«Bireýdiń kisisi ólse, qaraly ol»

Jaratqan Alla ózi bergen jandy ózi alyp jatsa, pende baıǵus amalsyz moıynsunar. Al adamnyń janyn adam alyp jatsa, qalaı ǵana kónýge bolady?! Abaısyzda óltirip alǵannyń jóni bólek, ákesiniń quny qalǵandaı áperbaqandyqpen, aıýandyqpen kisi óltirgenderge ne istemek kerek?! Zaıyrly memleketimizde adam quqyn, qaýipsizdigin qorǵaıtyn zańdar bar. Sol memlekettik qujattar adamnyń da, qoǵamnyń da barlyq suranystaryn ádil rettep otyrýy tıis. Zańǵa qaıshy jaǵdaılarda úkimdi memleket atynan sot shyǵaratyny belgili. Ol úkimmen kelisetin de, kelispeıtin de kezder bolady. Bizdiń de sol alǵashqy ınstansııadaǵy sottyń sheshimi qanaǵattandyrmaǵandyqtan, qolymyzǵa qalam alǵan jaıymyz bar. Bolǵan isti basynan baıandap kórelik. Qaraǵandy halqyna jaqsy tanymal Jeńis Sarmýrzın degen áriptesimiz bar. Kóp jyl «Qazaqstan» tele­ra­­dıokorporasııasynyń ob­­­lystyq fılıalynda, Qa­ra­ǵan­dy qalasynyń ákim­di­ginde je­misti eńbek etti. Byl­tyr osy azamattyń týǵan inisi Jan­bo­lat Kenjeulyn qan­dy­qol qa­ra­q­shylar jumys ornynda mert qyldy. Aıtýǵa ońaı, áıt­pe­se, jan baýyrdyń tosyn­nan bol­ǵan qazasy Jekeńdi ǵa­na emes, bar aǵaıyn-týysty kú­ńirentip, jap-jas azamattyń ja­ry men úsh balasyn aı men kún­niń amanynda qaıǵyǵa kó­mip ketti. Erte me, kesh pe, jalǵannyń ja­ryǵymen bárimiz de qosh aı­tysarmyz, biraq kimniń ajalynan buryn ólgisi kelgen?! Solaı bolǵan kúnniń ózinde, jazyqsyz jannyń ómirin qı­ǵan qanypezerler laıyq­ty ja­zasyn alsa eken deı­siń. Jan­­­­bolat­ty óltirgen jan­dar usta­l­yp, kinálary to­lyq dá­lel­dengenmen, olarǵa Qara­ǵan­­­dy qalasynyń Qazybek bı aýdan­dyq soty taǵaıyndaǵan ja­za marqumnyń jaqyn-týys­ta­­­­ry­nyń kóńilin kónshitip, sa­­­byr­ǵa keltire almaı otyr. Moı­­ny­na kisi qanyn júktegen úsh qylmyskerdiń árqaısysy Qazaqstan Respýblıkasy Qyl­­­mystyq kodeksiniń 192-baby 3-bóliminiń 1-tarmaǵy boıyn­­sha 9 jyl merzimge bas bos­­tandyǵynan aıy­rylyp, jaza­lar­yn jalpy r­e­jimdegi túzeý mekemesinde óteıtin boldy. Olarǵa budan qata­ńyraq jaza qoldanylsa, tym bolmasa qatań rejimdegi abaq­tyǵa qa­malsa degen talap aryz­ben Je­ńis Kenjeuly Qaraǵandy oblystyq sotynyń Qyl­mys­­tyq ister jónindegi sot alqa­syna júgingenimen, odan esh nátıje bolmady. Bul jerde Qazybek bı aýdandyq soty­nyń úkimi qanshalyqty ádil bol­­­ǵanyn paıymdaý úshin qyl­mys­t­yq oqıǵanyń qalaı ór­bi­genin baıandap ótkenimiz du­rys bolar. Sonymen... 2015 jyldyń 5 naýryzyna qaraǵan túni 39 jastaǵy Janbolat Sarmýrzın ózi mehanık ári kúzetshi bolyp isteıtin Qaraǵandy qalasy, Bytovaıa kóshesi, 28/2 mekenjaıyndaǵy «Manas» avtoparkinde jumys ornynda otyrady. Túngi saǵat 01.50 shamasynda buryn osy mekemede kólik jýýshy bolyp jumys istegen 1983 jyly týǵan Aslan Sarbaev degen esik qaǵady. Ol jalǵyz emes, qa­synda Astanadan aram pı­ǵyl­men ýaǵdalasyp kelgen eki jan­daıshaby – 1982 jylǵy Erlan Qurmanǵalıev pen 1998 jyl­ǵy Qaırat Bektemirov degender bolǵan. Olardyń negizgi jos­pary kásiporyn seıf­in tonap, materıaldyq qun­­­­dylyqtardy jymqyrý bol­ǵan. Jaman oıy joq Jan­bolat Aslannyń daýysyn tanyǵan soń esikti ashady. Mekemeni tonaý úshin kelgen qaraqshylar kúzetshini sebepsizden soqqyǵa jyǵyp, tepkiniń astyna alǵan. Keıin sot-medısınalyq saraptamasynda kórsetilgendeı, aıaý­syz uryp-soǵý saldarynan Janbolattyń bas súıegi jan­shylyp, qan tamyrlary úzil­gen, qabyrǵalary synyp, ishki qurylysyna kóp zaqym kelgen, ishekteri úzilgen. Al qylmyskerlerdiń «Oı­y­­­­­­myz urlyq jasaý ǵana bol­­­­­­­d­y, kúzetshini abaısyzda óltirip aldyq» degen jaýabyna sotta sýdıa da, prokýror da kádimgideı se­­­nip otyr. Ońaı oljaǵa ke­nel­mek bolyp, Astana­dan eki baskeserdi ertip kelgen Aslan Sarbaev Janbolat tiri qal­sa, qylmysynyń tez arada ashy­lyp qalatyndyǵyn bil­gen já­ne qasyndaǵy eki qan­dyqolmen birge ony ólim ha­line jetkenshe uryp-soq­qan. Kúzetshi azamattyń de­ne­sindegi jaraqattar, olar sot­ta aıtqandaı, birdi-ekili soq­qydan ǵana bolmaǵany aıdan anyq. Marqumnyń denesi kókala qoıdaı bolǵanyna qaramastan, prokýror da, sot ta qylmyskerlerdiń birdi-ekili ret qana urdyq degenine senýi qalaı?! Jaraıdy, olar kúzetshini óltirgisi kelmedi delik, sonda esinen tandyra uryp, qol-aıaǵyn syndyrsa da, janyn qaldyryp, baılap-matap ketýge bolatyn edi ǵoı. Ekinshiden, olar kúzetshini ól­tir­gisi kelmese, urlyqqa ǵa­na sóz baılasyp kelgen bolsa, onyń qol-aıaǵyn baılaıtyn arqan ba, jip pe, áıteýir sondaı birdeńe ala keler edi. Úshinshiden, eger qaraqshylar kúzetshiniń tiri qalǵanyn bilse, qolyn ǵana emes, aıaqtaryn da baılap keter edi. Iаǵnı, qand­y­qol qaraqshylar Jan­bolat­tyń sondaı tepkiden soń es jıyp, qımylǵa kele almasyn jaqsy bilgen. Biraq, amal qansha, qyl­mys­tyq isti tergeý barysynda da, sotta da bul jaǵ­daılardyń bar­lyǵy qa­nisherlerdiń paıda­syna she­shil­di. Qylmystyq is boı­ynsha tergeý amaldaryn júr­gizý barysynda birinen keıin biri úsh tergeýshiniń aýysýy da kúdikti oıǵa jeteleıdi. Bul jaza­ny jeńildetýge um­tyl­ǵan qyl­myskerlerdiń týys­tary tarapynan jasalǵan qy­sy­mnyń, álde, kerisinshe, syı-sııapattyń yqpaly emes­tigine kim kepil?!  Jeńis Ken­je­uly bul týraly Qazybek bı atyndaǵy aý­dannyń da, ob­lystyń da proký­rorlaryna jaz­ǵan aryz-shaǵymdarynda aıt­qan eken. Biraq, olardyń da bergen jaýaby bir qalyptan shyqqandaı. «Zań solaı, bizdiń qolymyzdan keletin qaıran joq», dep jyly jabady. Eger  Qylmystyq kodekstiń janalǵyshtarǵa nebári jalpy rejimdik toǵyz jyl kesip bergen 192-baby 3-bóliminiń 1-tarmaǵyna, dálirek aıtqanda, «densaýlyqqa aýyr zııan kel­tire otyryp, abaısyzda já­bir­lenýshiniń ólimine ákelip soq­qan» degen tujyrymǵa óz­gertý engizilmese, kisi óltirý de­ge­ni­ńiz bir kúni oıynshyqqa aı­na­latyn shyǵar. Zań boıynsha, sondaı-aq, qasaqana kisi óltirý faktisi tirkelýi úshin jaraqat nemese soqqy alǵan adam oqıǵa ornynda jedel jan tapsyrýy kerek eken. Sonda, aıaýsyz soqqynyń astynda qalǵan azamat birden baqılyq bolmaı, esin jımaǵan kúıi araǵa on eki saǵat salyp baryp jantásilim etkenine kináli me? Mundaıdy kim kórgen?! Alǵan jaraqattan adam tilge kelmeı bir kún, bir aı nemese bir jyl jatyp qaıtys bolýy múmkin. Sonda qanisherler taırańdap, qaıǵy jutqandar qaırańdap qalatyn bolǵany ǵoı.  Qaısybir damyǵan shetelderde bar zańdy izgilendirý (gýmanızasııa) degen demokratııalyq úrdiske ún qosý biz úshin áli erterek sııaqty. Izgilendirýdi  usaq-túıek urlyqqa, orny tolar materıaldyq shyǵyn ákel­gen­der­ge qoldanýǵa bolar, bi­raq qo­ǵamymyzdyń Ata Zańy­myz­­da atap kórsetilgen basty baı­­­lyǵy adamdy ádeıilep, aı­ýan­dyqpen óltirýge bar­ǵan­darǵa aıaýshylyq kerek pe?!.. Sot úkiminde qylmys­ker­ler­den jábirlenýshi retinde marqumnyń aǵasyna, jary men balalaryna mate­rıal­dyq-moraldyq shy­ǵyn­dy óndirý týraly kesimdi she­shim aıtyl­ǵa­nymen, sodan be­ri jylǵa jýyq ýaqyt ót­se de, ol da oryn­dalǵan joq. Sot oryndaýshy­lary da jaı­ba­raqat. Tiri adam tir­shi­- ­l­igin jasaýy kerek qoı. Jan­bo­­lat Kenjeulynyń úlkeni Ar­aı Astanadaǵy Eýrazııa mem­­le­kettik ýnıversıtetiniń 4 kýrs stýdenti. Odan keıingi ba­­lasy Jalǵas Qaraǵandy «Bolashaq» ýnıversıteti zań fa­­­kýltetiniń 1 kýrsynda oqı­dy. Ol jyl saıyn oqýyna 300 myń teńgege jýyq qarajat tó­­­leýi kerek. Ken­jesi Oljas úshin­­shi synypta ǵana oqıdy. Asy­­­raýshysynan aıy­rylǵan zaı­­yby Janarǵa otbasyn asyraý ońaıǵa soǵyp otyrǵan joq. Bu­­ryn alǵan nesıe qaryzy taǵy bar. * * * – On alty ret ótken sot oty­­­rystary qajytyp jiberdi, – deıdi Jeńis Kenjeuly. –  Qazir tek qur janymdy súı­rep júrgen jaıym bar. Sot pro­sesiniń uzaqqa sozylýyna baılanysty jumystan da shyǵýǵa májbúr boldym. Sodan beri jumyssyzbyn. Jat­­­sam-tursam oıymnan ketpeı júrgeni – Janbolatym, onyń ómirin qıǵandarǵa ádil ja­za qoldanylatyn kún týar ma eken? Búgin bolmasa, erteń ju­­mysqa turarmyn-aý, sonda men salyq tólep, inimdi ól­tir­gen, ádil jazasyn almaǵan qyl­­myskerlerdi asyraýǵa úles qo­samyn ba?! Eldiń esebinen iship-jep, jalpy rejimniń jan tynyshtyǵynda jatqan olar toǵyz jyl túgel otyrsa jaqsy. Amnıstııamen merziminen buryn bosaı qalatyn da osyndaı pysyqaılar ǵoı... * * * Qapııada kóz jumǵan jan baýyryn joqtaǵan sharasyz aǵa­nyń kúızelisi bizdiń de janymyzǵa batady. «О́lgen artynan ólmek joq» degenmen, asyraýshysynan aıyrylǵan jazyqsyz jar men óz qoly óz aýzyna jetip úlgermegen ba­la-shaǵanyń obaly kimge?! Tym qurysa, qaraqshylardan solardyń nesibesine materıal­dyq shyǵyndy óndirip beretin bir ımandy tabylar ma eken?! Ol shyǵyndy óndirý týraly sot sheshimi bolǵanymen, so­nyń ózi qaǵaz júzinde qalyp otyr. Jaıbaraqat júrgen sot oryn­daýshylaryn da jelkeleý kerek pe, qaıtpek kerek mun­daıda?.. Aqyl qosyńyzdar, aǵaıyn! Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» QARAǴANDY