Balany tegin tamaqtandyrýdyń tetigi qandaı?

Statıstıkaǵa súıensek 17 mıllıonnan asatyn el azamattarynyń árbir úshinshisin kámelet jasyna tolmaǵan jandar quraıdy eken. Iаǵnı, olar sábı, búldirshin, bala, jetkinshek, jasóspirim degendeı mektep, balabaqshalar men kolledjderde bilim, tárbıe alyp jatqan bolashaǵymyzdy kemeldendire túsetin ul-qyzdarymyz degen sóz. Eresekter sanatyna jatpasa da eseıip qalǵan joǵary synyp oqýshylary men kolledj syndy oqý oryndarynyń jaıy bir bólek qoı. Al endi álgi aıtqan balabaqsha men bastaýysh synyptarda oqıtyn búldirshinderdi búgingi bilim oshaqtary bir mezgil tamaqpen qalaı qamtamasyz etýde? Bul másele zańnamalyq turǵyda qalaı retteledi? Mán-jaıdy jete uǵyný úshin aldymen Zańnama ınstıtýty Lıngvıstıka ortalyǵynyń kishi ǵylymı qyzmetkeri Aıgúl Mahambetovadan surap, bilgen bolatynbyz. Maman pikirinshe, qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes elimizdegi bilim berý uıymdarynda bilim alýshylar men tárbıelenýshilerdi tamaqtandyrý qyzmetin jergilikti atqarýshy organdar uıymdastyrady. Al bul tetik «Bilim týraly» zań men «Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» zańǵa jáne bilim berý baǵdarlamalary syndy basqa da quqyqtyq aktilerge súıene otyryp júzege asyrylady. «Mysaly, Bilim týraly zańnyń 6-babynyń 19, 21 tarmaqshasy bilim alýshylar men tárbıelenýshilerdiń jekelegen sanattaryn tegin jáne jeńildikpen tamaqtandyrýdy kózdeıdi. Osy maqsatta Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń arnaıy buıryǵy negizinde «Orta bilim berý uıymdary men mektepke deıingi bilim berý uıymdarynda, jetim balalar men ata-analarynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan tárbıelenýshilerdi tamaqtandyrýdy qamtamasyz etýge baılanysty taýarlardy satyp alý qaǵıdalary» bekitilgen. Onda bilim alýshylardy tıimdi tamaqtandyrýmen qamtamasyz etý, taǵam ázirleýde paıdalanatyn tamaq ónimderiniń sapasyna jáne qaýipsizdigine kepildik berý, bilim alýshylar arasynda tamaqtan ýlanýdyń aldyn alýǵa jáne profılaktıkasyna baǵyttalyp, bekitilgen sanıtarııalyq qaǵıdalardyń talaptaryn saqtaý onyń basty mindetteri bolyp tabylatyndyǵy kórsetilgen», deıdi Aıgúl Kóbeısinqyzy. Al endi taıǵa tańba basqandaı etip jazylǵan osy zań jobalarynda atap kórsetilgen tamaqtandyrý úderisine qatysty keıbir derekterdi naqtylaı túsý úshin Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń Bala quqyqtary jáne halyqaralyq yntymaqtastyq basqarmasynyń basshysy Ysqaq Qulataıǵa jolyqqan bolatynbyz. Onyń túsindirýinshe, búgingi tańda balabaqshalardaǵy búldirshinderdi tamaqtandyrý ata-analar jarnalary esebinen júzege asyrylady eken. Ol jerdegi tólemaqy kólemi ár óńirdiń ereksheligine baılanysty balabaqshanyń quryltaıshylary belgileıdi ári onyń kólemi respýblıka boıynsha ortasha eseppen alǵanda 7500 teńgeni quraıdy. «Mekteptegi oqýshylardy tamaqtandyrý aqyly, ıaǵnı ata-analar jarnalary esebinen jáne jekelegen sanattaǵy balalarǵa jergilikti bıýdjet esebinen tegin usynylady», deıdi Ysqaq Qashqynbaıuly. Búgingi tańda elimizdegi 6 myńnan astam mektepte 2,5 mln. balaǵa tamaqtandyrý uıymdastyrylady. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, zańnamaǵa sáıkes tegin tamaqtandyrý tek jekelegen sanattaǵy balalarǵa qarastyrylǵan. Olar: memlekettik ataýly áleýmettik kómek alýǵa quqyǵy bar otbasylardan shyqqan balalar; memleketten áleýmettik kómek almaıtyn, jan basyna shaqqandaǵy tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń shamasynan tómen otbasylardan shyqqan balalar; jetim balalarǵa, ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalyp, otbasylarda turatyn balalar; tótenshe jaǵdaılardyń saldarynan shuǵyl járdemdi talap etetin otbasylardan shyqqan balalar; bilim berý uıymynyń alqaly basqarý organy aıqyndaıtyn bilim alýshylar men tárbıelenýshilerdiń ózge de sanattary bar. Ysqaq Qashqynbaıulynyń aıtýynsha, qazirgi kezde Qazaqstanda 300 myńnan astam osyndaı sanattarǵa jatatyn balalar (ıaǵnı 100%) tegin tamaqtandyrýmen qamtylǵan. Al basqa balalar ata-analar jarnalary esebinen mektep ashanalarynda aqyly negizde tamaqtandyrylady. Degenmen, elimizdiń keıbir óńirleriniń, atap aıtqanda Astana qalasy men Atyraý jáne Batys Qazaqstan oblystary ákimderiniń bastamasymen, olardyń sheshimderimen 1-4 synyp oqýshylary júz paıyzdyq deńgeıde bir ret tegin tamaqtandyrylady. Aıta keteıik, bul shara balalardyń fızıologııalyq, jas erekshelikterine laıyqtalǵan zańmen bekitilgen normaǵa saı uıymdastyrylady jáne onyń quny orta eseppen alǵanda 300-400 teńgeni quraıdy. Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan»