Bastamalar bıiginde

Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bitim­ger­shi­lik áreketteri, ıadrolyq qarýdy aýyzdyqtaý, ıadro­syz álem qurý baǵytyndaǵy eńbekteri ­orasan. Atap aıtatyn bolsaq, Elbasynyń adamzatty jappaı qyryp-joıatyn ıadrolyq qarýdan bas tartýy da adamdy súıetin, baǵalaıtyn, qorǵaıtyn yqylasynan ekeni daýsyz. Aldymen ol Semeı ıadrolyq polıgonyn óz Jarlyǵymen japty. Odan keıin ıadrolyq qarýdan bas tartty. Men áskerı adam retinde bul isti zor qanaǵatpen qabyldadym. О́ıtkeni, ıadrolyq qarý qoldanylǵan soǵys bolsa, onda eshkim de jeńiske jete almaıtynyn jaqsy bildim. Sondyqtan, Prezıdenttiń batyl qadamyn jan-júregimmen qoldadym. Sonymen qatar, basqa elder de ajdahadan bas tartatyn shyǵar degen úmit oty oıandy. Alaıda, ony shoqpar retinde qoldanyp, qarsylastaryna qyr kórsetý maqsatynda jaıqap otyrǵandar da bar. Búgingi tańda adamzatqa, onyń ǵasyrlar boıy qalyptas­tyryp kele jatqan órkenıetine eń úlken qaýip – osy jappaı qyryp-joıatyn ıadrolyq qarý. Onyń qasiretin tizip shyǵýdyń ózi adamnyń tóbe quıqasyn shymyrlatady. Adamzattyń aqyl-oıy ǵasyrlar boıy damyp, aqyrynda ózin jappaı joıyp jiberýge soqtyratyn qarý oılap tabýǵa alyp keldi. Qazir álemde onyń orasan zor arsenaly jınaqtalyp otyr, ol ja­ýapsyz adamdardyń, ekstremıster men terrorısterdiń qolyna tússe, dúnıeni tegis otqa oraýy múmkin. «Qyrǵı-qabaq soǵys» jyldaryndaǵy teketireste bir-birine qarsy turǵan álemniń eki júıesi ondaǵan jyldar boıy ózderindegi osyndaı qarýlardy jetildirýmen boldy. Onyń zardabyn aıtyp, eshqandaı perspektıvasynyń joq ekenin kóptegen ǵalymdar kórsetip, ıadrolyq oqtumsyqtardy óndirýdi shekteýge, tipti, joıýǵa shaqyrsa da saıası erik-jigeri joǵary bolmaǵan memleket basyndaǵylar bul iske bara almady. Sonyń kesirinen, BUU-nyń 2015 jylǵy derekterine qa­ra­ǵanda, álemde qazir 15 700 ıadrolyq oqtumsyq saqtalyp otyr. Osynaý álemdik qaterden dúnıe júzin arashalap qalýdyń aldyńǵy shebinde búgingi kúni Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev keledi. Elbasynyń bilikti bastamalary men belsendi áreketterin dúnıe júzindegi progresshil adamdardyń bári de qoldaýda. Qazaqstan óziniń 25 jyldyq tarıhynda osyndaı jahandyq problemaǵa basa nazar aýdaryp, oǵan qarsy birlesýge shaqyryp otyrǵan belsendi memleket retinde tanyldy. Prezıdent N.Nazarbaev ıadrolyq qarýdy adamzattyń ózine ózi ajal shaqyrýy dep dóp basyp aıtty. Eger tek sońǵy jyldardaǵy bastamalaryna toqtalatyn bolsaq, ol ıadrolyq qarýǵa qarsy kúresti únemi jahandyq aýqymda júrgizý qajettigin aıtyp keledi. 2006 jyly «Iаdrolyq qaýipti azaıtý jónindegi bastama» atty halyqaralyq qor MAGATE-niń sheńberinde qurylýǵa tıisti «Tómen baıytylǵan ıadrolyq otynnyń halyqaralyq bankin» jaraqtaý kerektigin aıtqan edi. Elbasy sol bankti Qazaqstan aýmaǵynda qurýǵa bolatynyn jarııalady. Jýyrda Májilis maquldaǵan osy bank týraly zańdy Senat ta qarap, qabyldady. Osynyń ózi Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaý isine qosqan naqty, zor qadamdarynyń biri boldy. Bul isti álemdik sarapshylar men mamandar joǵary baǵalady. Tómen baıytylǵan ýrandy MAGATE-niń baqylaýymen qajet etetin memleketterge beıbit maqsatta qoldaný úshin endi О́skemende ornalasatyn osy bank taratyp otyratyn bolady. Elbasynyń ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne onyń qazirgi arsenalyn joıý jónindegi usynystary beıbitsúıgish adamzat, halyqaralyq uıymdar tarapynan qoldaý tabýda. Sonyń bir aıǵaǵy retinde 2009 jyly Semeı polıgonynyń jabylǵan kúni – 29 tamyzdy «Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni» dep ataý týraly kótergen bastamasynyń BUU Bas Assambleıasy tarapynan qoldaý tapqandyǵy. Qazir bul kúndi búkil álem atap ótetin boldy. Nursultan Nazarbaevtyń antııadrolyq qozǵalysqa qosqan úlesinde 2010 jyl erekshe boldy. Osy jyly Qazaqstannyń EQYU-ǵa Is basyndaǵy tóraǵa bolýyn paıdalanǵan Prezıdent ajdahany aýyzdyqtaý salasynda barynsha belsendi áreketter jasady. Sáýir aıynyń basynda Qazaqstanǵa BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń ózi kelip, Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń ornyn kórdi. Osyndaı ajdahany aýyzdyqtaǵan Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýǵa qarsy kúrestiń basynda turýy zańdy ekenin ol moıyndap, ashyq málimdegen edi. «Iаdrolyq synaqtardy toqtatý jáne ıadrolyq qarýdan arylý qajettigin málimdeýge eshkim Sizden artyq laıyqty emes, óıtkeni, Sizdiń halqyńyz synaqtardyń qurbany bolyp sanalady», degen edi Pan Gı Mýn. Prezıdent N.Nazarbaev AQSh basshysy Barak Obamanyń bastamasymen uıymdastyrylǵan Jahandyq antııadrolyq sammıtterge de belsene qatysty. Alǵashqy sammıtte-aq Nursultan Nazarbaevtyń antııadrolyq qozǵalysqa qosqan úlesine joǵary baǵa berildi. О́ziniń sammıttegi sózinde B.Obama N.Nazarbaevqa qarap: «Jappaı qyryp-joıý qarýlaryn taratpaý jáne ıadrolyq qaýipsizdik isinde Siz álemdik basqa lıderlerdiń bárine úlgisiz», dedi. Osy sammıt sheńberinde N.Nazarbaevqa AQSh-tyń «Shyǵys-Batys» ınstıtýty belgilep, kezinde Vaslav Gavel, Gelmýt Kol, úlken Dj.Býsh sııaqty alyp tulǵalar alǵan «Beıbitshilik syılyǵy» tabys etildi. Sammıtte sóılegen sózinde Nursultan Nazarbaev «Jalpyǵa ortaq ıadrosyz álem qurý týraly» deklarasııa qabyldaý jóninde bastama kóterdi. Qazaqstan Prezıdentiniń antııadrolyq bastamalary men olardy júzege asyrýdaǵy naqty isteri Vashıngtonda bolǵan sammıtten keıingi úlken jıyndardyń bárinde de atalyp otyrdy. AQSh astanasynan keıin Seýlde bolǵan sammıt arasyndaǵy eki jylda ǵana Nursultan Nazarbaevtyń birneshe mańyzdy bastamalary iske asty. Máselen, búkil álemde joǵary baıytylǵan ýrannyń úlken bóligi joıyldy. Qazaqstan osy máselede «Úlken segizdikpen» (G-8) jahandyq áriptestikke kiristi. Vashıngtonda bolǵan antııadrolyq sońǵy sammıtte ol «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesin de jarııalady. Bul qujattyń mańyzy týraly halyqaralyq sheńberde sarapshylar men mamandar kóp pikir bildirdi. Onda Prezıdent HHI ǵasyrda adamzat demılıtarızasııa jaǵyna qaraı sheshimdi qadam jasaýy qajettigin, olaı bolmaǵan jaǵdaıda ǵalamshar radıoaktıvti materıaldardyń orasan zor úıindisine aınalatynyn aıta kelip: «HHI ǵasyr: soǵyssyz álem» atty keń aýqymdy baǵdarlama qabyldaý qajettigine úndedi. Abaı TASBOLATOV, Parlament Májilisiniń depýtaty, armııa general-leıtenanty