Bıylǵy kúz aılarynda Uly Otan soǵysynyń birinshi jylynda oryn alǵan Máskeý úshin shaıqastyń bastalǵanyna týra 75 jyl ýaqyt toldy. Keńes-nemis áskerleriniń bul baǵyttaǵy urys qımyldary eki kezeńnen quraldy. Munyń birinshi bóligi 1941 jylǵy 30 qyrkúıekte bastalyp, 4 jeltoqsanda aıaqtalatyn qorǵanys merzimin bildirse, ekinshi bóligi 5 jeltoqsannan óris alyp, 1942 jylǵy 20 sáýirde tııanaqtalatyn qarsy shabýyl mezetin qamtydy. Osy mezgilderi Otanymyzdyń sol kezdegi júregi sanalǵan qalany qorǵaýda qazaqstandyq jaýyngerler janqııarlyq erliktiń úlgisin kórsetti. Sonyń ishinde german komandovanıesi uıymdastyrǵan blıskrıg jospary quramyna kiretin «Taıfýn» operasııasynyń kúli kókke ushýyna general I.V.Panfılov dıvızııasynyń qosqan úlesi aıryqsha zor boldy.
Mine, Máskeýdi nemis-fashıst basqynshylarynyń qandy sheńgelinen arashalap alyp qalý jolyndaǵy sol surapyl soǵystyń en ortasynda júrip, erlikke toly eren kúnderdi bastan keshken qazaq halqynyń qaharman perzenti Baýyrjan Momyshulynyń týǵanyna da osy jylǵy jeltoqsan aıynyń 24-inde 106 jyl toldy. Máskeý túbindegi osy qandy qyrǵyn onyń atyn kúlli álemge tanytyp, ataǵyn aspandatyp áketti. Munda óz batalonyn qanshama ret dushpan qorshaýynan aman alyp shyqqan aǵa leıtenant soǵystyń operatıvti-taktıkalyq ǵylymyna «Momyshuly serippesi» degen jumylysty qorǵanys kezindegi erekshe termındi engizýimen de ásker óneriniń tarıhynda qaldy. Keıin urys qımyldaryn júrgizýdiń bul taktıkalyq tásili álemniń kóptegen elderiniń joǵary áskerı oqý oryndarynda oqytylatyn boldy.
Máskeý túbindegi urystarda aty aıdaı álemge keńinen tanylyp, keıin 8-shi gvardııalyq atanatyn 316-shy atqyshtar dıvızııasy 1941 jyldyń shilde-tamyz aılarynda Almatyda quryldy. Quramynyń úshten bir bóligi Qazaqstannyń Taldyqorǵan, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan jáne Almaty oblystarynan shaqyrylǵan azamattardan quralǵan, taǵy bir bóligin Qyrǵyzstanda týǵan jigitter túzgen bul áskerı qurylymdy Azamat soǵysy jyldarynda Chapaevtyń ataqty 25-shi dıvızııasy quramynda soǵysyp, jaqsy shyńdalý mektebinen ótken general-maıor Ivan Panfılov jasaqtady. Sapynda 13 myń jaýyngeri bar dıvızııa 18 tamyz kúni Almaty vokzalynan maıdan dalasyna attandy. Ol tamyzdyń sońynda Novgorod túbine ekinshi eshalon bolyp jetti. Stavka qurylymdy fashısterdi Lenıngrad mańynan túre kýýǵa qoımaqshy bolyp edi. Biraq kútpegen jerden Máskeý túbinde paıda bolǵan aýyr ahýal bul jospardy kúrt ózgertip jiberdi. Osy tusta fashıster Brıansk, Vıazma, Smolensk túbinde 20 dıvızııany qorshaýǵa alyp, astanaǵa baratyn jol ashyqtan-ashyq qaldy. Sondyqtan joǵary komandalyq basshylyqtyń buıryǵymen 316-shy dıvızııa Volokolamsk túbine shuǵyl jóneltildi.
Munyń aldynda armııa qolbasshysy Georgıı Jýkov nemisterge jasaqshylardy, mılısıonerler men Kreml kýrsanttaryn qarsy qoıǵan edi. Qolbasshy Konstantın Rokossovskıı qorshaýdan shyqqandar men aıyp batalonyndaǵylardyń basyn qurap, taǵy bir qurylym jasady. Al Panfılovtyń dıvızııasy aldyńǵy shepke 14 qazanda kelip jetti. Endi qalany jaýdan qorǵaý mindeti osy áskerı kúshke júkteldi. Panfılovshylar urysqa alǵash ret 16 qazanda kirdi. Olar nemisterdiń tankter toby men úsh atqyshtar dıvızııasyna qarsy shyqty. Ádette dıvızııanyń qorǵanysta qamtıtyn aýmaǵy 8-12 shaqyrym bolsa, 316-shy qurylym 60 kún boıy 41-44 shaqyrymǵa sozylǵan atyrapty ustap turdy. Buǵan general Panfılovtyń áý basta soldattardy Talǵarda daıyndaǵan kezde 8 saǵattyq urysqa jattyqtyrýynyń jaqsy áseri boldy. Ol bólimshelerdi jekeleı turyp ta, ózgelermen birlesip te urys júrgizýge úıretti. Almaty mańynda eki aı boıy jasalǵan daıyndyqtyń keıin kóp paıdasy tıdi.
Bul urystardyń barysynda Panfılov az kúshpen tıimdi qorǵana bilýdiń taktıkasyn oılap tapty. Ol soǵys qımyldary kezinde jekelegen bekinis toraptary men shabýyl jelileriniń shebin uıymdastyryp otyrdy. Munyń máni mynada edi. Shaıqasty júrgizetin jaýyngerler okoptar qazyp alyp, shabýyl aıaqtalǵansha qorǵanysty ustaıdy. Al qarańǵy túskennen keıin jasyryn artqa qaraı ketip, 1-3 shaqyrymdyq qashyq jerge jaıǵasady. Olar barǵan jerlerinde transheıa qazyp, ornalasyp alǵansha jaýmen Baýyrjan Momyshulynyń batalony shaıqasa turady. Mine, tap osy kezde keıinnen «Momyshuly serippesi» degen ataý alatyn termın birinshi ret qoldanysqa engizildi. Ádildigin aıtqanda, bul shyn máninde generaldyń teorııalyq oı-tolǵanysynan týǵan taktıka edi. Batyrdyń ózi onyń anyqtamasyn bylaısha túsindirdi. «Men ony Máskeý túbindegi qorǵanys kezindegi urystarymyzdyń bárine shaıqas barysynda dushpannyń jolyn kesip ótip, sonyń jaǵyna shyǵyp, sońymyzdan ondaǵan shaqyrymǵa deıin olardy ertip ákelip, sosyn qaıtadan keri soqqy berip baryp, taǵy da ilgeri jyljyp ketip qalý tán bolǵandyqtan, serippe dep atadym. Osyndaı manevrlermen jaýdyń kúshin jan-jaqqa ydyratyp jiberip, bizdiń bólimderimiz qaıtadan negizgi kúshke qosylatyn edi. Bul shyn maǵynasynda dushpandy biraz dińkelete turyp, ýaqyttan utýǵa múmkindik beretin aıla bolatyn», – dedi ol arada kóptegen jyldar ótken soń.
Aǵa leıtenant Baýyrjan Momyshuly óziniń áli oq-dári tútinin ıiskep kórmegen sarbazdarynyń bir bóligin dıvızııa jappaı urysqa qosylatyn kúnnen sál buryn, 15 qazannyń túninde ózgeshe jaýyngerlik synaqtap ótkizip kórdi. Jaýyngerlik rýhtaryn kóterý úshin ár bólimsheden eki soldattan alyp, uzyn sany júzge jetken sarbazdardy sońyna ertip alǵan ol tún jamylyp, Sereda derevnıasynyń syrtqy jaǵyna keledi. Sol jerde aldaǵy urys qımyldarynyń josparyn túzip, gıtlershilderdiń osynda ornalasqan úsh júz adamdyq garnızonyna shabýyl jasaıdy. Keskilesken shaıqas eki saǵatqa sozyldy. Osylaı tutqıyldan soǵyp, jaýdy biraz kúıretip qaıtqan jas jaýyngerler bir túnniń ishinde teńdessiz tájirıbe aldy. Dıvızııa 15, 16, 17 kúnderi tarıhta astanany qorǵaýdaǵy erlikke toly shaıqasty sátterdiń paraqtaryn qaldyrdy. Osy úsh kúnniń ishinde Máskeýge basyp kirýge tıis bolǵan nemis-fashıst áskerleri orta joldan toqtatyldy. Munda qurbandyqqa shalyný úshin jiberilgen dıvızııa qorǵanys soǵystary barysynda qanshama qatty soqqy alǵanymen, dińin saqtap, aman qaldy. Sol kúnderde kombat Baýyrjan Momyshuly ózin «shaıqas alańynan shyǵyp ketý jáne sheginý» sekildi aýyr urys qımyldarynyń birin uıymdastyrý men júrgizýdiń úlken sheberi retinde tanytty. Muny ol ylǵı adam kúshi men qarýy sany áldeqaıda kóp jaýmen aıqasta tıimdi qoldanyp, tuıyqtan jaqsy shyǵyp ketip júrdi.
Qazir qolda bar qujattardyń biri Momyshuly batalonynyń Panfılov dıvızııasynda udaıy arergard retinde paıdalanylyp, kerekti kezinde negizgi kúshterdiń sheginis jasaýyn qamtamasyz etip otyrǵanyn aıǵaqtap kórsetedi. О́zinen kúshi basym dushpan áskerlerimen júrgizilgen sol aýyr shaıqastardyń bárinde de batalon aldyna qoıylǵan mindetti abyroımen oryndap qana qoımaı, sonymen birge jaýyngerlik qabiletin saqtap qaldy. Buǵan 8-shi gvardııalyq panfılovshylar dıvızııasynyń komandıri, polkovnık Borıs Serebrıakovtyń sol kezdegi áskerı baıanatynda jazǵan: «Qorshaý jaǵdaıynda arnaıy tapsyrmalardy oryndaý úshin dıvızııadan 5 ret jaýdyń tylynda bólinip qalǵan B.Momyshuly adam kúshi men tehnıkany saqtaı otyryp, óz batalony men bekitilip berilgen bólimshelerdi sheberlikpen alyp shyǵa bildi», – degen joldary tolyq aıǵaq bolady. Al armııa generaly Ivan Chıstıakov óziniń «Slýjım Otchızne» degen kitabynda Panfılovtyń aıryqsha erligi men shyńdalǵandyǵy úshin Baýyrjan Momyshulyn baǵalaı bilgenin atap ótedi. Máskeý túbinde onyń qorshaýda qalyp qoıǵan batalony birneshe kún polktan esh habar ala almaı, ózinen kúshi basym jaýmen qaıtpaı shaıqasady. Eki táýlik keskilesken urys júrgizgen gvardııashylar 400-den astam fashıstiń kózin joıyp, olardyń Volokolam tas joly boıyndaǵy qozǵalysyn toqtatyp tastaıdy. Aqyry orman alqaptary men jazyq dalalarda ártúrli manevrler jasaý arqyly qorshaý sheńberin buzyp ótip, óziniń polkyna kelip qosylady. Osydan keıin Panfılov Momyshulynyń batalonyn óziniń janynda udaıy rezerv retinde ustap, eń qıyn jaǵdaılarda urys qımyldaryna qosyp turýǵa sheshim qabyldaıdy.
Máskeý túbindegi shaıqastarda 8-shi gvardııalyq dıvızııamen talaı ret betpe-bet kelip, ylǵı jeńilis tabýmen bolǵan nemistiń 4-shi tank tobyn basqarýshy general-polkovnık Erıh Gepner óziniń kezekti bir baıanatynda ony «urysty júrgizýdiń barlyq jarǵylary men erejelerin buzyp soǵysatyn, soldattary tutqynǵa túse qoımaıtyn, óz isterine shekten tys berilgen jáne ólimnen qoryqpaıtyn jabaıy dıvızııa», – dep atapty. Osy joryqtyń en ortasynda júrgen Baýyrjan Momyshuly 1941 jyldyń qarasha aıynda polkti basqarýdy qolǵa alady. Ol polkti basqaryp turǵan kezinde Demıan qalasynyń túbinde óz áskerlerin 20 topqa bólip ornalastyrady. Sóıtip, nemisterdiń osynda alty derevnıaǵa bólinip ornalasqan «О́li bas» degen tutas bir dıvızııasyna tún ishinde birneshe baǵyttan kezekpe-kezek soqqy berýge kirisedi. Baýkeńniń toptary jaý jaǵy qorǵanys shebin quryp bola bergeninde dereý basqa jaqqa ketip qalyp, kelesi qaptaldan atysty bastap ketip turady. Kóshpeliler tásilimen ár qıyrdan bir berip turǵan soqqy fashısterdi ábden sastyrady. Olar ózderine tutas dıvızııanyń shabýyl jasap jatqanyna esh kúmán keltirmeıdi. Negizinde sol sátte Momyshuly sarbazdarynyń sany nebári 157 adam ǵana edi. Olar osyndaı joıqyn soǵystyń arqasynda 1200 jaý soldatyn jer jastandyrady.
Osyǵan uqsas urys qımyldary jazýshy Aleksandr Bektiń 1942-1944 jyldary jazylǵan «Volokolam tas joly» («Arpalys») atty romanynda jan-jaqty sýretteledi. Kitap jaryqqa shyqqan boıda qalyń oqyrmannyń súıikti týyndylarynyń birine aınaldy. Sondyǵynan bolar, shyǵarma az ýaqytta birneshe tilge aýdarylyp úlgerdi. Romandy, ásirese, áskerı adamdar súısine oqyp, ózderine kerekti oqýlyq retinde qabyldady. Mysaly, 1946 jyly belgili tárjimashy Shlomo Even-Shoshan kitapty ıvrıt tiline aýdaryp berdi. Máskeý túbindegi qala jolyn bilmeıtin ıvrıt tildi qaýymǵa kitap aty onshalyqty túsinikti bola qoımaǵan soń, aýdarmashy ony «Panfılovshylar» degen atpen daıyndap, sol kezde áli Palestınanyń mandatynda turǵan Tel-Avıvte basyp shyǵardy. Osy kúnderi Palmahtaǵy evreı ıshývy astyrtyn qarýly kúshteri rotalary biriniń komandıri Benı Marshak kitapta kóterilgen problemalar ózderine de tán ekenin paıymdap, qaraýyndaǵy jaýyngerlerge túgel taratyp berdi. Kóp uzamaı «Panfılovshylar» Palmah ofıserleriniń ústel kitabyna aınaldy. Al Izraıl memleketi men onyń qorǵanys armııasy qurylǵannan keıin Baýyrjan Momyshulynyń soǵys taktıkasy týraly syr shertetin hıkaıat kýrsanttar mindetti túrde oqıtyn sanaýly oqýlyqtardyń qatarynan oryn alady.
Bıylǵy shilde aıynda Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın Kremlde ótkizgen nasızm qurbandary men qarsylyq qozǵalysy qaharmandaryn eske túsirýge arnalǵan kezdesý kezinde erekshe este qalatyn bir oqıǵa oryn aldy. Kezdesýge qatysýshylar aldynda sóz sóılegen Izraıl tarıhshysy Aron Shneer jas urpaqty patrıotızm rýhynda tárbıeleýdegi ádebıettiń róline toqtala kelip, «Volokolam tas jolynyń» jas Izraıl memleketin qurýda ushan-teńiz kómegi bolǵanyn aıtyp ótti. «Bul kitap sol kezde Izraıl armııasynyń árbir ofıserine qarýmen birge tapsyrylyp otyrdy, – dedi ol. – Bul biz úshin jaı oqý quraly bolyp qana qoıǵan joq, sonymen qatar, is-árekette basshylyqqa alatyn nusqaýlyq retinde de keńinen qoldanysqa engizildi». Onyń aıtýynsha, Izraıl armııasy bas shtabynyń bastyǵy bolatyn general Mota Gýr óziniń esteliginde rota komandıri bolyp turǵan kezinde óz jaýyngerlerimen arada bolǵan oqıǵany baıandap beredi. Ol óziniń soldattaryna kitaptaǵy kombat Baýyrjan Momyshulynyń qorqaqtyq kórsetken jaýyngerge qarata aıtqan sózimen til qatady. Hıkaıattyń osy epızodyn taýyp alyp, oqyp shyqqan rota komandıri sóziniń sońyn: «Sen tek óz pozısııamdy ǵana tastap kettim dep tursyń ba? Joq, sen Máskeýdi jaýǵa berip kettiń», – dep bitiredi. «Men sodan keıin áskerı taǵzym ettim de, burylyp, ketip qaldym, – dep eske alady general. – Biraq soldattarymnyń men aıtqan sózdiń maǵynasyn tolyq túsingenderine tıtteı de shúbálanǵan joqpyn». Al «Volokolam tas joly» áli kúnge deıin Izraıl qorǵanys armııasy ofıserleriniń mindetti túrde oqyp shyǵýǵa tıisti kitaby bolyp keledi eken.
Uly qolbasshy Baýyrjan Momyshulynyń soǵys óneri taktıkasynan tálim alatyn el jalǵyz Izraıl ǵana emes. 1963 jyly Máskeýge Kýbanyń basshysy Fıdel Kastro memlekettik saparmen keldi. Sonda oǵan: «Siz úshin Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń basty qaharmany kim?» degen suraq qoıylǵanda, julyp alǵandaı etip birden: «Aleksandr Bektiń «Volokolam tas joly» kitabynyń keıipkeri, qazaq Baýyrjan Momyshuly», – dep jaýap beredi. Sol jyly Baýkeń qorǵanys mınıstri Raýl Kastronyń arnaıy shaqyrýymen Kýbaǵa baryp, ofıserler aldynda áskerı daıyndyq jóninde dáris oqydy. Sol joly Baýkeń Fıdel Kastronyń qyzmetten qoly qalt etkende «Volokalam tas joly» kitabyn oqyp otyrǵan «Granma» gazetindegi sýretin elge alyp keldi.
Osynyń bárin bilip, seziný búgingi táýelsiz Qazaq eli urpaqtaryn keremet maqtanysh sezimge bóleıdi.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
ASTANA
