Qarabaýda qalyń tarıh

Atyraýdaǵy kóne dáýir qalalary memleket qamqorlyǵyn kútedi El tarıhynyń zerttelýin, jınaq­talýyn nyǵaıta túsý úshin «Mádenı mura» memlekettik baǵ­darlamasy aıasynda kóptegen tııa­naqty ister tyndyryldy. Osy oraıda Atyraý ólkesindegi tarı­hı oryndar týraly usynys, pikir bildirýdi jón kórdik. Áńgime arqaýy Qyzylqoǵa aýdanynyń Qarabaý jerindegi kóne dáýir qalalary men tarıhı oryndar týraly bolmaq. Qarabaý mańy erte dáýirden adamdardyń ómir súrip, tirshilik etýine birden-bir qolaıly aımaq bolyp sanalǵan. Qarabaý – Qazaqstanda sırek kezdesetin tarıhı aımaq. Alaıda, osy tarıhı aımaq memleket nazarynan shet qalyp otyr. Qazirgi Qarabaý selosynyń tóńireginde erte dáýirlerde adamdar ómir súr­gen kóne dáýir qalalary orna­lasqan. Atap aıtqanda, olar Ju­maı, Qyzylqoǵa, Sarkól, Qorǵan­sha, Mán, Aqtóbe, Barmaq jáne Eski Qarabaý nemese Qarabaý-1 dep atalady. Aınalasy 25-30 sha­qy­rymdyq aýmaqqa osyndaı segiz qalanyń ornalasýy bul aı­maq­ta erte dáýirdiń ózinde úl­ken mádenıettiń bolǵandyǵyn kór­setedi. Qazirgi Qarabaý selosynyń aına­lasy birine biri jalǵasyp jat­qan tarıhı oryndardyń úlken bir keshendi aımaǵy desek, artyq aıtqandyq emes. Bul ólkede tarıhı qasıetti oryndar kóptep sanalady. Sondaı tarıhı qasıetti oryndardyń biri ári biregeıi – Jumaı kóne dáýir qalasy. Ol Qara­baýdyń irgesinen bastalyp sol­tústik-shyǵys betkeıdegi úlken alqap­ta, zert­teýshilerdiń jobalaýyn­sha, uzyn­dyǵy úsh shaqyrymdaı, eni bir sha­qyrymdaı jerge sozylyp jatyr. Qarabaýdyń soltústik-batys betke­ıinen bastalǵan kóne máde­nıet izderi soltústik-shyǵys­qa qaraı sozy­lyp, ózenge jaqyn­daı­dy. Tarıhı orynnyń ón boıynda qum­daýyt­ty jerler, aq shaǵyl qumdar kezdesedi. Osy aımaqta kóne dáýir­degi adamdardyń usta­ǵan eńbek qural­dary, ydys­tar­dyń, keramı­kalyq zattardyń synyq­tary jıi kezdesedi. Olardy qum­nyń arasynan jel úrlep shyǵaryp tastaıdy. Budan 35-40 jyldaı burynǵy Jumaıdyń kórinisi osyndaı bolatyn. Búgingi ýaqytta da sol kórinis. О́zgeris joq. Jumaı kóne dáýir qalasynan keramıkalyq buıymdardyń qaldyq­tary, shaqpaq tastan jasal­ǵan eńbek quraldary, basqa da turmystyq qural-jabdyqtardyń bólshekteri tabyldy. Jumaı qala­synan tabylǵan eń kóne eksponat – erte dáýirde jasalǵan qola aına. Qola aınany Máskeý arheology Galkın ekspedısııasy 1983 jyly taýyp, oblystyq mýzeıge tapsyryp ketti. Jasalǵanyna myńdaǵan jyldar ótse de aına óte jaqsy saqtalǵan bolatyn. Qarabaýdan kelgen qola aına sol jyly kóp kidirmeı mýzeı ekspozısııasyna shyǵaryldy. Odan beri de, minekı, otyz jyldan astam ýaqyt ótipti. Osy qalalardyń ishindegi eń kónesi jáne kólemi jaǵynan eń úl­keni, joǵaryda aıtyp ket­ke­ni­mizdeı – Jumaı qalasy. Bul Batys Qazaqstan aımaǵyndaǵy eń úlken tarıhı qala. Oblystyq ta­rıhı-ólketaný mýzeıindegi kóp­te­gen arheo­logııalyq eksponattar, 20-ǵa jýyq shaǵyn-shaǵyn jáshik­terge salynyp, Qarabaýdan ákelingen. Tarıhtyń tereń qoınaýyna ketken, Qarabaý mańyndaǵy kóne qalalardyń ekinshisi – Qyzyl­qoǵa. Búgingi Qyzylqoǵa aýdany osy qalanyń atymen atalady. Bul qalada tarıhta aty qal­ǵan ataq­ty Qyzylqoǵa bazary ju­­mys jasaǵan. Baza­­rǵa batys pen shyǵystan, at tuıaǵy jetetin aımaqtardan ar­ty­nyp-tartynǵan saýdagerler, ke­rek-jaraǵyn izdegen júz­degen, myń­daǵan qazaqtyń qalyń buqa­rasy jınalyp otyrǵan. Munda Reseıden, Túrikmenstannan, Qara­qalpaqstannan, Syr boıynan, Mańǵystaýdan, Aral mańynan saý­da kerýenderi kelip saýda-sattyq jasaǵan. Qalada qazaq­tardan basqa da ártúrli ult ókilderi turǵan. El aýzynda saq­talǵan tarıhı áń­gimeler Qy­zylqoǵa qalasy­nyń jan-jaq­tan quıylǵan ártúrli ha­lyq­­tardyń saýda-sattyǵynyń qyzǵan, qaınaǵan ortalyǵy bol­ǵandyǵyn, án men kúıdiń, jyr men termeniń, jalpy ónerdiń damyǵan ortasy bolǵandyǵyn baıandaıdy. Aýzyna el qaraǵan talaı jyr­shy-jyraýlardyń tańdy tańǵa ulas­tyryp jyr aıtqan, neshe túrli bal tańdaı ánshilerdiń án-mar­ja­nyn tógiltken, on saýsaǵynan óner tamǵan kúıshilerdiń kúı káýsa­ryn quıǵan jeri – qasıetti Qy­zylqoǵa qalasy qazirgi ýaqyt­ta kóshkin qumǵa jutylyp jatyr. Qalany qum qursaýynan qutqa­ryp, arshyp, tazartyp, zertteý jumys­taryn júrgizip, tarıhı oryn retin­de saq­taý, kórermen halyqtyń nazaryna usyný búgingi ýaqyttyń ózekti máseleleriniń biri bolyp sanalady. Qarabaý aımaǵyndaǵy kóne qala­lardyń úshinshisi – Mán qala­sy. Bul da osy aımaqtaǵy úlken qala­lardyń birinen sanalady. Mán – belgili aqyn Murat Móń­keulynyń týǵan, ósken jeri. Mán qalasynda tarıhta aty qal­ǵan ataqty «Qarabala meshiti» orna­lasqan. Qarabala eldiń, halyqtyń jaǵdaıyn oılaǵan adam bolǵan. Jas urpaqtyń saýatyn ashyp, bi­lim bergen. Mán qalasynyń orny alystan kórinip turady. Qara­baýdan 15 shaqyrym jerde orna­lasqan. Atyraý qalasyna qaraı júretin úlken joldyń boıynda. Qarabaý aımaǵyndaǵy kóne qala­lardyń tórtinshisi – Sarkól qalasy. Qarabaýdyń kúnshyǵys betinde, Dossor baǵytynda orna­l­as­qan. Aıta ketý kerek, osy aımaq­taǵy Aqtóbe jáne Qorǵansha qala­laryn Asan qaıǵy babamyz saldyrt­qan delinedi. Buǵan dálel – aqyn Murat Móńkeulynyń jyrlary. Sony­men birge, el aýzyndaǵy áńgime­ler men aýyzsha tarıh aıtýshy­lardyń derekteri. Murat Móńkeu­ly­nyń jyrlary ólkemizdiń tarıhy­men tyǵyz baılanysty. Halel Dos­mu­ha­medov aqyn Murat Móńkeulyn «Tarıh salasyndaǵy qazaqtyń birin­shi professory» dep baǵalaǵan eken. Asan qaıǵy babamyz – jyraý, fılosof, bı, aqylgóı-dana, qo­ǵam qaıratkeri, sondaı-aq, qazaq jerinde sonaý erte dáýirde qala salý isin júrgizip, qalalyq máde­nıettiń qalyptasyp damýyna ózindik úles qosqan tarıhı tulǵa. Qazirgi Qarabaý selosynyń soltústik-batys baǵytynda eki shaqyrymdaı jerde Barmaq kóne dáýir qalashyǵy ornalasqan. Kóne dáýirlerde adamdar qonys etken Barmaq mekeni – eneolıt zamanynan qalǵan tarıhı mura. Ár jyldarda júrgizilgen arheologııalyq zertteý jumystary barysynda erte dáýir adamdarynyń mekeninen qysh qumyralardyń bólshekteri, sadaq oǵynyń ushtyqtary, basqa da ydystardyń, eńbek quraldarynyń qaldyqtary tabyldy. Qarabaý selosynyń soltústik-shyǵys betinde eki júz metrdeı qa­shyqtyqta erte dáýir adamdarynyń turaǵy bolǵan Qarabaý kóne mekeni ornalasqan. Bul jerden de kóne dáýir adamdarynyń ustap-tutqan oıý-órnekti ydystary, eńbek quraldarynyń qaldyqtary men qysh qumyralardyń synyqtary, fragmentteri tabyldy. Erte dáýirde ómir súrgen qala­lardyń ózindik tarıhı mańyzy bar. Kóne zamandardyń ózinde bizdiń ólkemizde qalalardyń, úlkendi-kishili kentterdiń bolýy bul aımaqtarda otyryqshylyq ómirdiń bolǵandyǵynan, qala mádenıetiniń qalyptasa bastaǵandyǵynan habar beredi. Qalalardyń paıda bolýynyń ózi stıhııaly túrde emes, tarıhı qajettilikterdiń nátı­jesinde týyndaıdy. Belgili bir aımaqty mekendegen halyqtardyń bir jerge tyǵyz shoǵyrlanýynan baryp úlkendi-kishili qalalar paıda bolady. Bul osynaý aımaqta erte dáýirlerde, sol ýaqyttyń deńgeıine saı turmystyń, qalalyq máde­nıettiń bolǵandyǵyn dálel­deıdi. Qarabaýdaǵy kóne qala­lar bizdiń elimizdiń tarıhı qundy­lyqtary. Qarabaý kóne dáýirdegi ólke­mizdiń tarıhı-mádenı damýy­nyń ortalyǵy bolǵan erekshe tarıhı aımaq deıtinimiz sondyqtan. «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyna oraı, kóne dáýir­den qalǵan tarıhı oryndardy bolashaq úshin saqtap qalý sharalaryn uıymdastyrý – búgingi kúnniń kezek kúttirmeıtin máselesiniń biri. Tarıhı kóne qalalar oryndaryn sharýashylyq nemese óndiristik maqsatta búldirip tas­tamaý úshin turaqty baqylaýǵa alyp, qadaǵalaýdy uıymdastyrý kerek. Mundaı maqsatty júzege asyrý úshin Qarabaý aımaǵyn «tarıhı týrızm aımaǵy» dep jarııalap, osy rettegi mártebesin zańdy túrde aıqyndaý qajet. Elbasy týrızmdi damytý máselesine udaıy erekshe nazar aýdaryp keledi. Al tarıhı týrızmdi da­­mytýdaǵy basty maqsat – mem­leket­tiń ótken ómirin, tarıhyn qaster­lep, dáriptep halyqqa tanys­tyrý, jaryqqa shyǵarý. Atyraý obly­sy­nyń ákimdigi, oblystyq mádenıet basqarmasy, basqa da tıisti oryndar bul máselege muqııat­ty­lyqpen zer sala qarap, ólkedegi kóne tarı­hymyzdyń izsiz joıylyp ketýine jol bermeı, saqtap qalý baǵy­tynda tıis­ti sharalaryn qolǵa alýy kezek kút­tirmeıtin memle­kettik mańyzy bar másele. Qarabaýdaǵy tarıhı oryndar men kóne qalalar – memleket tarıhynyń eskerilmeı, elenbeı jatqan aımaǵy. Qarabaý aımaǵynda kóne dáýir qalalarynan basqa ondaǵan tarıhı oryndar bar. Mundaı oryndar týraly tarıhı ádebıetterde sırek te bolsa aıtylady. Mundaǵy basty tarıhı orynnyń biri – Isataı, Mahambet kóterilisshileri turaqtaǵan jer «Iteki shoqysy» dep atalady. Isataı, Mahambet bastaǵan kóteriliske qatysýshylar Iteki shoqysynda birneshe aı boıy turǵan. Keıin bul jer «Isataı shoqysy» dep atalǵan. «Isataı-Mahambet» tarıhı dastanynyń avtory aqyn Yǵylman Shórekovtiń qystaýy da osy mańnan alys emes. Aqyn Nurym Shyrshyǵululynyń qystaýy Iteki shoqysynyń ma­ńynda, Álmurat degen jerde orna­lasqan. Ataqty bı, jyraý Eset Qaraulynyń mekeni bolǵan jer de Qarabaýǵa taıaý mańdaǵy Borsan – Qarabaý jolynyń boıynda. Qarabaýdaǵy búgingi kúni elenbeı, eskerilmeı, qaralmaı jatqan kóne dáýirdegi qalalar men tarıhı oryndardy qorǵap, saqtap qalýdyń keshendi sharalary júzege asyrylýy kerek dep oılaımyn. Qorǵaýsyz, qaraýsyz jatqan kóne qalalardyń oryndaryna arnaıy qorshaýlar ornatyp, memleket qaraýyna alynǵanyn bildiretin belgiler qoıý qajet. Birinshi kezekte, ásirese, Jumaı jáne Qyzylqoǵa qalalaryn qorshap, olarǵa belgi qoıyp, memleket qamqorlyǵyna alynǵanyn qalar edik. Osyndaǵy tarıhı-mádenı qundylyqtardy saqtap qalý jáne qorǵaý baǵytynda Qarabaýda tarıhı-mádenı mýzeı keshenin ashý jumystaryn jedel júzege asyrýdy ýaqyttyń ózi talap etip otyr. Tarıhı-mádenı mýzeı keshenin ashýdaǵy basty maqsat, birinshiden, san ǵasyrdan jetken, alaıda, dál qazir jer qoınaýynda qalyp jatqan tarıhty qaıtadan jandandyrý, ekinshiden, «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda tarıhı qalalardy zerttep, jaryqqa shyǵarý, úshinshiden, eń bastysy, bul óńirde erte dáýirde úlken mádenıettiń bolǵandyǵyn el-jurtqa, sheteldikterge tanymal etý. Osyǵan oraı, mýzeı kesheniniń arnaıy shtatyn bekitip, tıisti qural-jabdyqtarmen, kólikpen qamtamasyz etý, arnaıy ǵımarat salý sekildi osy baǵytta atqarylatyn jumystardyń arnaıy jospary jasaqtalyp, daıyndaldy. Endi bul máselege memlekettik organdardyń qoldaýy qajet bolyp tur. Sonymen qatar, Atyraý qala­synan, basqa da alys aımaqtardan kelýshilerge arnalǵan arnaıy qonaq úı bolsa, bul jaǵdaı týrıs­terdiń tarıhı oryndarǵa kelýine oń yqpal eter edi. Barlyq josparlar júzege asqanda, týrısterdiń qatynaýy úshin Dossor – Qarabaý asfalt jolyn salý máselesi týyndaıdy. Sebebi, Qarabaýǵa baratyn jol eki baǵytpen keledi. Birinshisi, Atyraý – Inder – Qarabaý bolsa, ekinshi baǵyty Atyraý – Dossor – Qarabaý arqyly qatynaıdy. Osy oraıda mynany eskerý qajet: Atyraý – Inder – Qarabaý baǵyty 300 shaqyrym bolsa, Atyraý – Dossor – Qarabaý baǵyty 200 shaqyrymdy quraıdy. Aıta ketý kerek, Qarabaý – Qarakól – Mııaly baǵytyna baratyn jolaýshy tasıtyn avtokólikter Dossor arqyly júredi. Sebebi, Dossordyń joly jaqyn, birinshi baǵyttan 100 shaqyrymǵa aıyrma bar. Kóne dáýirdegi qalalar men tarıhı oryndarǵa baı Qarabaý mańy tarıhı týrızmdi damytýǵa suranyp tur. Atyraý, Qulsary qalalary men aýdandarynan, ózge óńirlerden de halyqtyń Qarabaýǵa qyzyǵýshylyqpen baratyny anyq, onyń ishinde sheteldikter de bolady. Sol kezde Dossor – Qarabaý asfalt jolynyń atqarar róli zor bolary aqıqat. Halyqtyń kóbirek kelip, tarıhymyzben tanysyp qaıtýyna jan-jaqty jaǵdaılar jasalýy kerek. Alys-jaqyn shetelderden keletin týrısterge ser­vıstik qyzmet kórsetý úshin Qara­baýda halyqaralyq deńgeıdegi jaǵdaı jasalyp, halyqaralyq baılanys júıesi ornatylýy kerek. Eń basty aıtpaǵym, erte me, kesh pe, áıteýir, sáti túskende, Qara­baý­daǵy kóne dáýir qalalary respýb­lıka kólemine, shetelderge tanylary aqıqat. Kóterilip otyrǵan máselege el Úkimeti, Mádenıet já­ne sport mınıstrligi, basqa da tıisti memlekettik organdar nazar aýdaryp, Qarabaý aımaǵyndaǵy kóne dáýir qalalary úshin tıimdi bir sheshim qabyldar degen senimdemiz. Ersaıyn О́MIROV, tarıhshy Atyraý oblysy