Polsha parlamentindegi qaqtyǵys

Bul elde saıası kúshterdiń kúresi belsendi júredi. Bireýler ony demokratııanyń joǵary deńgeıi sanasa, ekinshiler demokratııaǵa jat, kópshiliktiń pikirimen sanaspaý dep esepteıdi. О́tken jumadan beri Polsha seımindegi qaqtyǵysqa da solaı baǵa berilip jatyr.

Iá, qaqtyǵys juma kúni bas­taldy. Seımde kelesi jylǵa bıýdjet talqylanyp jatqan. Minberge oppozısııalyq «Azamattyq plat­­forma» partııasynan depýtat Mıhal Sherba kóterilip, kún tárti­bi­n­degi másele emes, BAQ erkin­digi máse­lesin qozǵady. Spıker Marek Kýhsınskı oǵan kún tártibi máse­lesine aýysýdy eki ret eskertedi. Tyńdamaǵan soń, ony tal­qylaýǵa qa­tysýdan shekteıdi. Buǵan jaýap re­tin­de oppozısııalyq depýtattar min­berdi basyp alyp, oǵan eshkimdi jibermeı qoıady. Budan keıin ne isteý kerek edi? Spıkerdiń sheshimi májilisti basqa zalǵa baryp jalǵastyrý boldy. Onda daýysty elektrondy eseptegish joq, sheshim qol kóte­rip daýys berýmen sheshildi. 234 daýys­pen bıýdjet qabyldandy. Par­lamentte 460 depýtat bar. Bi­ra­zy daýys berýge qatyspady. Bi­raq sheshimdi jaqtaǵandar sany – kóp­shilik. Bári bir oppozısııa tár­tip buzyldy dep baıbalam saldy. Al shyn máninde parlamenttiń ju­mysyn buzǵan, sessııa májilisin júr­gizýge múmkindik bermegen oppo­zı­­sııadaǵylardyń ózderi edi. Bul daý – qaqtyǵysqa soqtyrǵan jeleý ǵana. Onyń negizgi sebebi basqada – budan burynyraq seım jýr­nalısterdiń parlamenttegi ju­mysy jaıynda, belgili dárejede BAQ erkindigin shekteý jóninde zań qabyldaǵan. Onda parlament úıine akkredıtteý alǵandar ǵana kirý, ár redaksııadan eki jýrnalısti belgileý, parlament depýtattarymen belgili bir jerde áńgimelesý, tikeleı sessııaǵa qatyspaý, má­li­metterdi baspasóz qyzmeti adam­da­ry­nan alý talap etilgen. Mu­ny­men tolyq kelispeýge de bo­lar, bir­aq ony bildirýdiń de de­mo­kra­tııa­lyq joly bar emes pe? Al oppozısııaǵa keregi basqa edi. Olar muny búkil parlament jumysyn aqsatýǵa paıdalandy. Parlament úıiniń esikterin jaýyp, ishten bıliktegi «Zań jáne ádildik» partııasynan saılanǵan depýtattardy, sol partııa kósemi Iаroslav Kachınskıdi, úkimet basshysy Beata Shıdlony syrtqa shyǵarmaı, «qamaýda» ustady. Oqıǵaǵa polısııa aralasyp, sonyń arqasynda Kachınskı «bosaǵanmen», úkimet basshy­sy jáne basqalar tań ata bosady. Kelesi kúni de úreń-súreń basylǵan joq. Kóshege shyqqandar parlament úıinen prezıdent saraıy­na aýysty. Sherýshiler arasynda byltyr saılaýda jeńilgen burynǵy prezıdent Bronıslav Komarovskı, sonaý jyldardaǵy prezıdent Leh Valensa da júr. Sonda muny qalaı túsinesiń? Búgingi bılik byltyr saılanǵan. Iа.Kachınskıdiń «Zań jáne ádildik» partııasy burynǵy bıliktegi «Aza­mat­tyq platforma» partııasyn je­ńip, úkimet qurdy. Demokratııalyq jolmen. Prezıdent Andjeı Dýda da saılaýda jeńdi. Demokratııalyq jolmen. Komarovskı óz jarlyǵymen zeınet jasyn erler, áıelder úshin de 67 jasqa kóterip edi, Dýda ony áıelder úshin 60 jasqa, erler úshin 65 jasqa túsirdi. Demokratııa kimniń jaǵynda, halyqtyń qamyn kim oılasa, sonyń jaǵynda, árıne. Premer-mınıstr Beata Shıdlo teledıdardan halyqqa úndeý arnady. Qarsylyqqa shyqqandardyń bul áreketin demokratııany qurtý dep bas­tap, oppozısııany jaýap­ker­shilikke shaqyrdy. Oppo­zısııa úshin de, bılik úshin de el bireý, ol – azat ta demokratııalyq Polsha, ortaq ıgiligimiz, sonyń múddesin oılaıyq, dedi úkimet basshysy. Jón sóz.  

Manıla men Vashıngton kelispeıtin syńaıly

Fılıppın prezıdenti Rodrıgo Dýterteden ár nárse kútýge bolady. Sóıtse de onyń: «Eı, Amerıka, bilesiń be sen, Fılıppınnen tabanyńdy jaltyratýǵa daıyndal!» degen sózinen keıin bul eki eldiń arasynda jaǵdaıdyń myqtap shıeleniskenin ańǵarasyń. Buǵan deıin de Dýterde AQSh-tyń, onyń basshylarynyń atyna biraz ǵaıbat sóz aıtyp úlgergen. Bul eldiń elshisin «ıttiń balasy» dese, Barak Obamany jezóksheniń balasy dep sıpattaǵan. Soǵan qaramaı, AQSh prezıdenti «20 myqty el» bas­shylarynyń basqosýynda fı­lıp­pındik áriptesimen kezdesip, áńgi­meleskende, jurt muny Obama­nyń keńdigine balaǵan. Sodan keıin Dýterde de Vashıngtonǵa qaraı tym zár shasha bermegen. Tipti, jańa saılanǵan prezıdent Tramptyń atyna biraz maqtaý sóz de aıtqany bar. Muny jurt AQSh-pen qarym-qa­tynasty jaqsartpaq oıy bolǵan-aý dep qabyldaǵan edi. Sonda Fılıppın basshysynyń myna aıqaıynyń syry nede? Si­rá, Vashıngtonnyń da shydamy taý­syl­ǵan bolar. 15 jeltoqsanda AQSh «Myńjyldyq baǵdarlamasy» boıynsha júzege asyryp kele jatqan Fılıppınge qarjylyq kómek berý­in toq­tatatynyn málimdedi. Oǵan sebep – bul elde zańdy moıyn­damaý jáne azamattyq erkindik nor­­ma­lary­nyń buzylýy eken. Muny buz­ǵan da el bas­shysynyń ózi bolyp otyr. Bu­ryn­­dary elde esir­t­ki­­ge qarsy kúres uranymen myń­da­ǵan adam sotsyz óltirildi degen­di aqparat quraldary, oppozısııa aıtyp jatsa, Dýterde ony endi ózi aıtyp otyr. Vashıngton soǵan súıe­nip málimdeme jasady. Iá, Fılıppın prezıdenti 12 jel­toqsan kúni jurt aldynda sóı­le­gen sózinde qylmyskerlerdi sot­syz óltirýge óziniń qalaı qa­ty­s­qanyn aıt­yp berdi. «Men mu­ny Davaoda (son­da ol mer bol­ǵan) jasadym. Polı­sııa­daǵy jigit­terge kórsetý úshin. Eger men jasaı alsam, sender ne­­ge jasaı almaısyńdar, dedim», dedi. Onyń bul sózi álemge tez tarady. Ony esitisimen Vashıngton joǵarydaǵy málimdemesin jasady. Biraq buǵan Dýterde aıylyn jııa­tyn emes, «biz Amerıkanyń aqsha­synsyz da kún kóremiz...» dedi. Jáne oǵan «eger sender osylaı jasa­sańdar, biz de solaı jasaı­myz» degendi qosyp qoıdy. Ondaǵysy – eki el arasynda 1998 jyly jasa­s­qan kelisim boıynsha bul elde AQSh óziniń áskerı bazasyn ustaı alady. Dýter­de sol kelisimdi buza­­myz dep qor­qytqan syńaıly. Joǵaryda atal­­ǵan baǵdarlama boıyn­­sha AQSh Fılıppınge 434 mıllıon dollar qar­jy kómek bergen eken. Árı­ne, endi olar kóbirek ber­mese de, Fılıp­­pınniń kún kóre­tini bel­gili. Biraq dos elin jaýǵa aı­nal­dyr­ǵan­nan bu­lar­ ne utady deısiń. Dos degennen shyǵady, Dýterde AQSh-qa osy shúıligýi kezinde Reseı­­men odaqtasý múmkindigin de al­ǵa tosty. Sender bolmasańdar, bas­­q­alar tabylady degeni ǵoı. «Olar (orystar) kemsitpeıdi, ishki isi­­ńe aralaspaıdy», degendi de aı­typ úlgerdi. Kim biledi, BUU-nyń Bas hatshysyn aqymaq dep, Eýro­odaq­ty saıtannyń sapalaǵy dep, bir eldiń elshisin ıttiń balasy dep sıpattaıtyn adammen, sonyń elimen odaq­tasyp, abyroı tabý da qıyn-aý. Jalpy, Fılıppın prezıdenti óziniń aqylǵa syımaıtyn áreket­te­ri­men, málimdemelerimen erekshe­len­gen basshy bolyp otyr. Ol bılik qur­­ǵan jarty jyldaı ýaqytta elde esirt­kige qatysty degen aıyppen 5,6 myń adam sotsyz óltirilipti. Muny ás­ke­rd­iń, polısııanyń, eriktilerdiń qolymen júzege asyrǵan kórinedi. Ási­rese, eriktiler belsendilik kór­se­tip, 3,6 myń esirtkishini joıǵan eken. Mundaı josyqsyzdyq alda jalǵasa bere me degen suraq týady. Jaýaby qıyn suraq. Mamadııar JAQYP, jýrnalıst