San sáýleden syr uqtyrǵan

fızıka pániniń muǵalimi Botakóz Baltabaevanyń jumys tájirıbesinen Kókshetaýdaǵy Málik Ǵabdýllın atyndaǵy mektep-gımnazııanyń dırektory Aınagúl Baltashevaǵa ashyq sabaqtardyń birine qatysý nıetimizdi bildirgenimizde, aldymen Botakóz Baltabaevanyń esimi ataldy. Ol Sho­qan Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń fızıka-matematıka fakýltetin bitirgen boıda osy mekteptiń muǵalimi boldy. Arada birneshe jyl qaladaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebinde jumys istep, altyn uıasyna qaıta oralǵan. Búgingi kúni tájirıbesi tolysqandar qatarynda. Men osy kisiniń bir sabaǵyna qatysyp kórýge bekindim. Alaıda, «Dıspersııa – túster týraly túsinik» degen sabaq eshkimdi qyzyqtyra qoımas dep oılaǵanmyn. Qatelesippin. Júıeli jospar quryldy. Maqsat – jaryq dıspersııasyna tolyq túsinik berý arqyly oqýshylardyń onyń qasıetteri týraly túsinigin keńeıtý. Osy arqyly balalardyń yntasy men qabiletin damytý, óz betterinshe eńbektenýge mashyqtap, izdenimpazdyqqa bastaý. Jarqyraǵan synyp bólmesinde syzba nusqalar, prızmalyq shyny túrleri, kórnekiliktiń basqa da quraldary orna­lastyrylǵan. Úı jumysyn tekserip alǵan ustaz, biz otyrǵan 11-shi synypty tórt topqa bólip, arnaıy synaq túbirtekterin taratty. Mundaǵy erekshelik, suraq­tar negizinde oı qorytylyp, top jetek­shileri ǵana jaýap bermek. Olar­dy tolyqtyrý qajet bolǵanda, oqý­shylar saılaǵan eki-úsh adamǵa sóz beriledi. Men de jınaqylana, baıaǵy «dáýirlerden» bir nárselerdi esime túsirýge tyrysyp otyrmyn. Muǵalim sóılep ketti. Fızıkany da shabyttana túsindirýge bolady eken. Syný kórsetkishi jaryq shoǵynyń túsý buryshyna táýeldi emes, alaıda, shoqtyń túsine táýeldi, deıdi ol. Muny ǵulama Isaak Nıýton oılap tapqan eken. Jarq-jurq sáýlelerden týyndaǵyn jumbaq kórinistiń ishin­demiz. Jaryq móldir prızmadan ótkende jeti túrli túske jikteletinin bildik. Ony da «Nıýton spektri» dep ataıdy ekenbiz. Botakóz Qabykenqyzy aqynǵa aınaldy. Álgi sáýlelerdi mynadaı óleń shýmaqtarymen sýrettedi: «Qyzyl tús» álemge aıqyn tanymal bul, «Qyzǵylt» sáýle nur berer jan-jaǵyńa. «Sary» sáýle oınaıdy san saǵymda, «Jasyl» túster jaınatar kóktemimdi. «Kók» tús te nuryn búgin  tókpedi me? Ásem kúmbez «kógildir» sáýle der em, «Kúlgin» tús te óń berer kelbetińe. Mine, álgi jeti tústiń sıpatta­masy osy. Nıýton áıgili «Optıka» trak­ta­tynda tómendegideı qorytyndy ja­saǵan eken. «Tústerinde aıyr­ma­shylyq bar sáýleler shoǵynyń syný dárejesinde aıyrmashylyq bolady. Eń kóp synatyn kúlgin sáýleler, bar­lyǵynan az synatyn qyzyl sáý­leler». Endi, muǵalim bulardy tirshilik quby­lystarymen baılanystyra áńgimeledi. Birinshi. Shóp jáne aǵashtardyń japyraqtary jasyl bolyp kórinetini, ózderine túsken sáýlelerdiń ishinen olar tek jasyldaryn ǵana shaǵyldyrady, qalǵandaryn jutyp alady. Ekinshi. Jazdygúni úıdiń áınegin qyzyl matamen jaýyp qoısaq, úıdiń ishi qyzyl túske boıalǵandaı bolady. (Qyzylsha aýrýyn emdegende osylaı etip qoıatyny esime tústi). Úshinshi. Adamdardyń jazdygúni aqshyl tústi kıim kıetini de osy dıspersııa qubylysyna negizdelgen. «Dıspersııanyń» ne ekendigine naqty túsinik endi shyqty. Jaryqtyń syný kórsetkishiniń jaryq túsine táýeldiligi dıspersııa dep atalady. Ol latynnyń «dispersio» (shamamen) degen sózinen shyqqan. Sondaı-aq, onyń jaryq tolqyndarynyń fızıkalyq sıpattamalaryna, syný kórsetkishteriniń terbelis jıiligine nemese tolqyn uzyndyǵyna táýeldiligin dáleldeıtin formýlany balalar jazyp aldy. Endigi kezekte muǵalim sabaqty bekitý amaldaryna kóshti. Negizgi maǵyna tómendegideı: jaryqtyń dıspersııasy degenimiz ne? Spektr qalaı alyndy? Neshe sáýle bar? Eń az jáne kóp synatyn sáýleler? Kúnniń kózine qyzyl shynymen qarasaq, nege tek qyzyl tús kórinedi? Elektr shamynyń qyl symy volframnan jasalatyny nelikten? Sabaqtyń sońynda bárimiz oıyn oınadyq. Naızaǵaı jarqyly kórin­gennen keıin, birazdan soń ǵana kún­niń kúrkiregeni estiletini nelikten eken­digine ájeptáýir bas qatyrdyq. «Sa­ry» túske qatysty sekýnd, jaryq, re­mer uǵymdarynyń mańyzdylyǵyna qanyq­tyq. Úıge tapsyrma da úıip-tógip berildi. Balalardyń bet-álpetine qarasam, erteń «bes» alatyndar az bolmaıtyn sııaqty... Sóıtip, sabaqqa qatysqannan keıin­gi áserimdi osylaı qaǵazǵa túsirdim. Ustazy myqty bolsa, sabaǵyn túsinikti ótkizse, jaqsy oqýshy az bolmaıtynyna kóz jetkizdim. Baqbergen AMALBEK, «Egemen Qazaqstan» Aqmola oblysy