BBC – bir tóbe, qalǵandary – bir tóbe

Ulybrıtanııa buqaralyq aqparat quraldary álemdik medıada ózindik qoltańbasyn áldeqashan qaldyryp úlgerdi. Keı elder, tipti, Brıtanııa medıasyn sóz bostandyǵyn saqtaýshy retinde úlgi tutady. Osy oraıda, atalǵan eldiń BAQ salasy qalaı tynystap jatqanyna úńilgen edik. Endi az-kem sol jóninde áńgimelep kórelik. Ulybrıtanııadaǵy televızııa salasy eki baǵytqa negizdelgen. Biri – BıBıSı sekildi qoǵamdyq basqarýǵa negizdelgen bolsa, ekinshileri – paıda tabýdy kózdegen. Aǵylshyndar úshin BBC bir tóbe, qalǵan arnalar bir tóbe. Tipti, tabysy mol Sky arnasy da «Tumandy Albıon» turǵyndarynyń arasynda dál BBC-daı bedeldi emes. Munyń basty sebebi – atalǵan arnanyń ustanymynda. Sonaý qurylǵan kezden beri BıBıSı halyqqa qyzmet etýdi, shynaıy aqparat jetkizýdi, oqıǵany qısyndy baıandaýdy maqsat tutqan. Kez kelgen aǵylshyn úshin aqparattyń eń senimdi kózi – osy arna. Endi she, BıBıSı-de aqparattyń anyq-qanyǵyn tekseretin arnaıy bólim bar. Onda otyrǵandardyń qyraǵy kózinen jasyryp, ótirik jańalyqty ótkizip jiberý múmkin emes. Onyń ústine, BBC derbes, eshkimniń aıtqanyna kónip, aıdaýyna júrmeıdi. Tizginin Djon Reıt ustaǵannan bastap korporasııa árdaıym derbestigin saqtap keledi. Tipti, Cherchıldiń ózi Reıttiń komandasyn «saraı bulbuly» etýge shamasy kelgen joq. Alaıda BıBıSı bılikti árdaıym synap otyrdy deý de ábestik. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, korporasııanyń maqsaty – oqıǵany qısynǵa saı órbitip, kórermen men tyńdarmanǵa usyný. Osy prınsıpti berik ustanǵan BBC 1926 jylǵy jappaı kóterilis kezinde beıtarap bolýǵa tyrysqanymen, úkimetti ara-tura jaqtaǵan-tuǵyn. Al Iraktaǵy soǵys kezinde (2003) bıliktiń jibergen kemshilikterin jıi-jıi synap otyrdy. BıBıSı-diń beıtarap jýrnalıstıkadan góri, qısynǵa negizdelgen medıany ustanýynyń óz astary bar. «Izraıl áskeri Palestına lagerine tanktermen basyp kirgende, biz olarǵa mıkrofon usynbaımyz. Kerisinshe, biz olardy aıyptaımyz» dep The Independent gazetiniń jýrnalısi Robert Fısk aıtqandaı, BBC ádiletsizdik kórgender tarapyna bolysyp, adamgershilikke qarsy áreketti synap otyrady. Áıtse de, BıBıSı-di 100 paıyz bılikten táýelsiz dep aıtýǵa kelmes. Korporasııa lısenzııa aqysyna kún kóredi. Iаǵnı, aǵylshyndar arnany kórý úshin arnaıy aqsha tóleıdi. Al sol lısenzııa qunyn bekitetin mekeme – Brıtanııa parlamenti. «Lısenzııanyń aqysyn túsirip-kóterý arqyly úkimet BıBıSı-ge sózin ótkizýine múmkindigi bar. Alaıda olardyń bulaı jasaýy da, oǵan korporasııanyń kóne qoıýy da neǵaıbyl. Sebebi, brıtan parlamenti solshyldar men ońshyldardan turatyndyqtan, bir-biriniń BıBıSı-ge sózi ótip ketýden qorqady», – deıdi 20 jyl atalǵan arnada qyzmet etken Djýdı Stamper. Bir qyzyǵy, BBC-di aqysyz-aq kórýge de bolady. Kez kelgen tele qabyldaǵysh arna tolqynyn ustaı alady. Sóıte tura aǵylshyndar lısenzııa aqysyn tólemeı, «tapqyrlyq» tanytyp ketýdi óte uıat tirlik sanaıdy. BıBıSı Ulybrıtanııadaǵy eń kóp qaralatyn telearna bolǵanyna qaramastan (33%), korporasııanyń paıdasy – 5,1 mıllıard fýnt sterlıng. Bul – «Tumandy Albıondaǵy» ekinshi kórsetkish. Brıtan telekorporasııalary arasynda tabysy eń kóp – Rýpert Merdok basqaratyn Sky arnasy (£7,6 mıllıard). Maqsaty kommersııaǵa baǵyttalǵandyqtan, buǵan tańǵalatyn eshteńe joq. Anglııadaǵy búkil sportty osy Merdoktyń kompanııasy jaýlap alǵan. Rýpert myrza – Ulybrıtanııadaǵy medıa magnattardyń biri. Máselen, ol basqaratyn News UK kompanııasy aqparat aıdynynyń 33,53 paıyzyn enshisinde ustap otyr. Brıtanııa baspasózi qansha jerden táýelsiz bolǵanymen, taralymy kóp gazetter sanaýly uıymdardyń qolyna shoǵyrlanǵan. Ulttyq baspasózdiń 70 paıyzǵa jýyǵy alpaýyt 3 kompanııaǵa tıesili (News UK, DMGT and Trinity Mirror).  Jergilikti basylymdardyń 70 paıyzy 5 kompanııanyń baqylaýynda. 2013 jylǵy zertteý boıynsha (Audit Bureau of Circulations), Ulybrıtanııadaǵy kúndelikti negizgi basylymdar 6 kompanııaǵa tıesili. Daily Mail and General Trust-tyń qorjynynda da aýdıtorııanyń qomaqty bóligi bar (22,67%). Odan keıingi orynda Northern & Shell (13,41%) men Trinity Mirror (13.09%) kompanııalary tur. Telegraph Media Group aýdıtorııanyń 6,93 paıyzyn ıelense, reseılik olıgarh Lebedevtiń kompanııasyna 4,73 paıyz tıesili. Pearson (3,23%) jáne Guardian media Group (2,41%) kompanııalarynyń ıeligi óte az. Al radıo salasynda BıBıSı tolyqtaı bılikke ıe. Medıa reformasy koalısııasynyń 2013 jylǵy málimeti boıynsha, radıo naryǵynyń jartysynan kóbi (53%) osy BBC-diń menshiginde. Qysqasha aıtqanda, Brıtanııa medıasyna alpaýyt korporasııalar ıelik etedi. «Tórtinshi bıliktiń» mundaı jaǵdaıy birshama keleli másele týyndatyp otyr. Ulybrıtanııa jýrnalıstıkasynda kún tártibinde turǵan birneshe másele bar. Eń birinshisi – aýdıtorııa men jarnamadan túsetin tabystyń azaıýy. Internettiń tez taraýy «Tumandy Albıonnyń» baspasózine ońaı tıgen joq. Gazetter shyǵynyn azaıtýǵa bar kúshin salyp jatyr. The Independent sekildi keıbir basylymdar onlaın nusqaǵa túgeldeı kóshse, kelesisi qarjylyq daǵdarystan shyǵýdyń basqa joldaryn qarastyrý ústinde. Máselen, the Guardian gazetiniń burynǵy basshysy Alan Rasbrıdjer basylymnyń shyǵynyn azaıtýdy óziniń jalaqysyn kemitýden bastaǵan. Sóıte tura, kún saıyn atalǵan gazetti shyǵarý The Guardian news and media kompanııasyna 100 myń fýnt sterlıng shyǵyn ákelip otyr. Metro jáne The Evening Standards sekildi tabloıdtar, tipti, tegin taratylyp, jarnamaǵa ǵana arqa súıeıdi. Ekonomıkalyq qıyndyqtar BıBıSı-di de aınalyp ótken joq. Brıtannyń betke ustar korporasııasy keıbir sheteldik qosyndaryn jaýyp, kelesi elde tolyqtaı frılanserlermen jumys isteıdi. Anglııa «tórtinshi bıligi» qarjy tapshylyǵymen kúresip, aýdıtorııa jınaýdyń taǵy bir joly retinde jeńil-jelpi, qoǵamdy qyzyqtyratyn taqyryptarǵa qalam sermep júr. Jalpy, batys medıasy aqparat túrin ekige bólip qarastyrady. Biri – «mańyzdy jańalyqtar». Iаǵnı, qoǵamnyń ıgiligi úshin kerekti, saıası-ekonomıkalyq taqyryptar. Ekinshisi – «jeńil aqparat». Bul sanatqa sport, shoý-bıznes sekildi salalar jatady. The Guardian sekildi senimdi basylymdar on shaqty jyl buryn jeńil aqparatqa ary ketse 2-3 bet bólip júrse, búginde onyń kólemin ulǵaıtqan. BBC de osyndaı tásildi qoldanyp júrgenine biraz boldy. Al Sky sekildi kommersııalyq arnalar áý bastan jeńil aqparattyń arqasynda tabys tabady. Taralymy eń kóp Sun basylymy (orta eseppen kúnine 1,8 mıllıon dana) da osyǵan negizdelgen. Keıingi kezde jýrnalıster de, akademıkter de mundaı trendtiń túbi jaqsylyqqa aparmaıtynyn aıtyp dabyl qaǵyp jatyr. Osy sekildi jeńil-jelpi aqparattyn kóbeıýi Anglııa medıasyndaǵy kelesi máselege sebep bolyp júr. Ol – aǵartýshylyq jýrnalıstıkasynyń azaıýy. Djon Korner, Greg Fılo sekildi bedeldi professorlar jeńil-jelpi aqparat qoǵam úshin dál saıası-ekonomıkalyq jańalyq sekildi mańyzdy emestigin aıtady. Greg Fılo men Maık Berrı «Izraılden jetken qaraly habar» atty kitabynda aqparattyń bir jaqty taratýdyń qarapaıym halyqqa teris túsinik beretinin dáleldep shyqqan. Máselen, joǵaryda atalǵan professor Fılo men Maýrın Gılmoýr stýdentterden Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tusynda nemis áskerin kim talqandap, jeńiske kóp úles qosqanyn suraǵan. Amerıkalyqtardyń 65%-y, al brıtanııalyqtardyń 48%-y atalǵan suraqqa qate jaýap bergen eken. Akademıkter, jýrnalıster pen professorlar osylaı jıi-jıi medıa salasyndaǵy jiberilgen qatelikterdi saralap, anyqtap otyrady. «Tumandy Albıonnyń» BAQ-tary mundaı syndarǵa túsinistikpen qarap, keleshekte sondaı kemshilik jiberip qoımaýǵa tyrysatyny taǵy bar. Alda-jalda baıqamaı jalǵan aqparat taratyp qoısa, aýdıtorııasynan keshirim surap hat jazady. Máselen, sondaı jaǵdaı 2004 jyly Daily Mirror gazetiniń basynan ótti. Sonyń aldynda ǵana atalǵan basylym Iraktaǵy brıtan áskeriniń túrmede qamalǵandarǵa zorlyq kórsetip jatqany dep sýret jarııalaǵan-tuǵyn. Keıinirek ol fotonyń jalǵan ekeni anyqtaldy. Muny bilgen Daily Mirror birden oqyrmandardan keshirim surady. Anglııa BAQ-tarynyń bul áreketteriniń basty sebebi – oqyrmanǵa barynsha shynaıy aqparat jetkizýge tyrysýynda. Bekzattyqty joǵary baǵalaıtyn aǵylshyndar ótirik aldap abyroı tappaıtynyn da biledi ári ony uıat tirlik sanaıdy. Bul úrdis bolmystarynan jýrnalıstıkasyna deıin ótip ketken. Ulybrıtanııa jýrnalısteri medıa salasynyń bolashaǵyna da alańdaýly. Joǵaryda BAQ-taǵy kemshilikterdi keltirdik. Solardy saralaǵan mamandar jarnamanyń bári ınternetke kóship, túsetin tabysy azaıyp, qarjylyq qıynshylyqqa tap bolǵan zamanda jýrnalıstıkany qutqaryp qalatyn tásilderdi jıi talqylaıdy. Solardyń ishindegi eń ómirsheńi ári osy bastan iske asa bastaǵany – shyndyqty shyryldap aıtý, sonyń qaıtarymy retinde halyqtan qarjylyq qoldaý kútý. Bul ádisti the Guardian gazeti álden qoldanyp júr. BıBıSı-diń lısenzııa aqysy da osy tásildiń bir túri. Bolashaqta Anglııadaǵy «tórtinshi bılik» ókilderi osy júıege tolyqtaı kóshse, tańǵalýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, qazirgi ekonmıkalyq qıyndyq kezinde BAQ-tardy ustap turýdyń basqa amaly qalǵan joq. Aǵylshyndar úshin memleketiniń táýelsizdigi, erkindigi men demokratııasy mańyzdy. Al eliniń táýelsiz ári demokratııalyq bolyp qalýy úshin tek shyndyqty aıtatyn jýrnalıstıkanyń kerektigin «Tumandy Albıonnyń» turǵyndary jaqsy túsinedi. Abaı Asankeldiuly