QYLMYSTY KISENDEITIN KÚSh

Qarańǵy buryshtan shyǵa kelgen jas kelinshek shyńǵyryp qoıa berdi. Sol kúıi jaryq kóshedegi qarań­daǵan adamdarǵa qolyn ser­meı aı­qaı­ǵa basty. Etegine súrinip, eki qolyn erbeńdete aıqaılaıdy. Biraq qas qaraıyp, ymyrt baı­la­nyp qal­ǵan shaq bolǵandyqtan jurt aıaǵy da sıreı bastaǵan edi. Son­dyq­tan bir­di-ekili asyǵys ketip bara jatqan júr­ginshiler tosynnan shyńǵyrǵan áıelge kómek qolyn sozý túgil, odan úrke jóneldi. Al qaıran áıelge rasyn­da kómek kerek edi. Jas kelinshek kúıeýimen birge úıinen shyǵa bergende tasada ańdyp turǵan eki buzaqy olarǵa tarpa bas salyp, ekeýin de uryp jyqqan da munyń aqsha toly sómkesin, bar asyl tastaryn tartyp alypty. Qarsylas­­paq­shy bolǵan kúıeýin ál bermegen soń ishen pyshaq suǵyp, odan ári uryp, taldyryp ketipti. Sodan áýeli esin jıǵan kelinshek úlken kóshedegi adamdardan úmit kútip júgire shyq­qan beti edi. Alaıda, onyń jaly­nysh­ty únine eshkim nazar aýdar­ma­dy. Abyroı bolǵanda, dál sol kezde kósheniń ana betimen ishki áskerdiń kezek­shi­lik­te júrgen úsh sarbazy ótip bara jatqan. Solar janaıqaı­dy estip, dereý jetti. Bolǵan oqı­ǵany tez surady da, rasııamen kómek shaqyr­ǵan kúıi buzaqylardyń sońy­na tústi... Árıne biraz ýaqyttan keıin sýyq qarý suǵynǵan qaraq­shy­lar da ustalyp, jaraly otaǵasy aýrý­hanaǵa jónel­tildi. Al kelinshek­tiń bar dúnıesi shashý shyqpaı túgel qaıtaryldy. Iá, bul bir kúndik, bir sáttik oqı­­ǵa. Mundaı qutqarýshylyq kómek­tiń aptasyna, aıyna birneshe ret qaıtalanatyndyǵyn aıtpaı-aq qoıalyq. Eger kelinshekke dál sol kezde ishki ásker jaýyngerleri kó­mek­­­ke kelmegende, ne bolar edi? Ury qutylyp, jaraly jigitke ýaq­­tyly dárigerlik kómek kór­se­til­­megen soń, kóz jumar ma edi? Mine, osyndaı qysyltaıań shaqta atalǵan ishki ister sarbaz­dary quqyq qorǵaý qyzmetinde ózderiniń mindetterin adal atqara bildi. Memleket basshysy – Qazaq­stan Respýblıkasy Qarýly Kúsh­teri­niń Bas Qolbasshysy Nursul­tan Nazarbaev halyqqa arnaǵan “Daǵ­darys arqyly jańarý men damýǵa” atty Joldaýynda quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetker­leri­ne “Bizdiń qalalardyń kóshe­leri men aýyldardaǵy tynyshtyq sizderge baılanysty. Azamattar­dyń, búkil qoǵamnyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin bárin de isteý kerek”, – dep talap qoıǵan bola­tyn. Elbasy­nyń Joldaýy aıasynda ishki ister organdarynyń aldyna naqty tap­syr­malar qoıyldy. Mine, sol tap­syr­malarǵa sáıkes aza­mattardyń tynyshtyǵy men qaýip­sizdigi jáne kóshedegi jalpy tár­tip­tiń saqtalýyn qadaǵalaý ishki ásker­lerdiń arqasyn­da oryndalyp otyr. Osy turǵyda atqarylyp jatqan oń isterdiń negizgi maqsaty – árbir azamat óziniń konstıtýsııalyq quqy­ǵy men bostandyǵyn bilikti jáne isine adal polısııa qyzmet­ker­leriniń qorǵaıtynyna senimdi bolýy kerek. О́ıtkeni, onyń ómiri men den­saýlyǵyn, múlkin quqyqqa qarsy qol suǵýshylyqtan, eń aldy­men, polısııa qyzmetkeri senim­di túrde qorǵaýǵa mindetti, deıdi bul oraıda biz áńgimelesken IIM ishki áskerler qolbasshysynyń tárbıe jáne áleý­mettik-quqyq jumystary jónin­degi orynbasary, polkovnık Ábdisadyq Erejepov. Osyǵan baılanysty Ishki ister mınıstri Serik Baımaǵanbetov qoǵamdyq qaýip­sizdikti qorǵaý men quqyq buzý­shylyqtyń aldyn-alý shara­laryn damytýǵa, sonymen qatar qoǵam­dyq qaýipsizdik pen kóshe tártibin qamtamasyz etýge aıryqsha kóńil bólý kerek ekenin aıqyndap berdi, deıdi ol. Al bul tapsyrmanyń ishki ásker­lerge tikeleı qatysty ekeni aıtpasa da túsinikti. О́ıtkeni, qazirgi ýaqytta olar elimizdiń strategııa­lyq mańyz­dy nysandary men túzeý mekeme­lerin kúzetýmen qatar, polı­­sııa qyzmetker­lerimen ıyq túıis­tirip, respýblıka­myzdyń iri qalalarynda kóshe tárti­bin jáne qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etedi. Qo­ǵam men memle­kettiń, jeke tulǵa­lar­dyń qaýipsizdigin qamtama­syz etýde, azamattardyń quqyǵy men bostan­dyǵyn jáne olardy bas­qa da zańǵa qarsy qol suǵýshy­lyq­tar­dan qor­ǵaý­da úlesi óte zor. Má­se­­len, ústi­miz­degi jyldyń 11 aıyn­da áskerdiń jedel maqsattaǵy bólimderi 4054 jaýyngerlik tap­syr­many oryndap, áskerı jasaq­tar 166879 tártip buzýshyny, onyń ishinde 3001 adam­dy qylmys jasa­ǵany úshin ustap, ishki ister organ­daryna jetkizdi. Onyń barysynda 186 dana sýyq qarý men 27 dana atys qarýy tár­kilendi. Ártúrli esirtki zattarymen aınalysýdyń 332 deregi anyqtalyp, 6,5 kılodan asa esirtki zaty tár­kilendi. 413 qoǵamdyq-saıası jáne mádenı-kóp­shi­lik sharalardyń qaýip­­sizdigi qam­tamasyz etildi. Polı­sııa qyzmet­kerlerimen birge “Bekire-2009” jedel aldyn alý sharalary barysynda 2 tonnadan asa aýlaýǵa tyıym salynǵan bekire jáne qyzyl balyq túrleri tárki­lenip, 9 qylmys­tyq is qozǵaldy. Qazir ishki ásker qolbasshysy qoı­ǵan talap boıynsha jeke quram­ǵa aldymen áskerdiń ıgi dástúri men jaýyngerlik jetistikterin nası­hat­taıtyn tárbıe jumysy júr­giziledi. Úzdik jaýyngerlik qabi­letimen ta­nyl­ǵan árbir sarbazdyń úl­gi­si keńi­nen nasıhattalyp, ózi marapatqa ıe bolady. “Búrkit” ar­naıy maqsat­taǵy bólimshe ishki ister organdary­nyń qyzmetkerleri­men birlesip, je­del is-sharalardy ótkizý­ge, atap aıt­qanda, qylmys jasaǵan nemese kú­dik­ti adam­­­dardy ustaýda, jedel izdes­tirý shara­­­laryn kúshpen qamtamasyz etýge tartyla­dy. Máse­len, 6506 áskerı bóliminiń arnaıy maqsattaǵy “Búr­kit” bólimshesi jaýyngerleri Ońtústik Qazaqstan oblysy boıyn­sha UQKD men IID birlesken arnaıy opera­sııa­ny ótkizý kezinde uıym­das­qan qylmystyq top múshelerin usta­dy. Operasııa bary­syn­da olardan “TT” markaly tapan­sha men onyń jeti oǵy, sol sııaqty jeti oǵy bar “IJ-78” jáne tórt oǵy bar “OSA” ta­pan­­shasy men oq­shan­taıynda 28 oǵy bar “AKSÝ” avtomaty tárki­lendi. Jalpy ishki ásker jaýyn­ger­leri­niń azamattardy qylmysker­ler­den, tabıǵattyń tosyn apatynan qut­qaryp jatqan mysaldary óte kóp. Sonyń biri máselen, 19 jasar Ádil keshqurym teńiz jaǵasyna baryp, shomylyp qaıtýǵa uıǵarady. Sýda júzýdi bir kisideı bilem dep ózine sengen jas jigit teńizdiń te­reń­deý ja­ǵy­na júzip, keri qaıta­myn degenin­de aıaǵynyń sińiri tar­ty­lady. Sodan jantalasqan ol jaǵa­ǵa jetýge bar kúsh-jigerin sala­dy. Ábden qaljyraǵan Ádil kózi qaraýytyp sýǵa tunshyǵa bas­taı­dy. Abyroı bol­ǵanda, ony teńiz jaǵasynda qoǵam­dyq qaýipsiz­dikti qamtamasyz etip júrgen ishki ásker jaýyngerleri qatar­daǵy Qaırat Qaınazarov pen Baýyrjan Álip­per­uly baıqap qalady. Sarbaz­dar­dyń batyl jáne jedel qımylynyń arqasynda teńiz tuńǵıyǵyna batyp bara jatqan azamat jaǵaǵa shyǵary­lyp, oǵan alǵashqy dárigerlik kó­mek kórsetildi. Sol sııaqty Pavlo­dar qalasynda órt qushaǵyna oran­ǵan jataqhanadan 5512 áskerı bóliminiń jaýyngerleri Arman Ábentaev pen Qazbek Tóleý­bekov 25 adamdy der kezinde syrtqa shyǵa­ryp, qaraýsyz qalǵan 2 jáne 5 jas aralyǵyndaǵy 3 balanyń ómirin qutqaryp qaldy. Sarbazdardyń mun­daı erlikke jıi baratyndyǵy ishki áskerdegi tárbıe jumystary­nyń joǵary deńgeıde ekendigin bildiredi. Jalpy jaýyngerlik qyzmet pen tárbıe jumystaryn bó­lip qaraýǵa bolmaıdy dep esep­teımin. О́ıtkeni, óziniń el aldyn­daǵy jaýyngerlik boryshyn tereń sezingen árbir sar­baz áskerı bory­shyn atqarý bary­synda qolbasshy­lyqtyń seniminen shyǵa alady. Biz jaýyngerlerdi sport­tyq jáne tehnıkalyq qural­dardy meńgerý arqyly shynyqtyra bilsek onyń boıyndaǵy rýhanı kúsh-qýatpen patrıotızm úlgisi de birge qalyp­tasyp otyrý kerek. Jaýyngerlik qyzmet merziminiń bir jylǵa deıin qysqartylýyna baılanysty bul is-shara ári jedel, ári keshendi atqary­lady. Sondyq­tan biz osy saladaǵy burynnan qalyptasqan dástúrli tájirıbeni qaıta qarap, ýaqyt usynǵan talap­tar deńgeıinde qalyptastyrýdy qolǵa aldyq, deıdi Á.Erejepov. Patrıottyq tárbıe jaýynger­lik ónege men dástúrli áskerı min­detterdi múltiksiz oryndaý bary­synda qalyptasady. Ishki áskerler jaýyngerlerine qoıylatyn negizgi talap – qalalardaǵy kóshe tártibi men qoǵamdyq qaýipsizdikti muqııat qadaǵalap, memlekettik mańyzdy nysandardy jáne eńbekpen túzeý mekemelerin senimdi túrde kúzetý bolyp tabylady. Bul oraıda Ádilet mınıstrliginiń qylmystyq atqarý júıesine qaraıtyn 48 nysanynda jaýyngerlik qyzmet atqarýǵa shy­ǵa­tyn ishki ásker sarbazdarynyń árqaısysy el senimin aqtap, buı­ryqty buljytpaı oryndaý jaýap­kershi­ligin sezinýi tıis. Taıaýda ótken Elba­synyń respýblıka jurt­shy­ly­ǵy­men tikeleı jeli arqyly júz­desýin­de ishki áskerge baılanysty 30-ǵa jýyq suraqtyń túsýi de osyndaı is-sharalardyń nátıjesi bolsa kerek. Suraqtardyń ártarap­tyǵy­ jaýyngerlik qyz­mettiń mer­ziminen bastap, áleýmet­tik qam­tylýy, sarbazdardyń áskerı qyzmetti óteýi, onyń ár salasynda qyzmet etý men áskerı oqý oryn­darynda oqý múmkindigine deıin qyzyqtyrýy sońǵy jyldary qa­lyp­tasyp kele jatqan jaýyn­gerlik qyzmetke degen yntanyń artýymen kórinis tabady. Mine, osyndaı is-sharalardyń arqasynda áskerdegi quqyq buzý­shylyq faktileri ótken jylmen salys­tyrǵanda 30 paıyzǵa kemidi. Aleksandr TASBOLATOV. Jastyqtyń julynqurty TÁRTIP TE ASTANADAN BASTALADY Zańǵar kókke samsaǵan san ǵı­mart­tarymen el-jurtty tamsan­dyr­ǵan nebir aıtýly qalalardyń qataryna qosylǵan Astananyń aıshyqty ajary men sán-saltanaty búginde barsha álemge jer betine ózindik órnegimen órilgen jańa bir shahardyń paıda bolǵanyn pash etip otyr. Sonyń bir dálelindeı, elordaǵa atbasyn tiregen alys, jaqyn sheteldikter tańdanysyn jasyra almaı, tamsanysyn tamyza aıtyp, balǵyn ormanyn baýyryna oraı qushqan Astananyń keremetin kósilte jyr qylady. Al osyndaı sa­naý­ly jyldar ishinde shyn má­nin­de elimizdiń abyroıyn asqaq­ta­typ, álemniń ozyq qalalarynyń arasyna ózindik órnegimen engen elordamyzdyń eńsesin endi bıik ustaý barsha qazaqstandyqtarǵa syn ekeni belgili. Demek, onyń dál búgi­ni de jáne áli de álemge áıgilene­tin keremeti men bedeli ózge qalalary­myz­dyń boı túzeıtin, bet alatyn baǵytyna aınala bermek. Bul oraıda elordanyń syrt kelbetine ishki mazmuny da sáıkes kelýi úshin barlyq salanyń qyzmeti talap bıiginen kórinse eken deımiz. Sonyń biri – tártip máselesi ekeni aıtpasa da túsinikti. Al tártip saqtaýshy organdar­­dyń málimetine qaraǵanda, jalpy respýblıka boıynsha alǵanda ázirge ońyp turǵan eshteńe joq. Alaıda, joǵaryda aıtylǵandaı, elorda­myz­daǵy tártipti qadaǵalaý, qylmysty ba­ryn­­sha boldyrmaý erekshe kún tárti­binde turǵan másele. О́ıtkeni, elimizdiń bar aımaǵy elordaǵa kóz tigedi. Qazaqstanǵa aıaq basqan shet eldikter de osyndaǵy tártip deń­geıi­men eldikke baǵa beredi. Ásire­se, qazir jastardy jalmap bara jatqan nashaqorlyqqa qarsy turý úshin álem halqy aıanyp qalǵan joq. Biraq jastyqtyń julynqurty boı berer emes. Osyndaı jaǵ­daı­da ótken jyl ishinde elorda­myz­da esirtkige qarsy kúres bary­synda qandaı sharalar atqaryldy, nege qol jetti degen oıdyń kimdi bolsa da mazalaıtyny anyq. Mine, tap osy keselge qarsy kúreste, ıaǵnı “Astana – esirtkisiz qala” aımaq­tyq baǵdarlamasynyń ekinshi ke­zeńinde elordalyq tártip saqshy­lary quqyq buzýshylarmen kúreste belgili bir nátıjelerge ıek artqan sekildi. 2009-2011 jyldarǵa ar­­nal­ǵan bul ekinshi kezeń 2008 jyl­dyń jeltoqsan aıynda bastal­ǵan edi. Atalǵan baǵdarlamada nashaqor­lyq pen esirtki saýdasyna qarsy kúrestiń jáne onyń aldyn alýdyń tıimdi baǵyttary kórsetilip, oǵan qosa astanalyq polısııany esirt­ki­ni anyqtaıtyn qazirgi tańdaǵy tehnıkalyq quraldarmen qamtama­syz etý sharalary da qarastyryl­dy. Osyǵan oraı jyl basynan beri Astana qalasynyń aımaǵynda 253 qylmystyq is qozǵalsa, onyń 68-i esirtki satýmen aınalysýshylar bolyp otyr. Joǵaryda atalǵan baǵdarlama­nyń aty aıtyp turǵandaı, astana­lyq quqyq qorǵaýshylarǵa elor­da­ny esirtkisiz qalaǵa aınaldyrý min­deti júkteldi. Buǵan, árıne, barlyq memlekettik organdar, qoǵamdyq uıymdar atsalysýǵa tıis. Biraq solar­dyń ishinde negizgi aýyrt­pa­lyq bul ispen tikeleı aınalysatyn qalalyq ishki ister departamentine túsetini anyq. Mine, soǵan oraı olar­dyń kúshimen jyl basynan beri zańsyz aınalymnan 115 kg. 365 gramm esirtkilik zattar, onyń ishin­de, 7 kg. 803 gramm geroın alyn­­dy. Arnaıy júrgizil­gen sharalar barysynda 46 esirtki núktesi, 2 esirtki arnasy, 3 esirtki prıtony joıy­­lyp, bir uıymdasqan qyl­mys­tyq top áreketiniń iske asýyna jol berilmedi. Máselen, ótken jyldyń naýryz aıynda Astana qalasy IID esirtkige qarsy kúres basqarmasy­nyń qyzmetker­leri Akasın degen­nen salmaǵy 917,15 gramm turatyn geroın tár­ki­le­di. Sol sııaqty Nıko­laı degen­niń turǵyn úıin tintý bary­synda 4 kg. 650 gramm geroın tabyldy. Al Jantemirov bolsa uıymdasqan qylmystyq top múshe­lerine óziniń týystaryn tartypty. Bunysy jasyryn áreketteriniń júzege asýyna septigin tıgizsin degen oıy bolsa kerek. Ol oıyn birtindep júze­ge asyra da bastaıdy. Jınal­ǵan týystary onyń jetekshiligimen esirtki zattaryn zańsyz aınalymǵa shyǵarady. Odan túsken qarjynyń jartysy qylmystyq ortanyń qorjynyn toltyrýǵa jumsalady. Bul maqsatta olar temir tordyń arǵy jaǵynda otyrǵan “áriptes­teri­ne” esirtki zattaryn jetkizýmen de aınalysady. Aqyry olardyń qaýipti qylmystyq áreketteri áshkerelenip, olarǵa qatysty birden birneshe qylmystyq is qozǵaldy. Árıne, esirtki saýdasymen aına­­ly­satyndar tek bir qalanyń tóńireginde ǵana shoǵyrlanyp qal­maı­tyny belgili. Sondyqtan elor­dalyq saqshylar esirtki saýdasyna qarsy kúres júrgizetin arnaıy bólimshelerdiń qyzmet tıimdiligin arttyrý maqsatynda Aqmola, Qara­ǵan­dy, Pavlodar jáne kóliktegi ortalyq IID birlese otyryp, As­tana qalasynyń aımaǵyna enetin esirtki­lik zattar arnasyn joıý jónin­degi jedel-izdestirý shara­laryn daıynda­dy. Buǵan qosa esirtki tasymal­daýshylardy ustaý úshin turaqty túrde jedel aqparat­tar almasý júrgizilip turady. Aıta­lyq, Aqmola oblystyq IID jedel aqparatyna sáıkes Astana saqshy­lary “Bektaý” beketinde qalaara­lyq avtobýsta kele jatqan Har­lamov­tan salmaǵy 2 kg. 211 gramm bolatyn marıhýana esirtkisin anyq­­tap, tárkiledi. Sol sııaqty Qaraǵandy IID birlese júrgizilgen jedel izdestirý sharalary nátı­jesinde “Qyzyljar” beketinde elordaǵa esirtki jetkizetin aımaq­aralyq arna anyqtalyp, joıyldy. Esirtki zattaryn jasyryp ustap otyrǵan 221 adam anyqtaldy. 79 adam Astana qalalyq ákimshilik sotynyń sheshimimen 2-den 10 táýlikke deıin qamaýǵa alyndy. Birlesip atqara bilgen istiń nátıjesi berekeli boldy. “Rýbej” beketinde esirtkini zańsyz tasymal­daýdyń 133 deregi anyqtaldy. Osy iske baılanysty 14 adam qylmys­tyq, 199 ákimshilik jaýapqa tartyl­dy. Zańsyz aınalymnan 52 kg. esirtki zaty alynyp, onyń ishinde 110 gramm geroın, 2 kg. 600 gramm gashısh tárkilendi. Astanaǵa esirtki zattaryn jetkizý arnalaryn anyq­taý men joıý barysynda polısııa qyzmetkerleri avıatehnıkany, ıaǵnı “Robinson-44” markaly tikushaqty da paıdalanady. Qazirgi kezde esirtkige qarsy kúres bólimshesiniń qyzmetker­leri Astana qalalyq IID aeroutqyr tobymen birge avtokólikterdiń aınalma, aýyl aralyq jáne elordaǵa enetin joldardy muqııat tintýge kiristi. Sol sııaqty polısııa qyz­met­ker­leri­men birge elordaǵa jaqyn jat­qan aımaqtarda esirtki saýdasy­men aınalysatyn saýdagerlerdi ustaý úshin avıtehnıkany paıdalanyp, jedel-izdestirý sharalaryn júrgizý josparlanyp otyr. Bul baǵyttaǵy jumystardy atqarý barysynda esirtki saýdasy­men aınalysyp júrgen jandardyń ustalyp jatqandary az emes. Biraq mundaı jazalaý ispen negizgi maqsat júzege aspaıtyny belgili. Sondyqtan, eń aldymen elordalyq IID nashaqorlyqqa qarsy kúrestegi erekshe bir baǵyt – esirtki ta­ratý­dyń aldyn alý bolyp tabyla­dy. Mine, osy baǵytta olar jastar jıi basqosyp, demalatyn oryn­dar­da (klýbtar, dıkotekalar, kafe jáne t.b.) nashaqorlyqtyń aldyn alýǵa barynsha qam jasaıdy. Ol úshin maqsatty túrde baǵyttal­ǵan jedel-izdestirý sharalary ótkizi­ledi. Turaqty túrde arnaıy reıdter júrgiziledi. Mundaı kezde ustalǵan esirtki taratýshylar, ony saqtaǵan­dar, paıdalanǵandar ǵana emes, sonymen qatar kóńil kóteretin oıyn-saýyq otaý ıeleri de jaýapqa tartylady. Sózimiz jalań bolmas úshin buǵan naqty mysaldar keltire keteıik. IID qyzmetkerleri jastar dem alatyn oryndarda esirtki zat­taryn taratatyn jandardy anyqtaý maqsatynda elordalyq túngi kóńil kóteretin oıyn-saýyq oryndaryn­da 59 jedel-saýyqtyrý sharalaryn júrgizdi. Árıne, mundaı sharalardy ótkizý barysynda tek “tyrnaq astynan kir izdeý” emes, negizgi maq­sat, naqty qylmys­ker­lerdi anyq­taý men atalǵan mekemelerdiń ákimshilik jáne qyzmet kórsetetin adamdarymen salamatty áńgime júrgizý jáne esirtki qylmysy úshin qylmystyq jáne ákimshilik jaýap­ker­shiliktiń kúsheıtilgendigin túsin­dirý boldy. О́ıtkeni, kóbine osyn­daı oıyn-saýyq otaýlarynda qyz­met isteıtin adamdar esirtki tara­týǵa tartylyp jatady. Máse­len, jedel-izdestirý sharalaryn júrgizý kezinde “Laım” túngi klýbynyń kúzetshisi ustaldy. Onyń bir túnde tórt ret esirtki satqany belgili boldy. Osyǵan baılanysty atalǵan klýbtyń qojaıyny da jaýapqa tartylyp, oǵan Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodekstiń 319-1-babyna sáıkes sottyń sheshimimen 50 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde aıyp­pul salynyp, 14 kúnge mekeme qyzmeti toqtatyldy. Nashaqorlyqtyń aldyn alý men eskertý jónindegi jumystar barlyq múddeli memlekettik organdarmen, qalanyń qoǵamdyq jáne úkimettik emes uıymdarymen tyǵyz baıla­nys­ta júrgiziledi. Mundaǵy negizgi basym baǵyttar nashaqorlyqtan saýyqtyrý jáne halyqty salamat­ty ómir saltyna tartý bolyp otyr. Bul baǵdarlamany oryndaý bary­synda jyl basynan beri IID esirtki saýdasyna qarsy kúres basqarma­sy­nyń qyzmetkerleri Astana qala­synyń aımaǵynda basqa da múdde­lilik tanytqan organdarmen birge 1450 salamatty sharalar ótkizdi. Onyń tartymdy ári qyzǵylyqty ótkeni sonshama, qala turǵyndary men qonaqtaryn qosqanda atalǵan sharalarǵa 60 myńǵa jýyq adam qatysty. Sol sııaqty aımaqtyq baǵ­darlamany júzege asyrý bary­synda jasóspirimder qylmysynyń aldyn alý, qaraýsyz qalǵan balalardy qadaǵalaý, nashaqorlyq pen ishimdikke úıir bolmaýdy es­kertý jáne balalar men jas­óspi­rim­der arasynda sport jumys­taryn jandandyrý qolǵa alyndy. Bul baǵytta Astana qalalyq IID men “Nur Otan” HDP Astana qala­lyq fılıaly jáne “Jas Otan” jastar qanaty jetekshi­leri­men birge kezdesý ótkizildi. Onda jyl boıyna elordada ótkiziletin esirt­ki­ge qarsy jáne sporttyq-saýyq­tyrý sharalarynyń birikken jos­pary daıyndalyp, bekitildi. Sol boıynsha kóptegen jumystar at­qaryl­dy. Onyń nátıjesi de joq emes. Osyǵan uqsas taǵy bir saýyq­tyrý sharasy qalanyń orta jáne joǵary oqý oryndarymen birlese daıyndalyp, júzege asyrylýda. Jalpy, joǵaryda atalǵan baǵ­dar­lama aıasynda Astana qalalyq IID óz ıyǵyna júktelgen mindetti oıdaǵydaı oryndaý úshin talap bıiginen kórinip keledi. Olar qaýip­ti keselge qarsy turý maqsatynda oń isterdiń bárin qoldanyp jatyr. Máselen, osy ótken ýaqyt ishinde júrgizilgen “Astana – esirtkisiz qala” aımaqtyq baǵdarlamasy týraly jurtshylyqty keńinen qulaǵ­dar etý úshin jáne onyń mán-mańyzyn túsindirý maqsatynda túrli jastar qozǵalysynyń qaty­sýy­men ákimdikpen birge qoǵamdyq oryn­dar­da, oqý mekemelerinde jáne qoǵamdyq avto kólikterde Astana qalalyq IID esirtki saýda­syna qarsy kúres basqarma­synyń senim telefondary kórsetilgen 34 000 dana býkletter taratyldy. Tipti, halyqqa aqparat tolyǵyraq jetsin degen nıetpen “Birtutas tólem orta­lyǵy” JShS arqyly kom­mýnaldyq qyzmettiń tóleý túbir­tegimen birge elorda turǵyn­daryna esirtkige qarsy ún qatqan 30 000 qosym­shalar jiberildi. Bul oraıda, BAQ júrgizilgen jumys­tar­dyń ózi bir tóbe. Sondyqtan da IID-niń atal­ǵan jumystary belgili bir nátıjege qol jetkizip otyr. Munyń naqty aıǵaǵy, Astana qala­­synda esirtki jáne psıhotropty zattardan ýlaný­dyń sany azaıǵan­dyǵy. Salystyra aıtqanda, 2008 jyly esirtkilik zat­tar­dy mólsher­den tys qoldaný­dyń saldarynan 22 ólim tirkelse, ótken jyly ol kór­set­kish 27,3 paıyzǵa tómendegen. Demek, “Astana – esirtkisiz qala” aımaqtyq baǵdar­lamasynyń tıim­diligi kún ótken saıyn atqarylǵan jumys nátı­jelerinen kórinis taýyp otyr. Son­dyqtan onyń alda­ǵy ýaqyttaǵy ómirsheńdigi bul isti qolyna bekem alǵan elordalyq saq­shy­lardyń qyzmetine de baı­lanysty bolmaq. Aleksandr TASBOLATOV. KEDENShI MEN KÁSIPKER Amangeldi NUǴMANOV, Jambyl oblysy boıynsha kedendik baqylaý departamentiniń bastyǵy. Úkimetimiz keden organdary arqyly ekonomıkalyq qaýipsizdikti saqtaý, kásipkerlerge tıimdi qyzmet kórsetý baǵy­tynda kóptegen aýqymdy ister atqarýda. Sonyń bir ǵana mysalyn aıt­saq, jańa qosalqy kedendik tólemaqy­nyń ár kılosy 0,6 eýro bolýy jeke tulǵalarǵa óz taýarlaryn jeńildetilgen túrde kedendik resimdeýge úlken kómek boldy. Mundaı jeńildetilgen taýar túrleri “Jeke tulǵalardyń Qazaqstan Respýblıkasynyń keden shekarasy ar­qyly ótýdegi keıbir máseleler týra­ly” Úkimet qaýlysymen bekitilgen. Osydan biraz jyl buryn óndiriletin kedendik tólemder men salyqtardyń kóle­min memleket bıýdjetine az mólsher­de quıý maqsatynda keıbir syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshylar taýar kodtaryn anyqtaýda túrli zańsyz­dyqtarǵa bardy. Al Úkimettiń kedendik qosalqy tólemderdiń ishindegi advalorly stavkadan ózindik stavkaǵa ótýi – jeńil­detilgen kedendik resimdeýdiń ishindegi kedendik tólemderdi óndirýdi jeńildetýge, taýar alyp ótýdiń kóleńkeliligin qys­qartý­ǵa, taýar ıeleriniń senimin kúsheı­týge, deldaldardyń azaıýyna, sondaı-aq jeke tulǵalardyń kedendik resimdeýdiń jeńildetilgen túrimen ózderi aınalysýy­na qolaıly jaǵdaı týǵyzdy. Jeńildetil­gen tártiptiń bul túri, negizinen, jeke tulǵalarǵa qatysty. О́ıtkeni, ol shaǵyn jáne orta kásipkerlikpen aınalysatyn azamattarǵa kedendik resimdeý kezinde keden­dik kedergilerdi qysqartýǵa baǵyt­talǵan shara bolyp tabylady. Naqtyraq toqtalsaq, birinshiden, ýaqytty únem­deýge, sonymen qatar taýarlardy keden­dik tazartýdan ótkizýge ketetin merzim tolyqtaı qysqartylǵan. Mysalǵa, kedendik júk deklarasııasyn resimdeýge 2 jumys kúni ketetin bolsa, jeńildetil­gen kedendik resimdeý qoldanylǵan jaǵ­daıda nebári 1 saǵat qana ýaqyt qajet. Ekinshiden, bul rásimdeýdiń qara­paıym­dyǵy men qoljetimdiligi sonshalyqty kásipkerler zańsyzdyqqa barmaıdy. Úshinshiden, kedendik resimdeý kezindegi kedendik jınaýǵa 50 eýrony basty paraqqa, 20 eýrony qosymsha paraqtarǵa tóleýdiń qajeti bolmaıdy. Tórtinshiden, kedendik deldaldardyń qyzmetine júginip, basy artyq aqy tóleýdiń qajeti bolmaǵandyqtan, árbir kedendik deklara­sııadan kásipker qaltasyndaǵy aqsha únemdeletin bolady. Kásipker óz qoly­men kedendik jolaýshylar deklarasııa­syn toltyryp, taýary men kedendik qujattaryn resimdeýge berse bolǵany. Búginde Jambyl oblysyna Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy “Dordoı” saýda orta­lyǵynan taýar tasýmen aınalysatyn myńdaǵan kásipker kedendik resimdeýdiń jeńildetilgen túrin paıdalanýdaǵy oń­taı­lylyqty túsindi. Bul sózimizge dálel – ótken jyldyń merzimdi kezeńi­men salystyryp qarasaq, jeke tulǵa­larmen kedendik resimdeýdiń jeńil­detil­gen túri arqyly taýar aınalymy 540 tonnaǵa artqan. Kásipkerler móldir ári adal eńbektiń qaýipsiz de paıdaly ekenin túsindi. Keden salasynyń mamandary da atalmysh tártip arqyly memleket paıdasyna ón­diriletin kedendik tólemder men salyq­tar­dyń artyp, memleketter arasynda aı­qyn da anyq eseptiń bolýyna, taýardyń kedendik qunyn tómendetý máseleleriniń joıylýyn, jeke tulǵalardyń taýarlardy kedendik resimdeýine jeńildik berý baǵytyndaǵy jumystar kezinde sybaılas jemqorlyq kórinisteriniń bolmaýyna múddeli bolyp otyr. Nátıjesinde res­pýblıkalyq bıýdjetke kedendik tólemder men salyqtar arqyly óndirilgen qarjy kólemi 17 mlrd, teńgege ósti. Osydan 5 jyl buryn bıýdjetke túsetin qarjy kólemi nebári 4 mlrd. 684 mln. teńge bol­sa, bul qarjyny oblystyq departament búginde bıýdjetke 2 aıdyń kóleminde quıyp otyr. Bul degenińiz kedendik tólemder men salyqtardyń 3 esege artyp, saýda aınalymy 5 jyldyń ishinde 594 mln. AQSh dollarynan 1 mlrd. 558 mln. AQSh dollaryna óskendigin ıaǵnı, 2,5 esege artqanyn kórsetedi. Keden qyzmeti shekara arqyly ótetin taýar aınalymy men kólik quraldaryna qadaǵalaýshy jáne qazynashylyq fýnksııalardy atqara otyryp, keıingi jyldary memleketimizdiń syrtqy saıa­satyndaǵy bedeliniń artýyna da yqpal etip keledi. Kedendik baqylaý men ótý pýnktterindegi fýnksııalardyń tıimdiligi qalyptasýda. Elektrondy resimdeýdi qoldanýdyń tájirıbesi artyp, kedendik aqparat júıesin kezeńdik jańalaý jumystary nátıjeli júrgizilý­de. Munyń bári elimizdiń keden organ­darynda oń ózgerister bolyp jatqandyǵyn aıǵaqtaıdy. Jambyl oblysyndaǵy tranzıttik taýar aınalymynyń ulǵaıýy – ishki jáne halyqaralyq deńgeıdegi baqylaý­dan ǵana emes, sonymen birge baqylaý­dyń túbirimen kúsheıtilýin de kerek etedi. Bul máseleni sheshý úshin seıf-paketterdi damytý, jetkizý pýnktindegi esepteý, elektrondy plombalar jáne taýar jetkizilimin baqylaýdyń avto­mat­tan­dyrylǵan quraldarynyń kómegi tııýde. Seıf-paketterdi qoldaný – baqylaý organdarynyń avtokólik quraldaryn sebepsiz kesheýildetýine, jalǵan qujat aýysymyna jáne taýarlardyń “jalǵan” jetkizilimi faktilerniń bolmaýyna septigin tıgizdi. Kedendik resimdeýdiń bir kezeńdik tásili “bir tereze” qaǵıdasy boıynsha kedendik deklarasııalardyń tirkelýi men beri­lýine qoldaý bolyp otyr. Osy oraıda syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qaty­sý­shylardyń shyǵyndary qys­qaryp, júk kedendik deklarasııa­lardy resim­deýdi bir ǵana maman júr­gizýi­men qatar kedendik tazalaý ýaqytynyń da qysqarǵanyn aıta ketýimiz kerek. Kedendik baqylaýdyń damýynyń nátıjesinde sapaly ózgerister barshy­lyq. Qazirgi kezde kedenshilerimizdiń qolynda shekara beketterinen ótý kezinde kez kelgen ótkinshi men kólik quraldaryn tekserýge arnalǵan júzden asa tehnı­kalyq izdestirý quraldary bar. Bul quraldar túrli zııankes sáýleler men adam ómirine qaýipti zattardy tez anyq­tap qana qoımaı, olardyń zııandylyǵyn joıýǵa da kómektesedi. Shekaralyq operasııalardyń birinen soń biri qaıtalanýyna baılanysty ýaqyttyń qysqartylýyna baǵyttalǵan kedendik baqylaýdyń jeńildetilgen túrine keden shekarasyndaǵy birigip baqylaýdy uıymdastyrýǵa kóp kóńil bólinýi kerek. Birigip baqylaýdyń negizgi maqsaty keden shekarasyndaǵy júkterdiń baqylanýyndaǵy aıaldamalardyń qys­qartylýyn, shekaralas elderdiń bir jal­py pýnktte baqylaý júrgizýin kózdeı­tinine kúmán joq. Jambyl oblysy.