Altyn dáýir

Jıyrma bes jyl. О́rke­nıet qundylyq­ta­rynyń qaqtyǵysy men geosaıası alasapyrandy, aqtap alýǵa bolmaıtyn, maǵynasyz qantógister men ıdeologııalyq, dinı qaıshylyqtardy, radıkalızm men terrorızmdi, ekonomıkalyq, qarjylyq kataklızmder men tehnolo­gııalyq revolıýsııalardy jarysa basynan keshir­gen shırek ǵasyr. О́rke­nıet qana emes, memleket, qoǵam, adamdar men aksıo­malar tarıh tezine salyn­ǵan, suryptalǵan, ekshelgen  almaǵaıyp ýaqyt. Osy bir ólara kezeń Qazaqstan úshin de, qazaq halqy úshin de ótkel bermesteı kúdik, kúmánmen bastalǵany esimizde. Baqytymyzǵa qaraı, eldi abyrjytyp, alańdatqan kúdik-kúmánniń aıaǵy memleket, ult bolashaǵynyń jarqyndyǵyna, kemeldigine degen úkili úmitke ulasty. Shırek ǵasyr ótken soń úmitimiz aınymas, myzǵymas uly senimge, uly muratqa aınaldy. 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Memle­kettik táýelsizdigi týraly» Kons­tıtýsııalyq zań qabyldandy. Uly Dala eliniń kúni týdy, dáýiri keldi. Myńdaǵan jyldyq taǵdyr-talaıy bar halyq tarıh sahnasyna qaıta shyqty. О́zine ǵana laıyqty, ózine ǵana tıesili tóltýma bolmysyn, máńgilik bastaýyn qaıta tapty. Bul, óńimiz túgili túsimizge kirmegen, ata-babalarymyzdyń amanaty, arman-ańsary qalybynda ǵana ómir súrgen, múlde tosyn, múlde jańa memleket – Táýelsiz Qazaqstan bolatyn. О́tkenge kóz júgirtsek, Qazaq­stan­nyń búgingi beıbit te baqýatty zamanǵa jetý joly – damý, gúldený joly dańǵyl bolmaǵanyn kóremiz. Tipti, 90-jyldardyń basynda «tá­ýel­­siz memleket bolýdan góri, táýel­­siz memleket bolmaı qalýdyń» alǵy­­sharttary basym túsip jatqan. Bul Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin­gi haos pen úreıge toly geogra­fııalyq keńistiktegi, barlyq jas mem­le­ket­terdiń basyndaǵy aýyr jaǵdaı edi. Shyndyǵynda, ol ýaqyt­ta esh­kim­niń jaǵdaıy kisi qyzy­ǵar­lyq­taı emes-tin. Memlekettik basqarý ınstıtýttarynyń dármensizdigi, keńestik sharýashylyq pen ekonomıkany júrgizý tásilderiniń eskirýi, bıýdjettik júıeniń teńgerimsizdigi, ónerkásip, óndiris salasynyń tura­laýy, álemdik naryqtaǵy shıki­zat baǵasynyń turaqsyzdyǵy, syrt­qy saýda konıýnktýrasynyń jaısyz­dyǵy jáne t.b. faktorlar post­keńestik elderde buryn-sońdy bol­maǵan úmitsizdikke, belgi­s­iz­dik­ke, jappaı áleýmettik apatııa­ǵa ákelip soqtyrdy. Keıbir respýb­lıkalardaǵy ahýal tipti, adam sho­shyr­lyq bolatyn, memle­ket basyn­daǵy saıası elıta­nyń óresi­zdi­giniń, baqastyǵy men kórso­qyr­lyǵynyń kesirinen tutas halyqtar ultaralyq qaqtyǵystar­dyń, azamat soǵysynyń otyna sharpylyp jatty. «Balapan basymen, turymtaı tusymen» deıtin zaman bastaldy. Barlyǵynyń tańdaýy naryqtyq transformasııa bolǵanymen, olardyń saıası, ekonomıkalyq damý úlgileri, onyń is júzine asyrylýy men nátıjesi árqıly bolyp shyqty. Qazaqstan óz Táýelsizdigin osyndaı ekiudaı, aýmaly-tókpeli shaqta jarııa etti. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń aldynda derbes, jańa memleket qurý maqsaty turdy. «Burynǵy Keńes Odaǵy bet-beınesin túbegeıli ózgertken oqı­ǵalar tarıh enshisine aınaldy. Búginde óz taǵdyryn ózi aıqyndaǵan qazaq ultynyń jas egemendi mem­leketi, Qazaqstannyń búkil halqy men ekonomıkasy óziniń jańa jaı-kúıiniń jolynda tur. Qoǵamdyq organızm, onda oryn alǵan saıası jáne ekonomıkalyq qatynastar ózgerý ústinde. Qoǵam men ekonomıka barǵan saıyn ashyq sıpatqa ıe bolýda. Demokratııanyń damýy, menshikti qatynastardy reformalaý jáne tolyqqandy júıeli naryqqa qadam jasaý ekonomıkany daǵdarystan shyǵarýdyń balamasyz quraly retinde tanyldy, ulttyq memlekettiń qalyptasýy úshin qolaıly jaǵdaı jasaýda. Qazaqstandy biz úshin basqa eshkim de ózgertpeıtinin, dúnıe júzi qaýymdastyǵynda oǵan laıyq­ty oryn alyp bermeıtinin, biz­diń ómirimizdiń standartyn joǵary kóter­meıtinin túsiný mańyz­dy. Bar­lyq qazaqstandyqtar ilgerileý­diń konseptýaldyq baǵytyn kór­meıinshe, alystaǵy maqsatty túsin­beıinshe, olardyń strategııa­lyq baılanysyndaǵy naqty baǵdar­lamalyq qadamdarsyz ol bos sóz bolyp qala beretinine senimdimin». El Prezıdentiniń 1992 jyly ja­zylǵan «Qazaqstannyń egemendi memleket retinde qalyptasýy men damýynyń strategııasy» eńbegi osylaı bastalady. Kóregen kózqaras, aýqymdy dúnıetanym, naqpa-naq maqsattar. Rasynda, Elbasynyń 90-jyldardyń ózinde-aq Táýelsiz Qazaqstannyń on jyldyqtardaǵy, shırek ǵasyr kólemindegi ósip-órkendeý jolyn zerdelep, naqty­lap bergeni tań qaldyrmaı qoı­maıdy. Menińshe, atalǵan strategııa­lyq eńbek Qazaqstandaǵy barlyq reformalardyń, jańaryp, jańǵy­rýlardyń bastaýynda tur. Memleket Táýelsizdik týraly deklarasııa jarııalaǵan kún­niń erte­sinde-aq qoǵamdyq ómir­diń bar­lyq salasynda júıeli jańǵyrtý­lardy iske asyrý, saıası, ákim­shilik, ekono­mıkalyq qurylymdy túbegeı­li ózger­tý, jańartý isin qolǵa aldy. Bul úshin bir adamnyń qajyr-qaı­raty azdyq etetin, búkil halyqtyń ju­dy­ryqtaı jumylǵan birligi, erik-jigeri men qapysyz tańdaýy qajet bolatyn. 90-jyldardyń basynda, jas memlekettiń kún tártibinde, birin­shi kezekte halyqaralyq qoǵamdas­tyqtan óziniń laıyqty ornyn alý máselesi turdy. Dál osy tusta tarıh sahnasyna shyqqan jas ta táýelsiz Qazaqstanmen birge onyń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń juldyzy da álemdik saıasat kóginde jarqyraı kóringen edi. Qazaqstannyń kópvektorly, pragmatıkalyq saıasaty, alǵashqy kúnnen-aq jarııa etilgen ıntegra­sııalyq bastamalary jappaı qoldaý tapty. El basshylyǵynyń gýmanızm men izgilik qaǵıdalarynan aýyt­qymaýǵa shaqyrǵan úndeýlerin álem jurtshylyǵy estidi, maquldady. Qazaqstan ıadrolyq qarýsyz álem qozǵalysynyń kóshbasshysyna aınaldy. Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý tarıhqa «Beıbitshilik mıssııa­sy» retinde endi. Bul qadam týraly BUU Bas hatshysy Kofı Annan: «Qazaqstan – ózge TMD elderimen salystyrǵanda erekshe memleket. Onda turaqtylyq, beıbitshilik jáne ekonomıkalyq ósim bar. 1991 jyly Prezıdent Nazarbaevtyń bas­tamasymen Qazaqstan óz erkimen ıadrolyq qarýdan bas tartqanda, biz Nazarbaevtyń osy bir bastamasyna qaıran qalǵan bolatynbyz. О́ıtkeni, BUU álem elderin ıadro­dan bas tartýǵa úndep kele jatqa­nyna 60 jyldan asty. Biraq nátı­je joq edi. Munyń bári Prezı­dent Nazarbaevtyń eńbegi», dep laıyqty baǵasyn beredi. Osy pikirlerdiń dálelindeı, BUU Bas Assambleıasy tarapynan «29 tamyz – Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni» bolyp belgilendi. Memleket basshysynyń ǵulama bilim-biligi, ólsheýsiz tájirıbesi men qaıratker bolmysy álem alpaýyt­tarynyń ózin eriksiz syılatýǵa, sanasýǵa májbúrledi. Djordj Býsh, Margaret Tetcher, Lı Kýan Iý, Nelson Mandela sııaqty bedeldi memleket basshylary Nursultan Nazar­baevtyń qaıratkerlik, kósh­basshylyq qasıetin joǵary baǵa­lady. Ulybrıtanııanyń sol kez­degi álemge máshhúr premer-mınıs­tri Margaret Tetcher: «Qazir jahan­dyq saıasatta 5-6 iri saıası oıyn­shy bar. Solardyń biri – Nursul­tan Nazarbaev. Men oǵan qatty se­ne­min jáne onyń bastamalaryn qol­­daı­myn», degen bolatyn. Bul bu­ryn­ǵy keńestik keńistikte saıasatker Nazarbaevqa teń keler tulǵanyń joq­tyǵyn áıgileıtin rııasyz lebiz edi. Qazaqstan árdaıym Shyǵys pen Batys, órkenıetter men dinder, konfessııalar arasyna, túrli saıası mańyzdy bastamalarǵa dánekerlik jasap keledi. Búginde álemdik, halyqaralyq saıası, qarjylyq uıymdardyń bedeldi áriptesimiz, BUU, EQYU, TMD, Eýrazııalyq odaq, Azııa­daǵy ózara is-qımyl jáne senim shara­lary jónindegi keńes, Shan­haı yntymaqtastyq uıym­dary sekildi beldi álemdik qurylym­dardyń múshesimiz. Bizdiń el ustan­ǵan kópvektorly saıasat qaǵı­d­asy barlyq memleketter men halyq­aralyq uıymdar tarapynan túsinis­tik pen qurmetke ıe bolyp otyr. Qazaqstannyń elordasy Asta­nada Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maqtastyq uıymy sam­mı­tiniń, Álemdik jáne dástúrli din­der kóshbasshylary sezde­riniń, Iran­nyń ıadrolyq baǵdarla­masy boıynsha kelissóz komıssııa­sy oty­rysynyń ótkizilýi, kelesi jyly joǵary deńgeıde uıymdasty­ry­latyn EKSPO-2017 kórmesi – munyń barlyǵy da Qazaq­stan dıplo­matııasynyń syrtqy saıasattaǵy bedeli men jetistikteriniń kórinisi. Jaqynda Qazaqstannyń Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńe­si­niń turaqty emes múshesi bolyp saı­lanýy da sonyń bir jarqyn dáleli. Qazaqstannyń álemdik aýqym­daǵy bet-bedelin aspandata kótergen uly jobasy – jańa Astanasy bolǵa­nyn biz búginde maqtanyshpen aıtamyz. Astana bul kúnde Táýelsiz memle­kettiń temirqazyǵy ǵana emes, Qazaq­stannyń búkil jetken jetistik­teri men tabystarynyń aıǵaǵy, múmkindikteriniń kórinisi. Elorda az ǵana ýaqyttyń ishinde elimizdiń saıası, qarjylyq, rýhanı ortalyǵyna, bolashaqqa umtylǵan kópultty, memlekettegi oń ózge­risterdiń, birlik pen berekeniń sımvolyna aınaldy. Astananyń ǵana emes, memle­kettiń Bas arhıtektory Nursultan Nazarbaev Máńgilik El úshin Arqa tósinde máńgilik eskertkish ornatty. Astananyń arqa tósine aýysýy alash balasynyń 90-jyldardaǵy kúdik-kúmánine núkte qoıǵany, úrkek kóńilin seıiltkeni, úmitin oıatyp, senimin nyqtaǵany aqıqat. N.Nazarbaevtyń asqan saýatty­lyqpen, kemeldikpen júrgizgen syrtqy saıasaty eldiń ishki ahýa­lynyń ornyǵýymen, ál-aýqatynyń jaqsarýymen únemi bite qaınasyp jatqanyn atap aıtýǵa tıispiz. Osy jyldar ishinde, qandaı qıynshylyq bolmasyn, Qazaqstan bıligi áleýmettik pishindegi memleket qurý baǵdarynan aýytqyǵan joq. Elbasy ustanǵan «aldymen – eko­­nomıka, sodan keıin saıasat» qa­ǵı­­dasy óziniń ómirsheńdigin dálel­dedi. Bul ustanymnyń ekinshi aty – tu­­raq­tylyq jáne úzdiksiz jańarý, damý. Menińshe, Qazaqstanda iske asyrylyp jatqan reformalardyń ne­gi­zinde mynadaı eki bastaý jatyr. Mu­nyń alǵashqysy – memleket qu­ry­lysynyń, qoǵamdyq ómirdiń bar­­lyq salasynda jańashyldyqty, ınno­­vasııany aldyńǵy orynǵa qoıý bolsa, ekinshisi – barlyq baǵyttaǵy qoz­­­ǵalysta evolıýsııalyq, ómir­sheń­dik qaǵıdalarǵa basymdyq berip otyrý. Táýelsizdiktiń alǵashqy jylda­rynda-aq Elbasy: «О́zge elder bizge demokratııalyq sprınt úshin qol shapalaqtasyn dep biz óz halqy­myzǵa eksperıment jasaı almaımyz», dep ashyq málimdegen bola­tyn. Memleket basshysynyń osy ba­tyldyǵy men táýekelshildigi, tájirıbesi men biliktiligi, halyqshyldyǵy men suńǵylalyǵy jurttyń jappaı qoldaýy men súıis­penshiligin týǵyzdy. Bul súıis­pen­shilik aldaǵy kúnge degen úmit pen senimge ulasty. Jáne ol senim áli setinegen joq. Kerisinshe, jyldar ótken saıyn bekip, zoraıyp keledi. Bul senimdi Qazaqstanǵa jıi keletin álemdik deńgeıdegi, bedeldi sarapshylardyń, saıasatkerlerdiń oı-pikirleri odan ári bekemdeı túsedi. Osydan biraz buryn álemdik deńgeıdegi bıznes-konsýltant, bıznes úderisterin basqarýdyń teńdessiz mamany, doktor Iskah Kalderon Adızes Qazaqstanǵa keldi. Reti kelgen ilki kezdesýlerdiń birinde doktor Adızes aıtqan myna bir shynaıy tujyrym esimde qalypty: «Qazaq­stannyń úzdiksiz, tabysty damýy úshin barlyq múmkindikteri bar. Bul eldiń basshylyǵy da, halqy da jańa ser­pilisterge, ózgeristerge daıyn ekenine kózim anyq jetti. Shyny kerek, men Qazaqstandy da, qazaq­standyqtardy da qatty unatyp qaldym. Keıde ózim de osy ózgerister bas­ta­masynyń bir bólshegi bolǵym ke­ledi. Sizderdiń kózdegen maqsat­tary­­ńy­zǵa jetetinderińizge men kámil senemin», degen edi ol. Bul da biz­­diń elimizde qolǵa alynǵan ıgilikti bas­ta­­malarǵa berilgen ádil baǵa bolatyn. Táýelsizdik jyldary elde eko­nomıkalyq, áleýmettik ahýal­dy ońaltýǵa baǵyttalǵan batyl qadamdar jasaldy. Az ǵana ýaqyt­tyń ishinde el ekonomıkasyna sheteldik ınvestısııalar tartyldy. Qysqa merzimde, pármendi túrde júrgizilgen jekeshelendirý úderi­siniń arqasynda ishki naryqqa halyqaralyq, transulttyq kompanııalar orasan qarjy saldy, otandyq ónerkásip pen shaǵyn jáne orta bızneske jan bitti. Qazaqstan TMD elderi arasynda tikeleı sheteldik ınvestısııa tartqan ozyq elge aınaldy. 1996-1997 jyldary Qazaqstandaǵy óndiris aıaǵynan turyp, edáýir makroekonomıkalyq turaqtylyqqa qol jetkizdik. Jalpy, halyqaralyq, otandyq sarapshylardyń pikirinshe, 1991-1997 jyldar burynǵy keńestik mem­leketter úshin ekonomıkalyq kúı­reý, quldyraý kezeńi sanalady. Olar ǵana emes, burynǵy Varshava sharty sheńberindegi memleketterdiń kóbi 2000-jyldardan keıin ǵana es jııa bastaǵany belgili. Bul turǵyda Qa­zaqstan olardan oqshaý da ozyq tur. Al álemdik úrdister men úderis­terden bas tartqan keıbir kórshi­le­rimiz jyldar óte kele saıası, ekono­mıkalyq irgetasy bolbyr, áleýeti álsiz, eleýsiz memleketke, tipti, bázbiri «jabyq qoǵamǵa» aınaldy. О́z ishinde halyqtyq, qoǵamdyq kelisim men turaqtylyqty saqtaı almaı, ultaralyq qaqtyǵys pen saıası alaýyzdyqqa jol bergen memleketterdiń damýy ondaǵan jyldarǵa keri shegerildi. Qazaqstan áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası reformalardy jan-jaqty oılastyryp, keshendi ári saýatty júrgizýiniń arqasynda uzaq ýaqyt álemde qarqyndy damyp kele jatqan 5 eldiń qatarynda boldy. 2000-2007 jyldary Qazaqstan óz tarıhyndaǵy eń bir qarqyndy, ále­ýetti ósýge qol jetkizdi. Osy ke­zeńde Qazaqstan ekonomıkasy orta eseppen 10% deńgeıinde ósip otyrdy. Salystyrý úshin, 1997 jyly jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim 1445 dollar bolsa, 2007 jyly 6800 dollarǵa jetti. Taýar aınalymy 5,4 ese, eksport 6,6 ese ósti. Qazaqstan ýran, kómir, munaı men gaz, astyq óndirýde álemdik je­tek­shi memleketterdiń qataryna endi. Dúnıe únemi ózgeris ústinde. Jańa ǵasyrdyń ekinshi on jyldyǵy da jańa synaqtar men syılarǵa toly bolǵanyn kózimiz kórip otyr. Álem ekonomıkasyn turalatqan qarjy daǵdarysy damyǵan elderdiń ózin eseńgiretip ketti. Halyqaralyq naryqta shıkizat baǵasynyń tómendeýi biz úshin de ońaı soqqan joq. Memleket bıýdjetindegi keıbir áleýmettik mańyzy tómen shyǵyndardy qysqartyp, Ulttyq qordaǵy qarjyny paıdalanýǵa týra keldi. Memleket qarjy salasyn, ekinshi deńgeıli bankter men bıznesti meılinshe qoldap baqty. Munyń ózi el ekonomıkasynyń turaqtylyǵyna, halyqtyń ál-aýqatynyń shekten tys tómendep ketpeýine zor yqpalyn tıgizdi. Osyndaı aıtyp kelmeıtin táýekel­derge, tosynnan ushyrasqan qıyndyqtarǵa qaramastan, biz «Qazaqstan-2030» Strategııasynda alǵa qoıǵan mindetterdi merziminen buryn eńserýge qol jetkizdik. Eń bastysy, memleket osy ýaqyt ishinde óziniń áleýmettik ustanymyn esh ózgertken emes. On bes jyldyń ishinde ulttyq ekonomıkanyń kólemi 1,7 trıllıonnan 28 trıllıon teńgege, Qazaqstandyqtardyń tabysy 16 esege ósken. 1997 jyldan beri respýblıka boıynsha 942 mektep, sonymen qatar, 758 aýrýhana jáne ózge de densaýlyq saqtaý nysandary salynǵan. Qazirgideı aýyr kezeńniń ózin­de Qazaqstan ekonomıkasynda saýy­ǵý, ósý belgileri baıqalady. Máse­len, 2016 jyldyń qańtar-qyr­kúıek aılarynda ishki jalpy ónim 0,4%-ǵa ósken. Osy ýaqyt araly­ǵynda qurylys salasy 6,9%-ǵa, aýyl sharýashylyǵy 4,9%-ǵa, mal sharýashylyǵy 2,5%-ǵa, taýar óndirý 0,2%-ǵa, qyzmet kórsetý 0,4%-ǵa artyp otyr. Inflıasııa qyrkúıek aıyn­da 0,2%-ǵa ǵana tómendegen. Bul – jaı sandar sherýi emes, bul – turmysy jaqsarǵan, eńsesi kóte­rilgen memlekettiń búgingi beınesi. Jańa ǵasyrdyń ekinshi on jyl­­dy­ǵynda Elbasy Nursultan Nazarbaev Táýelsiz memlekettiń aldyn­daǵy jańa asýlardyń mejesin belgi­ledi. Bul tarıhı qujat – «Qazaq­stan-2050» Strategııasy edi. Elbasy bul joly táýelsizdigine keshe ǵana qol jetkizip, damýǵa bet alǵan eldiń emes, ábden tolysyp, qalyptasqan, aıaǵyna nyq turǵan memlekettiń uzaq merzimdi josparyn túzip berdi. Endi bizdiń aldymyzda jańa maqsat-mindetter tur. Elbasy usynǵan «Máńgilik El» ıdeıasymen ushtasatyn «2050» Strategııasyn tabysty júzege asyrýdy bastadyq. Prezıdent Joldaýynda atalyp ótkendeı, qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵytyn aıqyndadyq. Osy maqsattyń údesinen shyǵý úshin Memleket basshysy memlekettilikti odan ári damytý jáne nyǵaıtý, ekono­mıkalyq saıasattyń jańa qaǵıdat­taryna kóshý, jańa áleýmet­tik úlgini qalyptastyrý, bilim berý men densaý­lyq saqtaýdyń qazir­gi zamanǵy jáne tıimdi júıesin qurý, memlekettik apparat­tyń jaýapkershiligin arttyrý, halyq­aralyq jáne qorǵanys saıasatynyń jańa syn-qaterlerine para-par saıasat qurý tárizdi qadaý-qadaý mindetterdi belgilep berdi. Osynyń bári – Táýelsiz Qazaq­stannyń shırek ǵasyrlyq tarıhyn­daǵy qol jetkizgen tabystary men jetistikteriniń bir parasy ǵana. Bostandyqqa, derbestikke jetý armanynyń el úshin qanshalyqty «tar jol, taıǵaq keshýli» bolǵanyn, Elbasy úshin jaýapkershiligi men sal­maǵy qanshalyqty aýyr bolǵa­nyn búgin ǵana, jıyrma bes jyl ót­ken soń baǵamdap, baǵalap otyrmyz. Osyndaıda qazaqtyń qulager aqyny Ilııas Jansúgirovtiń: «О́z uly, óz erlerin eskermese, El, tegi, alsyn qaıdan kemeń­gerdi!» degen júrekjardy jyr joldary oıǵa oralady. Aqıqat joly árdaıym adastyrmaıdy. Búginde eldi, memleketti da­mytýdyń «Nazarbaevtyq nusqa­sy» óziniń ómirsheńdigin kórsetip otyr. Bul kezeń, bul ýaqyt el sheji­re­sine altyn áriptermen jazylyp jatyr. Taýlar alystaǵan saıyn bıik­teıdi. Ýaqyt pen tarıh ta. Tulǵalar da. Zamana almasyp, endi birer urpaq aýysqan tusta, Táýelsiz Qazaqstannyń osy bir jıyrma bes jyldyq ómir tarıhy Altyn dáýirge balanary aqıqat! Uly mereke qutty bolsyn!