «Respýblıkalyq re­fe­ren­dým týraly», «Qazaqstan Res­­pýb­­lıkasynyń Parlamenti jáne onyń depýtattarynyń mártebesi týra­ly» Konstıtýsııalyq zańdar, son­daı-aq, basqa da birqatar zańnamalar men nor­­matıvtik quqyqtyq aktilerdiń qabyl­danýymen erekshelendi. Ortalyq saılaý komıssııasynyń quramyn qalyptastyrý júıesi de ózgerdi. 1995 jyldan bastap Ort­saı­­laýkom múshelerin Memleket bas­shy­synyń usynýymen Májilis, al 2012 jyldan Ortsaılaýkomnyń tór­aǵa­sy men eki múshesin Prezıdent taǵa­ıyn­daıtyn, eki múshesin Par­lament Senaty, taǵy eki múshesin Májilis saılaıtyn boldy. 1991-1999 jyldardaǵy saılaý naý­­qan­darynyń tájirıbesi, son­daı-aq, eldiń tarıhı, onyń saıası, eko­­no­­mı­kalyq jáne qoǵamdyq ıns­tı­­týt­­­­tarynyń damý barysy saılaý jú­ıe­­­sin reformalaýdy jal­ǵas­tyrý qajet­­­tigin kórsetti, al saı­laý norma­laryn yryqtandyrý ma­ńyzd­y  saıa­sı basym­dyq ári stra­tegııa­lyq min­­det boldy. Memleket basshy­sy­nyń bas­­ta­masy boıynsha 2000 jyl­ǵy qyr­­kúıek pen 2002 jyl­ǵy qań­tar ara­ly­ǵynda Ortalyq saılaý ko­mıs­sııasy EQYU/DIAQB-men bir­­lesip, saı­laý zańnamasyn re­for­malaý máse­le­leri jóninde mem­le­kettik or­gan­dar­­dyń, barlyq saıa­sı partııalar men qoz­ǵa­­lys­tar­dyń ult­tyq únqatysý bastamasy bolǵan dóńgelek ústelder ótkizdi. Júzege asyrylǵan is-sharalardyń nátıjeleri barlyq qatysýshylar tarapynan joǵary baǵaǵa ıe boldy. Olarda kóterilgen máseleler, saıası par­tııalar men qozǵalystardyń ókil­deri­men ashyq pikirlesý saılaý zań­na­masyn jetildirý jumysyna ja­rııa­lyq sıpatyn berdi. Mundaǵy negiz­gi maqsat – halyqaralyq táji­­rıbe men 1999 jylǵy saılaý naý­qany­­­nyń tájirıbesin eskere otyryp, Qazaq­stan Respýblıkasynyń saı­laý quqyǵynyń odan ári damýy jáne demo­kratııalandyrý máseleleri boıyn­sha túıisý núktesin tabý boldy. Saılaý úderisin demokratııa­lan­­dyrýdyń negizgi qaǵıdalaryn sáı­­kes­tendirý maqsatynda halyq­ara­lyq uıymdarmen ózara is-áreket alańyn keńeıtý jańa fazaǵa engen saılaý júıesin jetildirýdegi ju­mys baǵyttarynyń biri boldy. Sony­­men birge, saılaý týraly zańǵa halyq­aralyq sarapshylar, onyń ishinde EQYU/DIAQB tarapynan oń baǵa berilgen ózgerister jobasy daıyndaldy. Onyń basty maqsaty – saılaý zańnamasynda jáne ony qoldanýda jalpyǵa tanymal demo­kra­tııalyq qaǵıdalardy  eskerý, son­daı-aq, saılaý naýqany barysynda anyqtalǵan kemshilikterdi joıý. Budan bólek, balamasyz saılaý, aldyn ala daýys berý alynyp tastaldy, saılaý komıssııalaryn qalyptastyrýdyń jańa qaǵıdasy engizildi. Iаǵnı, saıası partııalardyń usynýymen jergi­likti ókilettik organdar saılaıtyn boldy. Saılaýshylar tizimderin qurý qaǵıdasy da ózgerdi, otandyq jáne ha­lyqaralyq baıqaýshylardyń quqyq­tary keńeıtildi. Atap ótken jón, 2004 jylǵy par­lamenttik saılaý men 2005 jyly ótken prezıdenttik saılaýy Qazaqstannyń saıası júıesin demokratııalandyrýdy jáne ony odan ári damytýdy belsendi  talqylaý aıasynda ótti. Ekonomıkalyq reformalar salasynda qol jetkizgen jetistikter ózimen birge saıası júıeni jetildirýdiń shynaıy qajettiligin ilestiretinin Prezıdent talaı márte aıtqan edi. 2004-2007 jyldar aralyǵynda alǵashynda Demokratııalandyrý máse­leleri jónindegi ulttyq komıs­sııa­nyń, odan keıin Prezıdent basqar­ǵan Demokratııalyq reforma­lar baǵ­darlamasyn ázirleý men naq­­ty­­laý jónindegi memlekettik ko­mıs­­sııa sheńberinde memleketti saıa­sı jań­ǵyrtýdyń turlaýly pro­ble­ma­lary boıynsha pikirtalastar júr­­gizildi. Qazaqstandyq qoǵam úshin osyn­daı mańyzdy jáne ózekti prob­le­malardy talqylaý úshin barlyq múd­­deli taraptardyń ókilderi engen organ­nyń qurylǵany, bul úderiske qazaqstandyq qoǵamnyń aýqymdy bóligin tartýǵa múmkindik berip qana qoımaı, tolyqqandy usynystar men bastamalar túrinde naqty nátıjeler de berdi. Osyndaı bastamalardyń biri – depýtattyq korpýstyń jalpy kásibı deń­geıin arttyrý jáne zań shy­ǵarý jumysynyń sapasyn jaqsartý múm­kindigin beretin Parlamentti qa­lyp­­tas­tyrý tetigin ózgertý týra­ly usy­nys edi. Biraq, bul ret­te el Kons­tıtý­­sııa­syna tıisti túzetý­ler engizý­men qatar, joǵarǵy zań shy­ǵarýshy organ­nyń jáne onyń depý­tattarynyń jumy­syn uıymdastyrýǵa baılanysty kóp­tegen máselelerdi qaıta qaraý kerek boldy. Sonymen birge jańa Par­­la­­mentti qalyptastyratyn saı­laý jú­ıesin tańdaý máselesi týyn­dady. Ma­jo­rıtarlyq jáne ara­las júıe­­ler álemdik tájirıbede keńinen qoldanylady. Aralas saılaý júıesi 1999 jyldan bizdiń elde de qoldanyla bastady. Mysaly, Májilistiń 67 depýtaty bir mandattyq saılaý okrýgteri boıynsha majorıtarlyq júıemen jáne taǵy 10 depýtat saıası partııalardyń qaty­sýymen tepe-teń ókildik júıesi bo­­­ıyn­sha saılandy. Memlekettiń damý úderisinde partııalyq júıe de nyǵaı­dy. Saıası partııalardyń uıym­das­ty­rý­­shy­lyǵy artyp, olar ózderine kási­bı Parlamentti qalyptastyrý úshin jaýap­kershilikti júkteýge daıyn boldy. Al álemdik tájirıbeni zerdelegen sarapshylar barabar júıe boıynsha saılaý Parlamentke «kezdeısoq» adamdardyń ótip ketý múmkindigin edáýir azaıtatynyn, óz kezeginde ol zań shyǵarýshylyq jumystyń sapa­syn arttyratynyn alǵa tartady. Kandıdat partııalyq saılaý tizi­mine enýi úshin, onyń kandı­da­týra­sy partııa ishindegi qurylym­dar­­dyń talqylaýynan ótýi jáne óziniń bola­shaq depýtat retindegi kási­bı qadir-qasıetin dáleldeýi tıis. Partııalyq tizim­der boıynsha saılaý júıesin engizýdiń taǵy bir mańyzdy jaǵy, ol mem­le­kettik bıýdjetke aýyrtpalyq salmaıdy. Konstıtýsııalyq reformany jan-jaqty talqylaýdyń nátıje­sind­e 2007 jylǵy mamyrda Ata Zań­ǵa túzetý­ler engizildi. Saılaý týraly zańǵa engizilgen ózgerister men to­lyq­­­ty­rýlar Parlament Májilisin qalyp­­tas­tyrýdyń jańa tártibin aı­­qyn­dady. Endigi jerde 8 depýtat barabar saılaý júıesi negizinde par­tııa­lyq tizimder boıynsha, taǵy 9 depýtat respýblıkadaǵy etnostar toby­nyń múddesin bildiretin Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń sessııa­synda saılanatyn boldy. Sonymen qatar, saıası partııalar engizetin saı­­­laý jarnasynyń mólsheri ót­ken saı­laýda saıası partııany jaq­taǵan saı­­laý­shylar daýysynyń sany­na baı­lanys­ty saralanatyn bol­dy. Saıası partııalardyń saılaý komıs­­sııa­lary­nyń jumysyna qatysý múm­kin­digi de keńeıdi. Endi saılaý komıs­sııasynyń quramynda ókili joq saıası partııalar saılaý naýqanyn ázirleý jáne ótkizý kezeńine oǵan keńes­shi daýys quqyǵyn bere otyryp, saı­laý komıssııasy múshesiniń barlyq quqyq­tary berilgen óz ókilin jiberý quqyǵyna ıe boldy. Konstıtýsııalyq reforma­nyń zańdy nátıjesi 2007 jylǵy 18 ta­myz­da ótken Parlament Májilisi­­­niń de­pý­tattaryn kezekten tys saı­­laýyn­da kórindi. Onyń qory­tyn­dy­­lary boıynsha, Parlament Máji­lisiniń partııalyq tizimder boıynsha saılanatyn depýtattarynyń bar­lyq 98 mandatyn saılaýshylar daýys­tarynyń 88%-yn jınaǵan «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq par­tııasy aldy. Saılaýǵa qatysqan ózge partııalar zańnamada belgilen­gen jeti paıyzdyq kórsetkishti baǵyndyra almady. Sodan keıin Memleket bas­shy­sy­nyń nusqaýymen Parla­ment­ti 7 pa­­­ıyzdyq kedergiden óte almaǵan jaǵ­­­daıda keminde eki partııanyń qaty­sýymen qalyptastyrýǵa múm­kin­­dik beretin arnaıy quqyqtyq tetik qurý usynyldy. Sóıtip, 2008 jyly saılaý týraly zańǵa óz­ge­ris­ter men tolyqtyrýlar engizý jó­­nin­­degi usynystar paketin daıyn­daý maqsatynda Ortalyq saılaý ko­mıs­sııasynyń janynan arnaıy jumys toby quryldy. Onyń quramyna Par­lamenttiń qos palatasynyń depýtattary, memlekettik organdardyń, saıa­sı partııalardyń, úkimettik emes uıymdardyń ókilderi kirdi. Jumys toby barlyq múddeli taraptardyń usynystaryn jınap, júıeledi. Elimizdiń Ádilet mınıstrligi da­ıyn­daǵan saılaý zańnamasyn je­til­dirýge qatysty usynystardyń ne­­gi­­zinde «Qazaqstan Respýblı­ka­syn­­daǵy saılaý týraly» Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Konstıtýsııalyq zańy­na ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy ázirlendi. Úkimet 2008 jylǵy 14 qarashada jobany Parlament Májilisine usyndy, 2009 jylǵy qańtarda Parlament zańdy maquldap, 9 aqpanda qujatqa Mem­leket basshysy qol qoıdy. Zańǵa sáıkes Parlament Májilisiniń kele­si shaqyrylymynyń quramyna saı­laýǵa qatysqan keminde eki saıası par­tııa­nyń ókilderi kirýi tıis boldy. Zańda, sondaı-aq, Ortsaılaýkomnyń pre­zıdenttikke kandıdattardyń senim bildirgen adamdaryn tirkeý jónin­degi fýnksııalaryn aýmaqtyq saı­laý komıssııalaryna berý arqyly orta­lyq­tandyrý da kózdelgen. Jalpy, 1995 jylǵy qyrkúıek aıynda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Kons­tıtýsııalyq zańyna alǵashqy qa­byl­­danǵan kezden beri barly­­ǵy 800-den astam ózgerister men to­lyq­­­tyrýlar engizildi. Osyndaı jaǵ­daı­da qalyptasqan elimizdiń saı­laý zańnamasy EQYU-nyń 1990 jylǵy Kopengagen qujatynda tujy­rym­dalǵan saılaý quqyǵynyń negizgi qaǵı­dattaryna saı saılaý júıesin qurýǵa múmkindik berdi. Ýaqyt óte kele, saılaý zańnama­symen birge quqyq qoldaný tájirıbesi de jaqsardy. Saılaýlar aralyǵynda saılaý organdary músheleriniń bilik­tiligi, saılaýshylardyń jáne saılaý úderisine ózge de qatysýshylardyń quqyq­­tyq jáne elektorattyq máde­nıeti joǵarylady. Elektorattyq naý­­qan­dardyń daǵdyly jáne túsinikti sıkldyq kúntizbesi qalyptasty. Táýelsizdik jyldary Qazaqstanda el azamattary eki referendýmǵa,  pre­zıdenttik alty saılaýǵa, bes Par­lament Májilisiniń saılaýyna, bes jer­gilikti ókildi bılik organdarynyń (máslıhattardyń) saılaýyna qatysty. Sondaı-aq, 2009 jyldan beri jylyna eki ret máslıhattardyń shyǵyp qalǵan  depýtattarynyń  ornyna saılaý ótkizilip keledi. Sońǵy bes jyl elimiz úshin elek­torattyq oqıǵalarǵa baı boldy. 2011 jylǵy sáýirde prezıdenttik saı­laý, 2012 jyldyń basynda Par­la­ment Májilisi depýtattarynyń jáne jergilikti ókildi organdardyń (máslıhattardyń) saılaýy ótti. 2013 jylǵy tamyzda Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń 2457 ákimshilik-aýmaqtyq birliginde aýdandyq mańyzy bar qalalar, aýyldyq okrýgter, aýyldyq okrýg­tiń quramyna kirmeıtin kent­ter men aýyldar ákimderiniń, al 2014 jylǵy qazanda Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Parlamenti Senatynyń saılaýy ótti. Elimizde saılaý júıesiniń damýy­nyń taǵy bir kezeńi 2015 jáne 2016 jyldardaǵy saılaý naýqandary boldy. Bul qazaqstandyqtardyń elektorattyq belsendiligin arttyrdy. Mysaly, 2015 jylǵy prezıdenttik saılaýda saılaýshylardyń 95%-dan astamy, al aǵymdaǵy jylǵy 20 naýryzdaǵy Parlament Májilisiniń saılaýynda saılaý ýchaskelerine saılaýshylardyń 77%-dan astamy kelip, óz tańdaýlaryn jasady. Bul demokratııalyq qoǵamnyń jáne onyń elektorattyq mádenıetiniń damýy­nyń aıtarlyqtaı joǵary deńgeıge kóterilgenin bildiredi. Búginde osylardyń barlyǵy – tarıh. Biraq olardyń árqaısysy táýel­siz memleketimizdiń damý jolyn­daǵy mejesi bolyp qana qoımaı, jaqyn bolashaqta onyń qandaı bıiktikti baǵyndyratynyn aıqyndap berdi. Eger saılaý organdarynyń róline qatysty aıtatyn bolsaq, meniń oıymsha, ol – aıqyn jáne mańyzdy. Olar ózderiniń ókilettikterge sáı­kes elimizdiń aýmaǵynda saılaý týraly zańnamanyń oryndalýyn jáne onyń biryńǵaı qoldanylýyn qam­­ta­masyz ete otyryp, saılaý naý­qan­daryn ázirleýdi jáne ótkizýdi uıym­dastyrady. Qazirgi kezde eldiń saılaý komıs­sııalarynyń júıesin Ortalyq saı­laý komıssııasy, 16 oblystyq, Astana jáne Almaty qalalyq saılaý ko­mıssııalary, 160 aýdandyq, 37 qala­­lyq komıssııa, Astana jáne Almaty qalalarynda 11 aýdandyq komıs­sııa, oblystyq máslıhattardyń depýtat­taryn saılaý jónindegi 550 okrýgtik saılaý komıssııasy, aýdandyq máslı­hat­tardyń depýtattaryn saılaý jónindegi 2 160 okrýgtik komıssııa, qalalyq máslıhattardyń depýtattaryn saılaý boıynsha 625 okrýgtik saılaý komıssııasy jáne 9 840 ýchas­kelik saılaý komıssııalary quraıdy. Barlyǵy – 13 400. Saılaý komıssııalarynyń qu­ramyna barlyq saıası partııalardyń, qoǵamdyq birlestikterdiń, ıaǵnı qoǵam­nyń azamattyq jáne saıası belsendi mú­she­leri  kiredi. Olardyń barlyǵy saı­laý komıssııalarynda qoǵam­dyq ne­giz­de jumys isteıdi. Jalpy sany eli­miz boıynsha 93 myń adamdy quraıdy. Azamattardyń bılik organdaryna degen seniminiń deńgeıi, memlekettik isterdi basqarýdaǵy jáne saıası júıe­niń neǵurlym tıimdi úlgisin qurý isin­de, sondaı-aq Qazaqstannyń táýel­sizdigin nyǵaıtýdaǵy ózderiniń rólin túsinýi – saılaý organdarynyń óz min­detterin neǵurlym kásibı oryn­daýyna baılanysty. Sondyqtan táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasýy men damýynyń shırek ǵasyrlyq tarıhy osy jyldarda qurylǵan saılaý júıesi óziniń ómir­ge qabilettiligin ǵana emes, sony­men qatar, jalpyǵa tanymal demo­kra­tııalyq qaǵıdattar negizinde ári qaraı damýda zor áleýeti bar ekenin kórsetti. Qazaqstan qoǵamynyń jalpy saıası mádenıetiniń nyǵaıýyna jáne ósýine sebepteskenin dáleldedi. Berik IMAShEV, Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy