Rezervat ekologııalyq qaýipsizdik úshin qajet

Almaty oblysynyń Balqash aýdanyndaǵy Ile ózeni saǵasynda «Ile-Balqash» memlekettik tabı­ǵat rezervatyn qurý búgingi kúngi mańyzdy mindet. Ile ózeniniń saǵasy – Ortalyq Azııadaǵy eń úl­ken saǵalardyń biri. Onyń florasy 427 túrden turady, 37-si ósimdikterdiń sırek kezdesetin túrlerine jatady. Al 7-ýi Qazaq­stannyń «Qyzyl kitabyna» engizilgen. Osynda 53 mekendige jatatyn 284 túrli qus mekendeıdi. Onyń da 33-i «Qyzyl kitapta» tur. Osy aımaqtaǵy janýarlar álemi de óziniń baılyǵymen dara­lanǵan. Munda qaraquıryq sııaqty óte sırek kezdesetin janýar da bar. О́tken ǵasyrdyń ortasynda Balqashtyń sáni bolǵan Turan jolbarysy quryp ketti. Ramsar konvensııasy boıynsha Ile ózeni saǵasynyń sý-batpaǵynda ósetin shalǵyndary jahandyq mańyzy bar ósimdikterdiń tizimine engizilgen. Ile-Balqash basseıninde sharýashylyq ister qyzý júrgizile bastaǵan sátten ekojúıeniń tabıǵı rejimi buzyldy. Sonyń ishinde Balqash kóliniń gıdrologııalyq rejimi de bar. Eger Ile ózeniniń saǵasy tabıǵı rettegish retin­de tazartyp turmaǵanda, kól­diń gıdro­logııalyq rejiminiń buzy­lýy qazirgiden de kóp bolatyn edi. Balqashqa aǵatyn túrli zııan­kes­terdi ol sorǵysh qusap ózi­niń boıyna sińirip alady. Odan óz boıyndaǵy ekojúıeni búl­dirip otyrǵanymen, áıteýir ekolo­gııa­lyq jáne áleýmettik-ekonomıka­lyq zardaptardy boldyrmaıdy. Qazir Ile saǵasyndaǵy 16 kól­diń 5-ýi ǵana qalǵan. Osynda meken­deıtin jabaıy ańdar men qustar qorek­tenetin asyl shópter quryp bara jatyr. Qys­tyń qarynan paıda bolyp, Qap­shaǵaıdan quıylatyn aǵyn sýdan qustardyń uıalary men basqa da sý janýarlary­nyń mekenderi talqandalyp qalǵan. Buǵan qosa, brakonerlik ań­shylyq pen balyq­shy­lyqtyń kesirinen, sekseýilderdi zańsyz shabýdan, jıi bolyp turatyn órtterden, sýda júretin qus­tardyń balyqshylardyń aýlaryna túsip qyrylý­larynan, onyń ústine, adamdardyń tártipsiz demalys oryndaryn jasap, artynan qoqys­taryn shashyp ketetindiginen Ile saǵasynyń ekojúıesi men bıo­logııa­lyq aıryqsha qalpy jyldan-jylǵa jutap barady. Halyqaralyq jáne otandyq tájirıbelerge qaraǵanda, iri ózenderdiń saǵalary búkil álemde aıryqsha kúzetpen qamtamasyz etilgen. Mysal úshin alys shetelderge barmaı-aq, Reseı­degi Volga ózeni saǵasyndaǵy Astra­han qoryǵyn aıtýǵa bolady. Son­daı-aq, Lena ózeni saǵasyndaǵy «Lena-Delta» bıosferalyq rezer­vatyn aıtýǵa bolady. Tip­ti, ózimizdiń Jaıyq ózeniniń saǵa­syn­daǵy «Aqjaıyq» tabıǵı rezer­vatyn­daǵy jaǵdaı da Ilemen salys­tyrǵanda aıtarlyqtaı jaqsy. Ile ózeniniń saǵasyna «Ile-Balqash» tabıǵı rezervatyn qurý­dy burynǵy Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi «Jasyl damý» (2010-2014 jyldar) baǵ­dar­lamasynyń sheńberinde qol­ǵa alǵan edi. 415 myń gektardy quraıtyn «Ile-Balqash» mem­leket­tik rezervatyn qurýǵa qajet­ti qujattar toly­ǵymen ázir­lenip, memlekettik ekolo­gııa­lyq saraptamanyń oń qory­tyn­dy­syn al­ǵan. Almaty oblystyq ákim­digi oǵan qajetti jer aýmaǵyn bel­gile­gen. Osy jumystarǵa bıýd­jettiń 10 mln teńgesimen qosa, BUU Damý baǵdarlamasynyń 417 mln teń­gelik granttyq qarajaty jum­sal­ǵan. Osynsha qarjy men kúsh-jiger jumsalǵan jobany aıaqsyz qaldyrmaý úshin men jýyrda Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyn­taevtyń atyna depýtattyq saýal joldap, osy máseleni sheshýdi Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­liginiń 2017 jylǵy jumys jos­paryna engizýdi ótindim. Meniń saýalymdy birneshe áriptesim qol­dap, ózderiniń qoldaryn qoı­dy. Máseleniń oń sheshilýinen úmittimiz. Ańsar MUSAHANOV, Senat depýtaty