Qaıdasyń, qazaqtyń qazanaty?..

Ý-shý, azan-qazan. Aspan aınalyp jerge túskendeı. Aı­qulaq­tanyp, atoılaǵan, yshqynyp, qıqýlaǵan jelókpe jankúıer. Qyryq shaqyrymdyq qashyqtyqtyń qaq jartysyn eńserse de quıysqannyń asty ǵana aq sabyndanyp, terlegen kókqasqa jaqtan sýyrylǵan jalǵyz jebedeı aǵyp keledi. Áp etken bette báıgege qatysqan júz qaraly júırik aýyz­dy­ǵymen aly­syp, birtutas shoǵyr bolyp shyq­qan. Ekin­shi, álde úshinshi aınalymda álde­ne­she topqa bólinip, bytyraı bastady. Besinshi, altynshy aınalymda shań qaýyp qalǵandarynyń qarasyny mola­ıyp, ilgeri ozǵan eki shoǵyr bir-birimen úzeńgi qaǵystyryp, quıryq tistesip, taıtalasqa túsken. Jer tanabyn qýyrǵan júırikterdiń qaıystaı sozyl­ǵan turqy ádettegiden sál uzaryp, jermen jeksen bolyp, shabysqa shabys qosyp, údetip keledi. Jylqy emes, qutty namystyń jarysyndaı. Aldyńǵy eki topta on shaqty júırik bar. Bular qazaq eliniń mańdaıǵa basqan shyn tulparlary. Sol tulparlardyń aldynda týra oq boıy kókqasqa qara úzip, jalǵyz ózi kele­di. Mine, on ekinshi, sońǵy aınalym. Qaraq­shyǵa arqan boıy qalǵanda kók­qas­qa mańdaıǵa urǵandaı kilt toqtady. On eki aınalym boıy aldyna jylqy sal­maǵan, úzeńgi qaǵystyrmaǵan, úzeńgi qaǵys­tyrǵanyńyz ne, quıryq tistet­pe­gen, tipti odan da ári, quryq salym jerge jaqyndatpaǵan, jaratqan ıe ózgeden artyq jaratqan, tabanyna jel bitirgen jampoz, týa bitti júırik, áý, basta asyl týǵan shyn tulpar eken kókqasqa. Aıǵaı-súreń salǵan kótermeshi top­tyń arasyndaǵy jazarman aǵaıyn japa tarmaǵaı sýretke túsire bastaǵan. Beıne taspaǵa tartylyp jatyr. Biraq, kókqasqa qaraqshydan ótpegen. Shamasy báıge atynyń basynda shapqan  on bir-on ekilerdegi qara bala báıgeniń sharty boıynsha qaraqshydan ótý kerektigin bilmegen, bilse de mynaý dyrdý-dúr­mek­ten esi shyǵyp, umytyp ketken. Jana­shyr toptyń aqyryp aıtqan aqylyn da, nuqyp kórsetken nusqaýyn da uǵar emes. О́ıtkeni, ol til-aýyzy joq ári qula­ǵy estimeıtin ǵaryp edi. Semeıde Uly Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıyndaǵy at báıgesinen esinde qalǵanyn Krasnoıar selosyndaǵy balalar men jasóspirimderdiń ulttyq sport mektebiniń at bapkeri Qalym Qultasov osylaı baıandap berdi. – Ondaı ǵaryp balany júırik attyń basynda shaptyrǵany nesi,–dedim men. – Yrym. Biz kórmegen, emis-emis estigen baǵzy zamannan kele jatqan kóne yrym bolsa kerek-ti. Jaratqan ıemiz tirshilikte kóp jylatqan pendesin áıteýir bir qýantýǵa tıisti. Ǵaryp balalardy júırik attyń basyna mingizip shapqyzý baıaǵydan bar dúnıe. Qalym Qultasov Chkalov aýdanyna qarasty Keńes aýylynyń týmasy. Qazir ol aýyl joq, tarap ketken. Qalym tárizdi jer-jerde tirshilik quryp jatqan azamattardyń kókeıinde ǵana saqtalǵan. Qalym Qaımoldauly da týǵan aýylyn jıi eske alady. Ákesi Qaımolda júırik baptaǵan, báıgege at qosqan adam. Áli esinde, júırik qarager bıeleri bolyp edi. Sol bıeni jaratyp, tóńirektegi 4-5 aýyldyń áldebir toılarynda, aıtýly merekelerde, onyń ózinde de tym sırek ótkiziletin báıgege qosýshy edi. Ákesiniki arǵy aqsaqaldardan estigen, kóne zamannan jetken qaǵıdany óz boıyndaǵy túısikpen ushtastyryp, damytý bolatyn. Qazirgi at jaratý sol kezdegimen salystyrǵanda múldem basqasha sıpatta. San jyldar boıy at jaratyp, báıgeniń aldyn bermeı kele jatqan Qalym Qultasov bylaı deıdi: – Aldymen at tuqymy týraly aıtý kerek. Qazir qazaqy at, qazaq jylqysy báıgege qosýǵa jaramaıdy. Maqtaýly arab jylqysy da. Olardyń tilersegi osal, beli bekem emes. Tyz etpe. Jaqyn, qysqa qashyqtyqtardy alýy múmkin. Al, alamanǵa salý bos dáme. Túrkimenniń ataqty aqaltekesi de solaı. Túrkimen jylqylary áp etken bette boıyn jaza almaǵandaı bultalaqtap, sodan soń kádimgi or qoıan sııaqty ytyrynyp shapqanda, kóz kórim jerge deıin qara shaldyrmaıtyn ushqyrlyqtary bar. Biraq, shyn tulpardyń tulparlyǵy synalatyn alamanǵa jaramaıdy. Ras, ózge jylqydan kórikti, qamys qulaqtaryn qaıshylap, aqqý moıyndaryn ıip, bir ornynda tura almaı, birese bılep, birese dóńgelengen sýreti alpys eki tamyryńdaǵy bar qanyńa jan bitirip, asqaq rýh, aıryqsha sezim syılaǵanymen bul tek syrt kórinis qana. Talmaı shabý úshin jylqyǵa ózgeshe jaratylys kerek. Burynǵynyń tulparlary bylaısha sıpattalǵan ǵoı: «Shyraqtaı janǵan tomaǵakóz. Erini etekteı jaıylǵan. Qas albasty qabaqty. Shyqshyty oralyp jatqan túbekteı. Baýyzdaý jeri pisken alma saǵaqty. Qulaǵy kólge bitken quraqtaı. Qulja moıyn. Jaýyryny sypyra japqan taqtaıdaı. Omyrtqasy taqtaıdaı. Myqymy tar. Kebeje qaryn. Keń qursaq. Ot ornyndaı tuıaqty». Qazirgi jylqy baǵatyn, júırik baptaıtyn mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, qazaqy jylqynyń baǵyn baılap júrgen kesapat  – báıge jolynyń qysqa bolýy. Máselen, búgingi alaman báıge dep júrgen eń uzaq qashyqtyq 25-30 shaqyrymnan aspaıdy. Shyn tulpardyń baby men baǵy qatar synalatyn burynǵy báıge eń az degende 50-60 shaqyrym bolatyn. Alashtyń tól tulparlary aǵylshyn, arab attary sııaqty bir jarystan soń qaljyrap, sendelip qalmaı, bir sýytyp alǵannan keıin-aq zar kúıine enetin. Biraq, ondaı qazanattyń tuqymy tuzdaı quryp ketti. Onyń eń basty sebebi, keshegi aq qashyp, qyzyl qýǵan alasapyranda alys-jaqyn shetelge údere kóshken myńdy aıdaǵan baılardyń aqtyly jylqysynyń kóshken elmen birge aýyp ketýi. Myń san tulpar, tulpar týatyn kebeje qaryn, keń qursaq asyl bıeler birge ketti. Kóshken eldiń jurtynda shaıyshqaqtaǵan buzaýǵa qýyp jete almaıtyn qany buzylǵan mástek, jaýyr bolǵan jaby ǵana qaldy. Sodan baryp, jylqy tuqymy azyp ketti. Onyń ústine keshegi keńes zamanynda repressııa arda Alash­tyń balasyna ǵana jasalǵan joq, jylqyǵa da jasaldy. Temir tulparǵa qol artqan jurt jyl­qyny kerek qylmady. Táýelsizdik alǵan jyldardan bastap, ıt júgirtip, qus salý, at baptap, báıgege qosý tam-tumdap jandana bastady. – Aty keliskenmen, baby kelis­­pese, júıriktiń baǵy qaıta­dy,–deıdi Qalym Qultasov, – Men óz júı­rikterimdi ózim jemdeımin. Mal azyǵynyń quramynda tıi­sinshe sábiz, qant, suly, alma, tuz tárizdi qurama jemderdiń bo­­lýyn ár kún saıyn qadaǵalap otyra­myn. – Qanty nesi? – deımin men. – Qant glıýkoza. Júıriktiń aǵzasy qajetinshe túrli vıtamın­derdi alyp turýy kerek. Balasha mápelep baqpasań, baǵy jana ma? Bizge deıingi at ustaǵan bap­kerlerdiń tájirıbesi bir bólek. Bizdiki basqa. Júırikti áýeli semirtip, jiligine maı júgir­tip, qońdandyryp alamyz. Biraq, onyń qazysynda maı bol­maýy kerek. Qazysyna maı baılanǵan júıriktiń ishi qyzyp, ólip qalýy da múmkin. Al, jilik maıyn úzip alsań, ondaı jylqyda kúsh bolmaıdy. Burynǵylar júırik atty jazdy kúni túnde qoıa berip, kúndiz úsh mezgil bıeniń sútin berip, semirtip, tumshalap jaýyp, mama aǵashqa baılap qoıǵan. Báıgege qosardan bir kún buryn terin alǵan. Terin alý úshin kóbine aýanyń tymyq kezin paıdalanǵan. Saýyrdan qulaq túbine deıin qalyń tekemetpen aýa ótpeı­tindeı etip, tumshalap jaýyp, ústine salmaqty jigitterdiń birin mingizip, súıegindegi sasyq ter ábden shyqqansha ári-beri jele shoqytyp júrgen. Sodan soń báıge atynyń er toqymyn sypyryp tastap, ábden qas qaraıyp, kóz baılanǵansha jetelegen. Jylqy jata qap aýnap, silkinip túregelgende bir ýys aq suly berip tań asyrǵan. Biz de negizinen, babalarymyzdan qalǵan tájirıbeni ushtastyrǵanymyzben, ter alý ádisi sál basqasha. Biz júırikti  ystyq monshaǵa túsiremiz. Ystyq bý júıriktiń boıyndaǵy aram terden bir tamshy qaldyrmaıdy. Bir márte túsirip alǵannan keıin, jele jortyp, ter shyqqansha júgirtip, sodan soń terdiń dámin kóremiz. Kermek dám joıylsa, jylqynyń boıy tazarǵany. – Áne bir jyldary Qyzyl­jardyń at shabarynda toǵyz júırik márege jetpeı, jyǵylyp edi. Shamasy, júırik attarǵa báı­geniń aldynda dopıng beredi degen jelsózdiń shyn bolǵany ǵoı – suradyq atbegiden. – Biz ózge áriptesterimiz týraly ǵaıbat sóz aıtýdan aýlaq­pyz. Jurtta jumysymyz joq. О́zimiz ondaıǵa áýes emespiz. Bizdiń tulparlarymyz báıgede óz boıyndaǵy jaratqan ıemiz syılaǵan múmkindikteri arqy­ly ári bizdiń jyl on eki boıy kútip-baptap, arnaıy jarat­qany­myzdyń arqasynda aldyna qara salmaıdy. Meniń «Rekord» degen aǵylshyn tuqymdy tulparym birneshe respýblıkalyq, oblysaralyq jarystarda san márte bas júlde aldy. Bes ret jeńil mashına olja ettim. Al «Raýt» degen júırigim, ol da aǵylshyn tuqymdy jylqy, birneshe jyldan beri aldyna júırik salǵan emes. Raýttyń arqasynda alty mashına uttym. Ekibastuz qalasynda ótken alaman báıgege óz elinde elýden astam báıgeniń aldyn bermegen eren júırikter qatysty. Meniń «Raýtym» on eki aınalym boıy jeke-dara keldi. Sol báıgede atqumar baıshykeshter meniń Raýtyma 80 myń dollar sanap berdi. Biraq, almadym. Shabysy ańyzǵa aınalǵan «Raýt» osy kúni Krasnoıardaǵy balalar men jasóspirimderdiń sport mektebiniń at qorasynda tur. Jas sábıdeı mápelep kútkennen keıin san jylǵy saıystan qaljyraǵany, jarystan júdegeni baıqalmaıdy. Qamys qulaqtaryn qaıshylap, bolat tuıaǵymen jer tarpyp, shabys tileıtindeı oqyrana qaraıdy janýar. Atbegiler «Raýttyń» san báıgede júlde alǵan, el mereıin ósirgen, óz mártebesin bıiktetken eńbegin qalaı umytsyn. Atbegi Qalym Qultasovtyń aıtýyna qaraǵanda, endigi arada qazaqy jylqydan tulpar shyǵady dep dámelený qıyn. Taǵy bir atbe­giler qazaqy jylqy soǵym ǵana deıdi. Ázirge aǵylshyn tuqymdy júırikterdiń ǵana baǵy janyp tur. San ǵasyr boıy Alashqa adal qyzmet etken er jigittiń qanatyna balanǵan qazanat tulpardyń tu­qy­my qashan jańǵyrar eken?.. Baıqal BAIÁDILOV, jýrnalıst Aqmola oblysy