Eýropanyń jetekshi eliniń biri – Italııada saıası kúres sharyqtaý shegine jetkendeı. El úkimetiniń basshysy Matteo Rensı usynǵan konstıtýsııalyq reforma jalpyhalyqtyq referendýmda qoldaý tappady. Sonyń saldarynan elde úkimet daǵdarysy oryn aldy.
Daǵdarys bolǵanda, sol referendým aldyndaǵy naýqanda premer-mınıstr reforma qoldaý tappasa, úkimetten ketemin dep málimdeme jasap jibergen. Endi sol sózinde turmasa bolmaıdy. Otstavkaǵa ketý jóninde ótinish bildirdi. Al ony qabyldaý-qabyldamaýdy prezıdent Serdjo Mattarella sheshedi. Prezıdent bolsa, eldiń 2017 jylǵa arnalǵan bıýdjetin qabyldaǵansha ketpeı tura tur degen ótinish aıtty. Al bıýdjet te qabyldandy, premer óziniń sheshimin qaıtalady.
El tarıhyndaǵy eń jas premer-mınıstr Matteo Rensıdiń konstıtýsııalyq reforma jasaýǵa barýyn quptaýǵa da, quptamaýǵa da bolar edi. Ol halyqtyń birshama bóliginiń qarsylyǵyn bile turyp, basyn qaterge tikpeýi kerek edi, deıdi biraz jurt. Keıinge qaldyrmaı ózinen burynǵylar da kezikken problemany birjola sheshkendi jón sanaǵan. Onyń ústine, jurtshylyqtan qoldaý tabady degen senimde de boldy.
Bul reformanyń máni nede? Parlamenttiń eki palatasynyń arasyndaǵy qaıshylyqty joıǵysy keldi. Sol qaıshylyq saldarynan zań qabyldaý únemi qıyndyqqa ushyrady. Senat pen tómengi palata bir-biriniń sheshimderin qabyldatpaı tastaýǵa quqyly boldy. Palatalardyń mindetin de, olardyń qurylymdaryn da aıqyndap, jetildirý maqsatynda úkimet óz nusqalaryn referendýmǵa usyndy. Jańa reforma boıynsha joǵarǵy palata aımaqtardyń palatasyna aınalýy tıis edi. Sonda onyń quramy burynǵy dalıǵan 315 adam ornyna 100 adammen ǵana shektelmek. О́zgeris tómengi palatada da bolmaq – ol majorıtarlyq júıemen saılanyp, tipti joǵarǵy palata qoldamasa da, óz sheshimderin shyǵaratyn bolady.
Endi bul reformanyń referendýmda qoldaý tappaýyna kelsek, ol áste de onyń jaqsy-jamandyǵynda bolyp otyrǵan joq. Oppozısııa qalaı da ótkizbeýge tyrysty. Burynǵy premer-mınıstr Sılvıo Berlýskonı ony demokratııadan bas tartý dese, sońǵy kezde paıda bolyp, birshama tanymaldylyqqa jetken «Bes juldyz» qozǵalysynyń jetekshisi, komık Beppe Grıllo burynǵy júıemen zań shyǵarylǵan, júıeni ózgertip ne qajet degen ýáj aıtady. Al «Soltústik lıgasy» partııasynyń kósemi Matteo Saldını Eýroodaqqa taıaq bolyp tııý úshin qarsy bolyńdar, dep túpki oılaryn ashyp aıtty.
Shyn máninde, áńgime Eýropa birligine, Eýroodaqqa qatysty bolyp otyr. Sol Eýropanyń birligin jaqtaıtyn qaıratker Matteo Rensıdi bılikten yǵystyrý Italııadaǵy ǵana emes, Eýropadaǵy turaqtylyqqa da soqqy bolyp tıedi. Oppozısııa maqsaty da sonda. Rensıdiń ketýinen keıin jańa parlamenttik saılaýdy, sondaı-aq, eýroaımaqtan shyǵý jóninde referendým ótkizýge múmkindik týýy múmkin. Oppozısııa sodan paıda kútedi.
Rensıdiń ketýimen Italııadaǵy jaǵdaı kúrt ózgeredi deý de qısynsyz. Onyń Demokratııalyq partııasy parlamentte kópshilik orynǵa ıe. Jańa premer de sol partııadan usynylýǵa tıis. Prezıdent tipti Rensıdiń otstavkasyn qabyldamaýy da múmkin. Eýropanyń birligi dál qazirgi jaǵdaıda ekonomıkasy birshama shatqaıaqtaǵan Italııaǵa aıryqsha qajet. Muny halyq ta biledi. Sodan da Italııa qaýymy búldirýshi kúshterdiń arandatýyna ere qoımas.
Ásireońshyldyq qaýpi seıildi
О́tken jeksenbide Avstrııada birinshi jáne ekinshi týrynyń arasy jeti aıǵa sozylǵan prezıdenttik saılaýda ásireońshyldar ókili Norbert Hofer jeńilis taýyp, Jasyldar partııasynyń burynǵy kósemi, professor Aleksandr Van der Bellen jeńiske jetti. El halqy eńse basqandaı bir aýyrtpalyqtan qutylyp, erkin demalǵandaı bolǵan.
Eýropanyń qaq ortasyna ornalasqan shaǵyn elde ásireultshyldar ókili jeńiske jete qalǵan kúnde de nasızm ıdeıasy júzege asyp, basqalarǵa qater tóndire qoımas. Biraq sol ásireultshyldyqtyń qasiretin bastan keshken avstrııalyqtar ǵana emes, jalpy eýropalyqtardyń da birshamasyn shoshytqan. Ásireultshyldardyń bul eldegi jeńisi basqa elderdegi ıdeıalastarynyń rýhyn kóterer edi.
Muny jurt sol saılaýdyń alǵashqy týrynda aıqyn ańǵardy. Bıylǵy sáýirdiń 24-i kúni ótken saılaýda eshkim 50 paıyzdan joǵary daýys ala almaı, ásireońshyl Avstrııa azattyq partııasynyń ókili 36,4 paıyz daýys jınaǵan Norbert Hofer men 20,38 paıyz daýys jınaǵan Jasyldar partııasynyń burynǵy kósemi Aleksandr Van der Bellen ekinshi týrǵa ótken. Sonda tek Avstrııa ǵana emes, búkil Eýropa ásireońshyldary jeńis toıyn toılaǵandaı bolǵan. Ásirese, Fransııadaǵy «Halyq maıdany» partııasynyń kósemi Marın Le Pen ony óz jeńisindeı kórip, ony búkil Eýropaǵa ónege sanaǵany bar.
Bir aıdan keıin ótken ekinshi týrda aldymen Hofer jeńdi dep habarlanyp, kelesi kúni poshtamen kelgen daýystardy eseptegende Bellenniń 0,3 paıyz basymdyqpen ǵana jeńgeni anyqtaldy. Durys eseptemedi degen daý shyqty. Osyny eskergen konstıtýsııalyq sot saılaýdyń ekinshi týryn qaıta ótkizý jóninde sheshim qabyldady. Ol aldymen 2 qazanǵa belgilenip, aqyrynda 4 jeltoqsanda ótti.
Ońshyldar ózderiniń jeńisterine senimdileý kóringen. Norbert Hofer biraz málimdemeler de jasap tastady. Alǵashqy saparlarynyń birin Máskeýge arnamaqtyǵyn aıtty. Eýroodaqtyń taǵdyry óziniń qolynda turǵandaı, maqsat Eýroodaqty qurtý emes, ony ózgertý degen pikir bildirdi.
Sirá, munyń barlyǵy bir jaǵy Hoferdiń saılaý naýqanyndaǵy óz jeńisterine senimdilik bildirgen taktıkalyq aılasy da shyǵar. Saılaýshylar eldiń saıası baǵytyn kúrt ózgertkisi kelgenderdi emes, parasatty baǵytty ustanǵan «jasyl professor» Aleksandr Van der Bellendi jaqtady. Bul jerde eldegi dástúrli partııalar, eýropalyq qurylymdar da ony keńinen qoldaǵany anyq.
Syrt qaraǵanda, Avstrııada prezıdenttik saılaýdyń sonshalyqty máni joqtaı. Bul laýazym elde sheshýshi de ról atqarmaıdy. Avstrııa – prezıdenttik bılik nysanyndaǵy federaldyq parlamenttik respýblıka. Munda prezıdent strategııalyq emes, resmı ǵana laýazym. Al bul eldegi saılaýǵa munshalyqty mán berilýi ol belgili dárejede Eýropadaǵy saıası oqıǵalarǵa, Eýroodaqqa, sońǵy kezde boı kótere bastaǵan nasıstik ıdeıalarǵa halyqtyń kózqarasyn ańǵartady. Bul saılaý ásireońshyldardyń jeńilisi boldy, nasıstik ıdeıalarǵa soqqy bolyp tıdi. Sondaı-aq, onyń Eýropanyń yntymaǵyna qoldaý bolǵan oqıǵa retinde de qabyldanatyny anyq.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
