О́mirde ózgeniń ózindik ólshemine kelmeıtin, is-áreketi qalypqa sııa bermeıtin oıqy-shoıqylaý, sonysymen tóńiregindegilerdi túrli oıǵa jetelep, ózi týraly bireýlerdiń túrli jorýlar jasaýyna sebepker bolyp júretin, túıini ońaı sheshile qoımaıtyn, jumbaǵy mol, taǵdyry kúrdeli jandar bolady.
Sonysymen olar ózin tanıtyndardyń bir de bireýin beıtarap qaldyrmaıdy. Árkim óziniń tanym-túsinigine, kisilik parasat-paıymyna qaraı baǵalap, olar týraly óz taraptarynan túrli áńgimeler taratyp jatady. Soǵan oraı, bulardyń arasynan maqtaýshylardy da, dattaýshylardy da, jaqsy kórýshilerdi de, jek kórýshilerdi de, tabynýshylardy da, tabalaýshylardy da kezdestirý onsha qıyndyq týǵyzbaıdy. О́z ortasynda osyndaı syrt jorýlarǵa azyq bolyp júrgen, dúbiri mol, dúmpýi zor kúrdeli jannyń biri – jurtqa keńinen tanymal belgili jazýshy Sábıt Dosanov dep bilem. Sábıtti, óz basym, sonaý ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynyń sońynda Almatyǵa kelip, joǵary oqý ornyna túsýge úmitker bolyp júrgen balań jigit kezinen bastap bilemin. Ekeýmiz Qostanaı oblysynyń: ol Amangeldi, men Jangeldın aýdandarynan kelip, S.M.Kırov (qazirgi ál-Farabı) atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetiniń jýrnalıstıka bóliminiń birinshi kýrsyna túsip, bes jyl birge oqydyq. Oqý bitirgen soń ol Almatyda qaldy da, men elge kettim. Biraq qaıda, qalaı júrsek te ara-qatynasymyz úzilgen joq. Astanada, shyǵarmashylyq qaýymnyń qaınaǵan ortasynda júrgendikten, ol meni únemi ádebı úderistiń baǵyt-baǵdarynan habardar etip, aqyl-keńesin aıtyp, birli-jarym jazǵan-syzǵandarym bolsa, suratyp alyp, baspadan shyqqaly jatqan ujymdyq jınaqtardyń birine engizip jiberýge kúsh salyp, maǵan barynsha qamqorlyq jasap júrdi. Bul jaǵdaı men syrtta on jyl júrip, Almatyǵa qaıtyp oralǵan soń da jalǵasty. Qasyna kelgennen keıin burynǵydaı emes, endi “maqala jazǵanyńa máz bolmaı, iri shyǵarmalar jazýyń kerek. О́mirdi bir adamdaı bilesiń. Qudaıǵa shúkir, jazýǵa qabiletiń de, múmkindigiń de jetedi. Boldy, endi bos júre berýińdi qoı” dep digerleıtindi shyǵardy. Syrtta júrip, qatarlastarymnan qara úzip qalyp qoıǵandyǵymdy Almatyǵa kelgeli ózim de barynsha sezinip, ishteı namystan órtenip, basymdy taýǵa da, tasqa da uryp, tynymsyz izdenispen arpalysty kúı keship júrgen jaıym bar-dy. Soǵan Sábıttiń ıtermeleýi qamshy bolyp, alǵashqy povesimdi jazýǵa kiriskenmin. Sóıtip júrgende “Qazaq ádebıeti” gazetinde Sábıtti synaǵan maqala shyqty. Synaǵan degen jáı sóz, bul Sábıtti tikeleı ǵaıbattaýǵa negizdelgen maqala edi. Kimniń aıaǵyn basyp ketkenin ózi biledi, osy maqaladan keıin osy turǵylas áńgime kezegimen aýysqan jyldyń tórt mezgilindeı birine biri ulasyp, jalǵasyp kete bardy. Osylaı isteýdi áldekimder beıne óziniń mindetti naýqandyq jumysyna aınaldyrǵan sekildi. Biryńǵaı jamandaýdy maqsat etken jerde ádildik bola ma, bar páleni Sábıttiń basyna úıip-tógip, nebir etten ótip, súıekke jetetin tasbaýyr aýyr sózderdi aıamaı-aq qoldanyp baqty. Jaqsy kóretin adamyńa jabylǵan jalaly sózder beıne ózińe arnap aıtylyp jatqandaı janyńdy jaısyzdandyryp, qarap júrip, beımaza kúı keshedi ekensiń. “Janyńdy qınap birdeme jazǵanda kóretiniń mynaý bolsa, jazýshylyǵy qurysyn” degen oı da erkimdi eńsere bastaǵan. Bul oraıda Sábıttiń ózimen sóılesýge júregim daýalamaıdy. Jarasyn tyrnap, janyn onan saıyn aýyrtamyn ba dep qaımyǵamyn. Al ol bolsa, óz tarapynan eshteme bildirmeıdi. Biraq baıqaımyn, syrt qalpy “bireýler meni jamandap jatyr-aý, jazyp jatyr-aý” dep qaıǵyryp, muqalyp júrgen janǵa uqsamaıdy. “Qaǵanaǵy-qaryq, saǵanaǵy-saryq”. Qaıta jamandaǵan saıyn jarqyrap, shamyrqana shıryǵyp, jazý qarqynyn burynǵydan da údetip, jyl aralatyp tom-tom kitabyn shyǵaryp jatady. Eriksiz qaıran qalasyń! Sábıtke qatysty osyndaı súreńsiz kóp kúnderdiń birinde jyldan jylǵa ulasyp kele jatqan jamandaýshylardyń jaǵymsyz únin óshirerdeı jarqyn daýystar estile bastady. Biraq ol daýystar, ókinishke qaraı, Sábıttiń qanattas birge júrgen qazaq qalamdastarynyń emes, kórshi orys jazýshylarynyń daýysy edi. Sábıttiń orysshaǵa aýdarylǵan romandaryn oqyǵan olar “buryn aty tanylmaǵan belgisiz bireý ǵoı, túbi qalaı bolar eken” dep búgejektep jatpaı, “aıdy aspanǵa shyǵaryp”, onyń shyǵarmalaryn “klassıka” dep tanyp, jarysa pikirlerin bildirip jatty. Olardyń ishinde anaý-mynaý emes, keshegi Odaq kezinde shyǵarmalaryn qazaq oqýshylary súıip oqyp, ózderiniń tól jazýshylaryndaı jaqsy kórip ketken, bárine birdeı tanymal, Lenındik syılyqtyń laýreattary, Sosıalıstik Eńbek Erleri Iý.Bondarev, M.Alekseev sekildi aımańdaı ataqtylary da bar edi. Osy arada osy kezge deıin qatarlas qalamdastary oqyp, tanymdylyq taldaý jasap, shynaıy baǵasyn bere almaǵan Sábıt shyǵarmalaryn orys jazýshylarynyń oqyp, jaltaqsyz jaqsy pikir aıtýy – kúnshilderdiń kúńkilin tyıyp, ózgemizge oı salar degen nıetpen solardyń pikirlerinen eki-úsh úzindini aýdarmasyz túpnusqa kúıinde keltire ketkendi jón kórdim. Reseı Ǵylym akademııasy Álemdik ádebıet ınstıtýtynyń dırektory, akademık Felıks Kýznesov: “Eto bolshoe sobytıe ı dlıa rýsskoı lıteratýry, poskolký ona perevedena ı vypýshena na rýsskom ıazyke ı dlıa kazahskoı lıteratýry. Iа ýbejden, chto s etım romanom kazahskaıa lıteratýra vyıdet na obsherossııskıı ı, v konechnom schete, na mırovoı ýroven”. Lenındik syılyqtyń laýreaty, Sosıalıstik Eńbek Eri, aqyn Egor Isaev: “Nastoıashıı roman. Roman ne dlıa beglogo prochtenııa, a dlıa togo, chtoby prochıtat, vdýmatsıa ı, dýmaıa, chıtat”. Jazýshy, tarıhshy, akademık Valentın Osıpov: “Roman ochen ınteresnyı, ostryı, talantlıvyı. To, chto ostroe, no bezdarnoe – eto agıtka. No kogda on talantlıv, kogda ý nego polet horoshıı, togda eto lıteratýra”. Sábıttiń “Jıyrmasynshy ǵasyr” roman-epopeıasynyń aýdarmashysy Vladımır Mırnev: “obraz hranıtelıa dýshı naroda orla Akbas v romane “Dvadsatyı vek” kak sımvol jıznı ı bessmertııa ıdýshıh ız dalekıh eposov narodnyh ıdealov, prohodıashıh cherez ves roman, neveroıatno ınteresen, znachım, ı do glýbıny dýshı trogaet chıtatelıa. Pojalýı, v lıteratýre do sıh por ne bylo podobnogo obraza, kogda dýshý naroda sımvolızırýet ı obregaet v vekah velıkolepnyı Belogolovyı orel, soperejaıýshıı lýchshım svoım synom”. Osylaı jalǵastyra berýge bolady. Eń ǵajaby, orys jazýshylary osylaı aıtyp qana qoıǵan joq, osy aıtqandarynyń buqpasyz, bultalaqsyz shyn sóz ekenin naqty ispen bekitip, burynǵy ádebıet salasynda úzdiktiń úzdigine beriletin Lenındik syılyqtyń ornyn basqan Sholohov atyndaǵy halyqaralyq biregeı syılyqqa qazaq jazýshylarynyń arasynan birinshi etip Sábıt Dosanovty laıyq dep tanydy. Sóıtip, keshegi álemdi titirentken alyp ımperııanyń murageri Reseıdiń halyqaralyq úlken syılyǵyna basqa emes Qazaq jazýshysy ıe bolyp shyǵa keldi! Halyqaralyq syılyqqa qazaq jazýshysynyń shyǵarmasynyń ıe bolýy – jalpy qazaq ádebıetiniń, tipti halqymyzdyń mereıin ósirer úlken olja, ortaq qýanysh bolsa kerek edi. Biraq biz ony olaı qabyldap, ortaq qýanyshqa aqjarylyp, qýana almadyq. Sábıttiń syılyq alǵanyn kóre almaǵandardyń kúńkili ot basynan uzap, baspasóz betinde jaryq kóre bastady. “Qazaq jazýshylarynyń tulparlary turǵanda tuǵyryna báıge berdi” dep orys jazýshylaryn jazǵyryp jatty. “Aý, ózińniń emes, ózge eldiń alaman jarysynda tulparyńdy bylaı qoıyp, sol tuǵyryńnyń ózi ózgelerdiń tulparyna shań qaptyryp, júldeni julyp alyp jatsa, qýanbaısyńdar ma?! Qalaı bolǵanda da Sábıt basqa eldiń emes, osy eldiń, qazaqtyń jazýshysy ǵoı” degen jan bolmady. Osy oraıda oıǵa eriksiz sonaý bir jyldar oqıǵasy oralady. Qyzyl ımperııanyń qylyshynan qan tamyp turǵan kezde tarıhı taqyrypqa tuńǵysh túren salyp, ulttyń sanasyn silkilep oıatýǵa úles qosqan ataqty jazýshymyz Ilııas Esenberlınniń áıgili “Kóshpendileri” Lenındik syılyqqa usynylyp, qazaq jazýshysy alaman jarystyń aqyrǵy aınalymynda ózgelerdiń bárin artqa tastap, grýzın jazýshysy Nodar Dombadzemen úzeńgi qaǵystyryp, alǵa shyǵypty. Sonda syılyqty osy ekeýiniń qaısysy alar eken dep turǵanda, grýzınder elinen bir vagon gúli men sharabyn ákep, ýlap-shýlap Nodaryn qoldasa, qazaqtar qap-qap aryzyn aparyp, Ilekeńniń jolyn bógegen kórinedi. Sóıtip, Lenındik syılyq grýzınderge buıyrypty. Osylaısha grýzınder jazýshysyn el bolyp qoldap, mereıin asyryp, rýhyn asqaqtatsa, qazaqtar jazýshysyn jabyla jamandap, jigerin jasytyp, jerge qaratypty. Osyǵan qaraǵanda, shamasy kúnshil beıbaqtarda eldik múdde, ulttyq namys degen uǵym-túsinik múlde bolmaıtynǵa uqsaıdy. Áıtpese, bir kezde ketken esemizdi qaıyryp, bóten jurtqa elińniń atyn tanytyp, ádebıetimizge olja salyp, qazaq jazýshysynyń mártebesin kóterip, ardaqtatyp jatqan azamatqa qýana qol soǵyp, qurmet kórsetý ornyna kúńkildep, kúıkilik tanytar ma edi. Talaı eldiń tańdaýlysynyń tańdaýlysy qolyn jetkize almaı júrgen halyqaralyq syılyqty top jaryp qanjyǵasyna baılaǵan, kim bolǵanda da, basqa emes, qazaq jazýshysy ǵoı!.. Orystar óz talǵamdary men baǵalaýlarynda eshqandaı jańsaqtyqtyń joqtyǵyn budan keıingi áreketterimen de dáleldep berdi. Qazaq jazýshysy S.Dosanovty “Reseı ádebıet akademııasynyń akademıgi” etip saılap qana qoımaı, oǵan jalǵastyra “ádebı keńistikte sińirgen eleýli eńbegi úshin” dep atap kórsetip, Reseıdiń dárejeli marapatynyń biri – Gavrıl Derjavın ordenin onyń omyraýyna taqty. Osy aıtylǵandardy tolyqtyra túsetin taǵy bir jaıt, Sábıtti orystyń tek jazýshylary ǵana emes, qarapaıym oqyrmandary da baǵalap, qadir tutady eken. Onyń jaqynda ǵana Reseıdiń Kemerov oblysynyń “Senim jáne jaqsylyq” medalimen marapattalýy osy aıtylǵannyń aıǵaǵy bolsa kerek. Osy tusta qazaq jazýshysyna orystarmen qabattasa týysqan qyrǵyz aǵaıyndardyń da óz qurmetterin úıip-tógip kórsete bastaǵanyn aıta ketken jón sekildi. S.Dosanovtyń “Jalǵan dúnıe” romany qyrǵyz tiline aýdarylyp, sol kitaptyń tusaýkeserine barǵan jazýshy qyrǵyzdyń ulttyq syılyǵy – “Altyn qalammen” marapattaldy. Osyǵan jalǵasa ótken Q.Qarasaev atyndaǵy Bishkek Gýmanıtarlyq ýnıversıtetindegi kezdesýde jazýshyǵa ýnıversıtettiń “Altyn medali” beriledi. Sóıtip, Almatyǵa qos altyn medalmen oralǵan Sábıttiń jýrnalısterge bergen bir suhbatynda: “Meni synaǵan saıyn jaqsy jazyp jatqanymdy sezetinmin” deýinde shyndyq bar sekildi. Onyń sonaý kezderde ózin “jazýshy emes” dep, jan-jaqtan tópep urǵylap jatqanda, muqalyp, qalamyn qańtaryp tastamaı, óndirte eńbek etip, romandardy birinen keıin birin jazyp jatqany – sol ishki shyǵarmashylyq qýatyna degen senimniń qudireti ekenin de endi túsingendeımiz. Solaı deı turǵanmenen, “kúnshildiń kúńkili bitpeıdi” degenniń de ras ekenine kóz jete túskendeı. Shyǵarmalary birneshe alys-jaqyn shetel tiline aýdarylyp, sapalyq deńgeıiniń joǵary baǵalanýy, oǵan ár kezeńde ádilin aıtyp, ara túsken qazaq ádebıetiniń qadirmendi aqsaqaldary – S. Qırabaev, Á. Nurshaıyqov sekildi aǵalarynyń taldaý maqalalary qosylýy – S.Dosanovtyń qandaı jazýshy ekenin aıqyndap bergenimen, báribir kúnshilderdiń kúńkili tyıylmady. Olar endi Sábıttiń ózgelerdiń bara almaıtyn jerine bara alatyn, kire almaıtyn jerine kirip ketetin, ala almaıtyn jerinen alyp ketetin, sóılesken adamynyń tilin taýyp, urshyqtaı úıirip, degenine kóndiretin qabiletine shúıildi. Áıteýir bir ilik tabýǵa qumar. Birde Astanada ótken bir basqosýda bolǵan jigitterdiń osyndaı ajarsyz áńgimelerin tyńdaǵan halqymyzdyń birtýar azamaty, marqum Aqseleý Seıdimbektiń renish bildirgeniniń kýágeri bolǵanym bar. “Azamattar, – degen edi sonda Aqseleý birin biri qoldap, jeldeı esip otyrǵan jigitterdi ózine qaratyp. – Men Sábıtti jete bile bermeımin. Biraq aıtyńdarshy, osy azamattyń bireýdiń jolyn keskenin estidińder me? Álde alaıaqtyq jasap, aldap, bireýge qııanat jasaǵanyn bilesińder me? О́z basym estigen de, bilgen de emespin. Qaıta, kerisinshe, ortaǵa olja salyp júrgen azamat ekenin estımin. “Aq arýana” atty kitaby fransýz tiline aýdarylyp, keshe ǵana Parıjde 150 myń stýdenti bar ataqty Sorbona ýnıversıtetinde kezdesý ótkizip, qazaq atyn taǵy bir shyǵaryp kelipti”. Aqseleýdiń osy sózi meni de oıǵa qaldyrdy. Rasynda da, Sábıtti sonshama ýaqyttan beri bile júrip, onyń bireýdiń jolyn kesip, qııanat jasaǵanyn estimeppin. Qaıta qolynan kelgenshe jaqsylyq jasaýǵa umtylady. Ana bir jyldary Astanaǵa kelgisi kelip, Sáken Seıfýllın murajaıynyń bosaǵaly jatqan dırektorynyń ornyna qyzmetke turýǵa talaptanǵanyn bilem. Tıisti adamdarmen kelisip te qoıǵan sııaqty edi. Sonda osy orynǵa aqyn Serik Turǵynbekovtyń de shar salyp júrgenin estip, “qoı, inimmen talaspaımyn” dep jolyn berip, Almatyǵa qaıtyp ketkeni esimde. Ekiniń biri jasaı bermeıtin osyndaı irilik ol úshin ádettegi tirlik sııaqty. Sábıtti áıel shyǵaryp, áıel aldy degenmen, onyń osy áıelderiniń birine de jesirlik, olardan kórgen balalary – bes ulyna da jetimdik kórsetpeı, qamqorlyq jasap júrgenin de óz basym azamattyq irilik dep qabyldaımyn. Balalarynyń bárin ózi úılendirdi. Aldyńǵy balalary úılengende, toıda alǵashqy áıeli Átenmen burynǵy erli-zaıypty qalpyn saqtap, dastarhan basynda birge otyryp, quda-qudaǵılaryn birge qabyldaǵanyna kýá bolǵanym da bar. Iá, qalaı degende de, qazaqtyń belgili jazýshysy, Sholohov atyndaǵy halyqaralyq syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Reseı pedagogıka jáne áleýmettik ǵylymdar akademııasynyń akademıgi, Parasat ordeniniń ıegeri Sábıt Dosanov ózindik ómir joly bar, taǵdyry kúrdeli nysanaly tulǵa. Onyń joǵary oqý ornyn bitirer jyly Almaty áýejaıynda apatqa ushyraǵan alyp laınerdiń ishindegi adamdardyń bári qaza tapqanda, jalǵyz óziniń aman qalýy da, qalamdastarynyń arasynda ózgelerden góri maqtaýdy da, dattaýdy da kóbirek kórip, únemi nazarda bolýy da sol nysanalyqtyń belgisi bolsa kerek. Sábıttiń ózi sońǵy bir suhbatynda: “Tyrnaqshaǵa alyp aıtsam, “meniń qatty jaqsy kóretin” synshym bar. Meniń ár qadamymdy jiti qadaǵalap, únemi synaıtyn da sol. Az ýaqyt eshteńe jazbaı, jarııalamaı, únsiz qalsam, maǵan eshkim tıispeıdi. Qalaı atym shyǵatyndaı bir jetistikke qolym jetse, solaı sózge ilinem. Syılyq alǵanda da, akademık bolǵanda da, qyrǵyzdan qos altyn medalmen oralǵanda da solaı boldy. Synaı bersin. Menińshe, eń aýyry - óziń jaıly únsizdik. Dostyń da, qastyń da nazarynda bolǵan ǵanıbet qoı. Qudaı eleýsiz, eskerýsiz qalǵannan saqtasyn. Muzaǵańnyń sózimen aıtsam: “Men bilemin ne tabýdy, ne izdep, Eńbek qana eldiń uly degizbek” – degen eken. Búgingi tańda amanat ǵumyrdyń jeti belesin jeńispen eńserip, shyǵarmashylyq abyroı bıigine kóterilgen qalamdas dosqa biz de, joǵaryda ózi aıtqandaı, “eldiń uly degizer” eńbekten qol úzbeı, halqymyzdy tanytar tartymdy shyǵarmalar jaza ber degen tilek bildiremiz. Qoıshyǵara SALǴARAULY. JER IISI Altyn kúzdiń araıly aq tańy atyp, uıasynan tusaý boıy kóterilgen shýaqty kún nurly shuǵylasyn tóńirekke molynan tógip tur. Keń dalanyń qaı shetine qarasań da kóz jetkisiz shalqar teńizdeı aspan kúmbezimen kómkerilgen egin. Alqaptaǵy birkelki tegis ósken altyn masaqtar sahna tórinde san buralǵan bıshilerdeı qońyr kúzdiń samal jelimen maıysa terbeledi. Jel qobyratqan aqbýryl shashyn qaıta-qaıta qolymen tarap, qalyń eginjaıdyń ortasynda jan-jaǵyna qyzyǵa qarap qart dıqan tur. Máıegi tógilgen jomart jerdiń berekesine dán rıza bolǵan qart dıqan Tileýkesh Káribaıulynyń mundaı mol astyqty kórgeni osy. Bitik eginniń suıyqtaý-aý deıtin jeri joq. “Jyrtyq úıdiń qudaıy bar” degen ǵoı. Buıyrsa táýelsiz Qazaqstan bıyl taǵy mıllıard puttan artyq astyq alar. Mundaı bereri mol týǵan jerden aınalyp ketpessiń be!.. Barlyq sanaly ǵumyryn el yryzdyǵy – astyq ósirý isine arnaǵan Tileýkesh otaǵasy sonaý bir surapyl otyzynshy jyldardyń ortasynda osy Qaraǵandy oblysy, Voroshılov aýdanynyń Aıýly atty aýylynda dúnıege kelgen edi. Beli bekip, buǵanasy qatpaı jatyp sum soǵystyń salǵan aýyr zardabyna tap boldy. Bul jeti jasqa tolar-tolmasta, 1942 jyly ákesi Káribaı maıdanǵa attandy. Tuńǵyshynyń mańdaıynan súıip, qımaı qoshtasqan qaıran áke sol boıy qan maıdanda habarsyz ketti. “Jut jeti aǵaıyndy” degendeı, soǵys salǵan zobalańnyń saldarynan Tileýkeshtiń sońynan ergen úsh birdeı ini-qaryndastary jastaı shetinep ketti. Jesir men jetimge qyryn qabaǵyn tanytqan sol zamannyń barlyq qıyndyǵyn kóre júrip, Tileýkesh te erjetti. Anasy Bıǵa jalǵyzynyń jolyna baryn salǵanymen, “qysqa jip kúrmeýge kelmeıdiniń” keri kelip, aýyldaǵy jeti jyldyq mektepten ári oqýyn jalǵastyra almady. 1951 jyly taǵdyr talaıymen osy Buqar jyraý aýdanynyń kezinde “Kalının” kolhozy, keıinnen “Krasnyı Oktıabr” keńshary, qazirgi Aqóre aýylyna qonys aýdardy. 1952 jyly Tileýkesh on jeti jasynda traktorshylar daıarlaıtyn kýrsty bitirip, mehanızator mamandyǵyn ıgerdi. Jeke traktordyń tizginine ıe bolǵan Tileýkesh “tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý” uranymen bastalǵan uly joryqtyń bel ortasynan bir-aq shyqty. Jastaıynan aýyr eńbekpen shyńdalǵan ol tynymsyz eńbek, tolymdy tabysymen kózge tústi. 19 myń gektardan astam egis alqabyn ıgeretin traktor-egis brıgadasynyń beldi mehanızatoryna aınaldy. 1958 jyly ataqty tyńger, tájirıbeli brıgadır Fedor Bobıvanes eńbekqor da jigerli jasty ózine kómekshi etip aldy. Osydan týra eki jyl ótkennen keıin enshi alyp, jańadan qurylǵan traktor-egis brıgadasyna jetekshilik ete bastady. Sodan otyz jyldan astam taban aýdarmaı osy traktor-egis brıgadasyn basqaryp, el aǵasy atanǵan Tileýkesh Káribaıuly dıqandyq kásip shejiresine aıshyqty qoltańbasyn qaldyrdy. Bir sharýashylyqta, onyń ishinde, bir brıgadada jarty ǵasyrǵa jýyq eńbek etip, 30 jyldan astam sol traktor-egis brıgadasyn basqarý sırek kezdesetin qubylys. Qaraǵandy oblysy, Buqar jyraý aýdanynyń Qurmetti azamaty, eńbek ardageri Tileýkesh Káribaıulynyń peshenesine osyndaı nesibe buıyrǵan. Basqasyn eseptemegenniń ózinde, ol basqarǵan sońǵy otyz jyldyń kóleminde bul traktor-egis brıgadasy elimizdiń qut qambasyna 300 myń tonnadan astam badana dán quıǵan eken. 300 myń tonna! Aıtýǵa ǵana ońaı san. Tileýkesh basqarǵan brıgada baptaǵan eginjaı alqaptary “táýekeldi eginshilik aımaǵy” dep atalatyn jartylaı shóleıt jerge ornalasqan. Sondyqtan, jyl saıyn agrotehnıkalyq sharalardy jan-jaqty júrgizbese, sebilgen dánnen mol ónim alý ekitalaı. Tileýkesh Káribaıulynyń brıgadasy bul jerden uzaq jyldar boıy turaqty túrde joǵary ónim alyp kelse, bul olardyń mańdaı ter, tynymsyz eńbekteriniń arqasy. О́kinishke oraı, sońǵy jyldary jerge degen kózqaras ózgerdi. Ǵasyrlar boıy halyq menshigi bolyp kelgen ortaq ıgilik kóringenniń qanjyǵasyna baılandy, qasıetti Jer-anaǵa taýar retinde qaraıtyn taǵylyq yndyn qalyptasty. Búgingi mynaý bulyńǵyr zamanda qart dıqandy qynjyltatyn da osy qatygezdik. Jer qadirin biler azamattar kerek. Tileýkesh Káribaıuly osy bir jartylaı shóleıt jerlerge júrek jylýyn berip, jyl saıyn baladaı baptap, qunaryn tómendetpegen talaı bilikti azamattardy biledi. О́zi birge eńbektes bolǵan “Kalının” kolhozynyń basqarmalary Temirǵalı Jadaev, Dmıtrıı Volgov, “Krasnyı Oktıabr” keńsharynyń dırektorlary Máýlet Mánenov, Ábdihamıt Álimjanov, Nazar Maǵzumov, jer baptaǵan dıqan-mehanızatorlar Iаkov Garder, Oraz Musahanuly, Ermek Ádilov, Qaırolla Májikenovter naǵyz osyndaı azamattar edi. Jer – halyq ıgiligi, el baılyǵy. Sondyqtan ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, adamı mahabbatyńdy arnaýyń kerek. Jarty ǵasyr jer baptap, dán ósirgen qart dıqannyń ǵumyr boıǵy qaǵıdasy osy. Bul ulaǵatty ol jolyn qýǵan izbasarlaryna da jalyqpaı úıretýmen keledi. Tileýkeshtiń isin jalǵastyrǵan shákirtteri de barshylyq Egemen eldiń nesibesin arttyrǵan bıylǵy mynaý mol astyq – sol ónege jemisi. Jerge dán ósirgen jarty ǵasyrlyq eńbek jolynda eshqandaı syn-eskertpe almaǵan qart dıqannyń keýdesi toly orden-medaldary da dıqan kásibine degen azamattyq adaldyqtyń belgisi. Orden demekshi, 1983 jylǵy kúzgi oraq qorytyndysy boıynsha, eren kórsetkishterge qol jetkizgen Tileýkesh Káribaıuly Keńes ókimetiniń eń joǵarǵy qurmeti – “Sosıalıstik Eńbek Eri” ataǵyna usynylady. Biraq, sol kezeńde qazaqqa qyryn qaraıtyn oblystyń “kelimsek” basshylary sheshimdi ózgertip jibergen. Biraq, oǵan Tileýkesh Káribaıulynyń saǵy synyp, jigeri jasyǵan joq. Adal eńbegine berilgen Lenın, Eńbek Qyzyl Tý ordenderi men bes birdeı medaldaryn qanaǵat tutyp, el alǵysyna bólenip júre berdi. “Alǵys arqalaǵan azamat azbaıdy” degen kóneler ósıetin ómirine baǵdar qylǵan qart dıqan qudaı qosqan qosaǵy Ermek Bákenqyzy ekeýi máýeli báıterekteı aqar-shaqar áýlettiń kıeli temirqazyǵyna aınaldy. Syılastyǵy jarasyp, elý úsh jyl otaý qurǵan erli-zaıyptylar jeti bala tárbıelep ósirdi. Ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyrǵan qazynaly qarttar 14 nemere, eki shóbere súıip otyr. Qońyr kúzdiń salqyn samaly egis alqabynda uzaq turyp qalǵan qart dıqannyń boıyn tońazytty. Tileýkesh Káribaıuly qalyń oıdan arylyp, aýylǵa bettedi. Alqaptan ala shyqqan bir ýys topyraqty qaıta-qaıta alaqanynda aıalap, mańdaıyna basyp, qushyrlana ıiskep te qoıady. Iá, bar ǵumyryn osy bir qutty óńirde jer baptap, dán ósirýge arnaǵan qarapaıym eńbekqor, qart dıqan jer qadirin biledi. Ony osyndaı dárejege jetkizgen de osy qasıetti topyraq – jomart jer. Sondyqtan da ol bul ólkeniń taǵdyry úshin tebirenedi, kóldeneń kók attynyń menshigine berilgen týǵan jer qunaryn joǵaltyp, qulazyp qalmaýy úshin jany kúızele shıryǵady. Bul qasıetti topyraqtyń yrysynyń ortaımaı turǵany da osyndaı qarapaıym eńbek adamdarynyń shynaıy tileginiń arqasy bolsa kerek! Jylqybaı JAǴYPARULY, Qaraǵandy oblysy, Buqar jyraý aýdany.
