Balama energetıka dástúrli qýat kózine táýeldilikten qutqara ma?

Elektr qýatyn alýdyń joly san túrli. Máselen, kómirdi, munaı men tabıǵı gazdy jáne ýrandy paıdalaný arqyly óndirý – bul burynnan qalyptasqan ádis. Sonymen birge sarqyrama men aǵyn sýdan, jel men kúnnen, tipti qaldyqty, eski rezeńke dóńgelekti jaǵý arqyly da elektr energııasyn alýǵa bolady. Búginde Eýropa elderindegi elektr energııasy óndirisinde atom energııasynyń úlesi 25 paıyzdy, kómir - 25 paıyzdy, tabıǵı gaz - 25 paıyzdy, sý energııasy - 15 paıyzdy quraıdy. Kelesi kórsetkish 4 jáne 3 paıyzben jel energııasy men munaıdan alynatyn elektr qýatyna tıesili. Japonııada elektr energııasyn óndirý jıyntyq kóleminiń 28 paıyzyn kómir, 26 paıyzyn tabıǵı gaz berse, munaı men sý kózderinen alynatyn energııa 8 paıyzǵa teń. Kórshimiz Reseıde tabıǵı gaz energııa óndirisiniń 50 paıyzyn, kómir 16 paıyzyn, atom 17 paıyzyn, sý energııasy 15 paıyzyn qamtamasyz etedi. Al, AQSh-ta elektr energııasynyń jıyntyq óndirisinde kómirdiń úlesi 36 paıyz,tabıǵı gaz - 29 paıyz, atom - 21 paıyz bolsa, sý elektr stansııalarynan alynatyn kólem - 7 paıyzdy, jeldiń úlesi 4 paıyzdy, kún energııasynyń úlesi 0,04 paıyzdy quraıdy. Ras, elektr energetıkasy óndirisinde energııa kózderiniń qurylymy óńirdegi túrli shekteýler jáne resýrstar kólemi, sondaı-aq jaǵyrapııalyq ereksheligine de baılanysty. Mysaly, Brazılııada elektr energııasy óndirisiniń 80 paıyzdan astamyn sý elektr stansııalary beredi. Qazirgi kúni Qazaqstanda elektr energııasynyń 74 paıyzdan artyǵy ortalyq jáne soltústik aımaqtardaǵy kómir ken oryndarynan óndirilip, onyń 66 paıyzdaıy dál sol ındýstrıaldy óńirlerdiń ózindegi qajettilikke jumasalady. Al ońtústik óńirlerde energııa tutyný ony óndirýden eki esege deıin artyp, qýat kóziniń belgili bir mólsherin О́zbekstan men Reseıden satyp alýǵa, Qyrǵyzstanmen aıyrbas jasaý arqyly ımporttaýǵa týra kelip otyr. Energetıka mınıstrliniń málimetine súıensek, táýelsizdik jyldarynda elimizdegi kómir óndirýshi kásiporyndar 2,3 mlrd.tonna kómir óndirip, onyń 600 mln.tonnadan artyǵy eksportqa shyǵarylsa, qalǵan kólemi ishki qajettilikti ótegen. Elimiz kómirdiń barlanǵan qory jaǵynan 8 oryn alatyny belgili. Desek te, kómir kóziniń de taýsylatyn kezi bolady. Qazba baılyqty óndirý arqyly óndiristi ulǵaıtýdyń ózi shyǵyn men úlken táýekeldi qajet etetindikten álemniń kóptegen memlekteri jańa joldy tańdap otyr. Ol energııanyń balamaly túrleri, ıaǵnı, qalpyna keletin, sarqylmaıtyn jáne qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmeıtin energııa kózderi. Elbasy N.Nazarbaev «Qazaqstan – 2050» strategııasy qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty el halqyna arnaǵan Joldaýynda: «Kómirsýtegi shıkizatynyń naryǵynda iri oıynshy bolyp qala otyryp, biz energııanyń balamaly túrlerin damytýǵa, kún men jeldiń energııasyn paıdalanatyn tehnologııalardy belsendi engizýge tıispiz. Bul úshin bizde barlyq múmkindikter bar» dep qadap aıtqan bolatyn. Iá, respýblıka aýmaǵynyń úlkendigi (2 724 902 sharshy shaqyrym) men halyqtyń ornalasý tyǵyzdyǵynyń tómendigi (1 sharshy shaqyrymǵa 5 adamnan) sekildi krıterııler de eldi energııa qýatymen júıeli túrde tolyqtaı jabdyqtaýda tıimsiz kórsetkishter berip otyr. Mine osy tıimsizdikti sheshýge jergilikti óńirlerdegi qalpyna keltiriletin energııa kózderin paıdalaný oń áserin tıgize alady. Bul turǵyda ońtústik óńirlerdegi ekologııalyq taza energııa kózderi ishki naryqty artyǵymen qamtamasyz etip qana qoımaı, kórshi elderge eksporttaýǵa múmkindik berer edi. Máselen, Qytaıda jyl saıyn energııa tapshylyǵy ósip keledi. Qazaq jeriniń úlken bóligi jazyq ári jartylaı qurǵaq óńirler bolǵandyqtan jel men kún energııasyn óndirip alýǵa qolaıly. Jońǵar qaqpasy Jońǵar Alataýy men Barlyq taýynyń túıisken jerindegi áıgili jeldi ózekten sekýndyna 70 metrge deıin jetetin jel soǵady, bul TMD aýmaǵy boıynsha asa qýatty jel soǵatyn jer sanalady. Sondaı-aq, ońtústik aımaqta alty aı jazdyń ystyǵyndaǵy kún qýatyn da esepke alyńyz. Ortalyq pen batys óńirdegi jartylaı qurǵaqshylyq aýa raıyn qossańyz kún energııasy batareıalaryn ornalastyryp paıdalanýdyń mańyzy da zor. Qazaqstannyń jel energııasynyń qýatynyń múmkindigi jylyna 929 mlrd. kıllovatt/saǵat dep eseptelgen. Qazaq jerindegi jeldiń qýaty jyldyq ortasha qýaty sekýndyna 7 metrden joǵary. Degenmen 929 mlrd. kılovatt-saǵatty birden tutas ıgerý múmkin de emes, damyǵan memlekterde de bul kórsetkish jalpy energııa óndirisi kórsetkishinde 20 paıyzǵa jeter jetpes. Qazirgi kezde elimizdiń jalpy generasııasynda jańaratyn energııa kózderiniń úlesi 0,9 paıyzdy ǵana qurap otyr. QR Energetıka mınıstrligi keltirgen derek boıynsha 2015 jyly jańaratyn energııa kózderinen óndirilgen elektr energııasynyń kólemi 0,704 mlrd. kVt-saǵatty quraǵan. 2020 jylǵa deıin el úkimeti 34 jel energetıka stansııasy (1787 megavatt qýatpen) jumys isteıdi dep josparlaǵan. Degenmen jeldiń ózi tegin bolǵanymen onyń energetıkalyq júıesi tegin emes. Alynǵan enegrgııany tutynýshyǵa jetkizý, qondyrǵylardyń baǵasy biraz qarjy salýdy talap etedi. Jel qondyrǵylary sııaqty kún batareıalary da úzilispen jumys isteıdi. Bultty kúnderi, túnde ol qondyrǵylardan turaqty túrde qajetti tok alý múmkin emes. Jańaratyn energııa kózderine kóshýdiń qıyndyǵy bir jaǵynan onyń úlken shyǵyndy qajet etetindiginde. Sol sebepti odan alynatyn qýattyń quny da qymbatqa túsedi. Degenmen, kóptegen memleketter, onyń ishinde bizdiń elimiz de salaǵa aıtarlyqtaı memlekettik qoldaý kórsetýde. Máselen, 2016 jyly 1 kVt/saǵatqa belgilengen tarıf 25 teńgege teń keledi. Energetıka mınıstriliginiń josparynsha, bul baǵyttaǵy jumystar kezeń-kezeńmen iske asyrylyp, 2020-2025 jyldardan keıin jańaratyn energııa kózderi nysandarynda elektr energııasyn óndirý aıtarlyqtaı arzandaıtyn bolady. Jalpy, elimizdegi energetıka salasy ınnovasııalyq jańalyqqa muqtaj. Eger Qazaqstan energetıkalyq jańǵyrý baǵytynda ózdiginen jańa tehnologııany ıgere almasa, damyǵan memleketterdiń tehnologııasyn satyp alýǵa nemese kóshirip, úırenýge týra kelmek. Qalpyna keltiriletin energııa kózderin ıgerýdiń júıeli negizi «Ekspo-2017» kórmesinen keıin jasalýy da múmkin. Kórmeniń arqasynda elimizge damýshy elderdiń osy saladaǵy jańa tehnologııasy men sońǵy ınnovasııalyq jańalyǵy keledi. Baýyrjan Sabyrbekov, jýrnalıst