Ǵylym men óndiristi ushtastyrý – zaman talaby

Álemdik joǵary bilim salasynda sońǵy jyldarda mynadaı tendensııa baıqalyp otyr: ýnıversıtetter ınnovasııalyq ekonomıkany damytýdyń ortalyqtaryna aınalýda. Oǵan mysal retinde AQSh-ta – Stenford, Ulybrıtanııada – Kembrıdj, Qytaıda Shanhaı ýnıversıtetterin keltirýge ábden bolady. Keıbir sheteldik joǵary oqý oryndarynyń qarjy aınalymy jylyna ondaǵan mıllıard dollarǵa deıin jetedi. Bir ǵana Garvard ýnıversıtetiniń jyldyq bıýdjeti (36 mıllıard dollar) kórshiles Reseıdiń búkil bilim salasyna jumsaıtyn shyǵynynan asyp túsetini tańǵaldyrmaı qoımaıtyny ras. Osynyń ózi ǵylymı jetistikterdi durys paıdalanýdyń artyqshylyqtaryn aıqyndap tur. Bul turǵyda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Janseıit Túımebaevtyń «Ýnıversıtetter oblys ekonomıkasynyń damýyna óz úlesin qosýy kerek» degen sózi búgingi naryq talabynan týyndaǵan pikir ekeni daý týdyrmaıdy. Jýyrda elimizdegi eń irgeli joǵary oqý oryndarynyń biri – M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń tynys-tirshiligimen tanysqan óńir basshysynyń ásirese, jas ǵalymdardyń jumysyna aıryqsha nazar aýdarýy beker emes. Elbasynyń pármenimen qabyldanǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń sheńberindegi jobalardyń orta eseppen besten bir bóligi Ońtústikte iske asyrylǵanyn es­kersek, ǵylymı jetistikterdi jergilikti óndiris salasyna keńinen engizýge tolyq múmkindikterdiń baryn túsinemiz. 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý aıasynda qabyldanǵan Ońtústik Qazaqstan oblysynyń jańa ındýstrııalandyrý kartasyna sáıkes jalpy quny 869 mıllıard teńgeni quraıtyn aýqymdy jobalar oryndalmaq. Sol jobalarǵa ǵylymı jańalyqtardy neǵurlym kóbirek engizýge den qoıylmaq. Ákim J.Túımebaev M.Áýezov atyn­daǵy OQMÝ ǵalymdary oblystaǵy óndiris oryndarynda jańa ınnovasııalyq tehnologııalardy endirý baǵytynda jumys istep, jergilikti taýarlardy shyǵarý arqyly óńir ekonomıkasyn damytý kerektigin aıtty. Buǵan oqý ornynyń ǵylymı áleýeti jetkilikti ekenine ýnıversıtettiń biraz jyldan beri jeńip alǵan granttary, ǵalymdar men stýdentterdiń iske asyrǵan jobalary dálel bola alady. Búgingi tańda  M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ-dyń  2 Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, 117 ǵylym doktorlary men professorlar, 500-ge jýyq ǵylym kandıdattary men dosentter jastardyń izgi nıetterine qoldaý kórsetýde. 81 mamandyq boıynsha kúndizgi jáne syrtqy oqý túrlerinde 20 myńǵa jýyq stýdent oqıtyn ýnıversıtette qazirgi kezde 1461 oqytýshy ǵylymı-pedagogıkalyq jumyspen aınalysýda. Stýdentterdiń ǵylymı-zertteý jumystarymen aınalysýyn barlyq oqý kezeńinde úzdiksiz qamtamasyz etýge aıryqsha mán beriledi. Zaman talabyna qaraı ýnıversıtet bilim baǵdarlamalaryn oblystyń ınnovasııalyq damýyna barynsha negizdeý mindetin qoıyp otyr. «QazFosfat» JShS, «Standart Sement» JShS, «Evrokrıstall» JShS, «Reaktıvti fosfor qosylystary» JShS, «Fýdmaster» JShS, «Shymkent sút» JShS jáne basqa da irgeli kásiporyndar búgingi tańda ýnıversıtettiń senimdi bıznes-áriptesterine aınaldy. Osy óndiristerdiń ókilderi magıstrlik jumystarǵa jetek­shilik etedi, jas izdenýshilerge baǵyt-baǵdar men keńes berip, oqý modýlderin júrgizedi. Bul óte mańyzdy jumys, sebebi magıstratýra – ǵylymı izdenistiń quramdas bóligi. Al ǵylym men óndiristiń osyndaı  yqpaldastyǵy kepildi tabysqa qol jetkizetini sózsiz. Ýnıversıtet kóptegen baǵyttardyń moderatory bola otyryp, jergilikti basqarý organdarymen birlesip, kúrdeli máselelerdi sheshýge atsalysyp keledi. Bul turǵyda «Ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kom-mersııalandyrý týraly» zańnyń der kezinde qabyldanýy ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrýda erekshe demeý bolǵanyn erekshe atap ótý qajet.  О́ndiristiń tehnologııalyq túıtkildi máselelerin talqylaý úshin ýnıversıtet qabyrǵasynda ónerkásip oryndarynyń ókilderi men ǵylymı sala ókilderin qatystyra otyryp, ekijaqty kezdesýler jıi uıymdastyrylýda. Mundaı basqosýlarǵa kóptegen ǵylymı zertteý­shilermen qatar, stýdent jastar da qyzyǵa qatysady. Bul tájirıbeniń mańyzdylyǵyn sózben aıtyp jetkizýdiń ózi qıyn, sebebi, osyndaı ıgi ister naqty bir zertteýlermen aınalysatyn, óz eńbekteriniń qorytyndylaryn óndiriske engizýge ázir birqatar belsendi ǵalymdar toby qalyptasýyna yqpal eteri anyq. Ásirese, ýnıversıtette beıorganıkalyq jáne organıkalyq zattar tehnologııasy, sılıkattar, qurylys, hımııa ón­diri­siniń úderisteri men apparattary  mamandyqtary boıynsha kúshti ǵylymı mektepter qa­lyptasqan. M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ qazirgi kezde geoekologııa, bıotehnologııa, nanoqurylymdy kompozısııalyq qurylys materıaldary, metallýrgııa, mashına jasaý, óndiris úderisteri men apparattary, fosfat shıkizaty negizinde medısınalyq jáne taǵamdyq qospalar alý tehnologııasy sııaqty bolashaǵy zor ǵylymı baǵyttardy damytýdy qolǵa alyp otyr. Ýnıversıtet qyzmetindegi basty baǵyttardyń biri – halyqaralyq deńgeıde moıyndalý. Osydan biraz buryn oqý orny ujymynyń qajyrly eńbeginiń arqasynda birqatar mamandyqtar belgili ASIIN eýropalyq akkredıtteý agenttiginde akkredıtteýden ótti.  Oqý orny úshin bul úlken mánge ıe, sebebi,  dıplomnyń tek Qazaqstanda emes, shetelde de moıyndalýy bitirýshi túlekterdiń eńbek naryǵynda óz ornyn tabýyn jeńildetip, jańa múmkindikterdi týǵyzady. Ońtústiktiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynda joǵary áleýetke ıe bolý M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ jarqyn bola­shaǵynyń kepiline aınalmaq. О́ńir túrli salalardyń, eńbek jáne tabıǵı resýrstardyń tarıhı qalyptasqan óndiristik jıyntyǵyna negizdelgen biregeı ónerkásiptik-ekonomıkalyq áleýetke ıe. Sonymen qatar, saýda jáne kólik toraptarynyń tıimdi geografııalyq ornalasýy, qolaıly klımattyq jaǵdaı­lar, shaǵyn bıznestiń joǵary úlesi damýdyń joǵary kórsetkishterine jete­leıtin alǵysharttarǵa jatady. Ońtústik óńiri barıt, kómir, temir jáne polımetall rýdalary sııaqty paıdaly qazbalarǵa baı. Ýran qory boıynsha oblys Qazaqstanda birinshi orynǵa, fosforıtter men temir rýdasy boıynsha úshinshi orynǵa ıe. Ǵalymdardyń esepteýinshe, qatty paıdaly qazbalardyń teńgerimdi qorlary men boljaldy resýrstary boıynsha oblystyń jer qoınaýynyń paıdaly qazbalar baılyǵy 240 mlrd AQSh dollaryna baǵalanady. Osy múmkindikterdi utymdy paıdalanyp, Ońtústiktiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýyna serpin berý tek ǵylymı jańalyqtardy ónidiriske keńinen endirý arqyly ǵana júzege aspaq. Oqý orny ujymynyń alǵa qoıyp otyrǵan basty maqsattarynyń biri  – M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ-di kásip­kerlik ýnıversıtetke aınaldyrý. Ǵylymı jetistikter men kásipkerlik damýdy  ushtastyrýǵa sonda ǵana jol ashylady.  Ýnıversıtette tolyq kásipkerlik sıkldy, ıaǵnı ıdeıa – zertteý – ázirleý – óndiris – júzege asyrý júıesin qalyptastyrý úshin «OQMÝ» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi qurylǵan. Onyń basty maqsattarynyń biri – óndiris jáne aýyl  sharýashylyǵy salalaryna joǵary oqý ornyndaǵy jańa tehnologııalardyń transfertin júzege asyrý, ınnovasııalyq taýarlar men qyzmetterdi shyǵarý, óńirdiń ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin jandandyrý. Qysqa merzimniń ishinde jańa tehnologııalarǵa negizdelgen birqatar iri jobalardy iske asyrý qolǵa alyndy.  «OQMÝ» JShS qabyrǵalyq gaz bloktaryn óndirýge, maldárigerlik emdeý-profılaktıkalyq qyzmet kórsetýge, basqa da mashınalarmen, jabdyqtardy materıaldyq quraldardy paıdalanýǵa, ónerkásiptik tehnıka men jabdyqty montajdaýǵa, kirpish, japqysh pen kúıgen sazdan basqa da qurylys materıaldaryn óndirýge ruqsat qujattaryn alyp, qyzmet órisin keńeıtip keledi. Osy baǵyttaǵy josparlanǵan jobalar oıdaǵydaı iske asyp jatsa, M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ ǵylym men bıznesti sátti ushtastyra bilgen birden-bir oqý ornyna aınalmaq. Qanat BAIBOLOV, M.O.Áýezov atyndaǵy OQMÝ oqý isi jáne aqparattyq tehnologııalar jónindegi prorektory