BIRLIK BAR JERDE TIRLIK BAR

Doktrına jobasynda el birligi jáne ony nyǵaıtýdyń ishki meha­nızmi týraly kóptegen aqylǵa qo­nymdy pikirler aıtylǵan. El bir­ligi bizdiń máńgilik strategııalyq tańdaýymyz, sondyqtan der kezinde talqylaýǵa usynylyp otyrǵan qujat jobasynyń negizgi ózegi de osy. El birligi táýelsiz Qazaqstan­nyń, qazaq ultynyń odan ári or­nyq­ty damýynyń negizi bolyp ta­by­lady. Qazaq ultynsyz elimizde esh­qandaı da birlik bolýy múmkin emes. Endeshe, doktrınada basqa etnos­tarmen birge san jaǵynan 67%-ǵa jetip otyrǵan qazaq ultyna basa kóńil bólingen jón dep esepteımiz.

Búginde egemen el, táýelsiz mem­le­ket bolyp tý tigip otyrǵan Qa­zaq­stan Respýblıkasy qazaq hal­qynyń tórtkúl dúnıedegi jalǵyz Otany, birden-bir ordasy ekendigi álemge aıan. Qazaq jurtynyń arqa súıer súıenishi de, ult bolyp uıyp, berekege kenelip ósip-óngen ata-jurt, kıeli qut mekeni de tek baıyrǵy qazaq jeri. Qazaq halqy áýel bastan-aq otbasynyń bereke-birligin, aǵaıyn-týystyń tatýlyǵyn, áleýmettiń aýyzbirshiligin jáne el irgesiniń beriktigin eń bir mańyzdy másele retinde barlyq ýaqytta alǵa tartyp kelgen. Otaǵasy, elaǵasy men aýyl aqsaqaldary jáne oshaq basyndaǵy analar men ájeler ony únemi tilge tıek etip, keler urpaqtyń qulaǵyna sińirip, ósıet qylyp aıtyp otyrǵan. Muny alysqa barmaı-aq dana halqymyzdyń maqal-mátel­derinen ańǵarýǵa bolady: “Yrys aldy – yn­tymaq”, “Birlik bolmaı tirlik bolmas”, “Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi”, “Aǵaıyn tatý bolsa at kóp, abysyn tatý bolsa as kóp”, “Baılyq baılyq emes, birlik baılyq” jáne t.b. Ǵasyrlar boıy osy adamgershilik qatynastarǵa negizdelgen mádenı jáne dinı salt-dástúrler áleýmettik baıla­nystar­dy rettep, osy rýhanı qundy­lyq­tardyń tóńiregine ultty ishteı uıystyryp keldi. Marqum Aqseleý Seıdimbektiń sózimen aıtqanda, “adamnyń kúni adammen” degen qaǵıdatqa negizdelgen bul júıe tek moraldyq-etıkalyq ólshem ǵana emes, etnobıologııalyq jáne etno­mádenı tutastyqty qamtamasyz etetin tetik, áleýmettik jáne ekzıs­tensıaldyq ómir súrýdi retteýdiń normasy qyzmetin de atqardy”. “Elý jylda el jańa, júz jylda qazan” demekshi, zamannyń kelbeti túbirinen ózgerýde, zamannyń ıleýi barysynda adamnyń ustanar qun­dy­­lyqtary da ózgerýde. Qazaq hal­qy birneshe ǵasyr otarshyldyqty bastan ótkerip, óziniń saıası táýel­sizdigine myqtap taban tiredi. Dala órkenıetine tán kóshpelilik ómir-salty kel­meske ketip, otyryqshy ór­kenıettiń qala mádenıeti ornyq­ty. Dástúrli qundylyqtar buzy­lyp, naryqtyq qatynastarǵa ıek artqan batystyq qundylyqtar ómir­ge endi. Elimizdiń bet-beınesi, onyń áleýmettik jáne ulttyq qu­ra­my ózgerdi. Nátıjesinde halyq danalyǵynyń qorǵasyndaı túıini – maqal-mátel qorynyń basym bó­ligin quraıtyn yntymaq pen bir­lik ortaıyp, mádenı plıýrealızmniń asta­ry­nan alaýyzdyq pen arazdyq boı kórsetip qalyp jatyr. Totalıtarızm shyrmaýynan bo­sap, saıası táýelsizdikke qol jetkiz­gen Qazaq eliniń osy zamanǵa laı­yq jańarýy men álemdik órke­nıet­tiń kóshine ilesýi barysyndaǵy óz­in-ózi aı­qyndaýy ulttyq-mádenı jáne saıası-mem­lekettik ózindik bi­re­geılik (samoı­den­tı­fı­kasııa, dok­trınada sáıkestilik dep aýdaryl­ǵan) máselesin kún tártibiniń al­dy­na shyǵardy. Búgingi kúni bul máse-leniń mańyzdylyǵy men ózektiligi elimizdiń syrtqy sýperórkenıet­ter­diń (soltústikten – pravoslav­tyq, ońtústik-shy­ǵystan – býddıs­tik-konfýsıandyq, ońtústik-batys­tan – ıslamdyq, vırtýaldy álem­nen – batystyq mádenıetterdiń) qaıshylyqty yqpal aımaǵynda ornalasqan geosaıası jaǵdaıymen, ishki mádenı ártektiligimen, ıaǵnı el tur­ǵyn­darynyń kópetnosty, kóp­dindi qura­mymen, sondaı-aq uzaq ýaqyt boıy transformasııalyq úde­risterdi bastan ótkizgen memle­ket quraýshy men memleket qurýshy ult – qazaqtardyń ózinde bire­geı­liktiń bolmaýymen túsindiriledi. Táýelsizdik jyldarynda derbes memleke­ti­mizdi quryp, qazaq ulty top­tastyrýshy uıytqy ultqa aı­naldy. Bálkim, bir esepten, baty­symyzben de, shyǵysymyzben de ekono­mıkalyq qarym-qatynasy­myz­dy keńeıtip, ashyq qoǵam qu­ryp, Azııa men Eýropa sııaqty álem qurlyqtary arasyndaǵy baılanys­ty­rýshy el bolyp otyrǵan kezde shyqqan tegimizdi, dilimizdi, dinimiz­di, tilimizdi taza ustaý dástúriniń saq­tala bergeni de durys shyǵar. Alaıda, basqa etnostyq toptardan taraǵan otandastarymyzdyń bárin baýyrymyzǵa tar­typ, uıytqy ult mindetin atqaryp, ortaq qazaqy dil negizinde birtutas qazaqstandyq halyq retinde qalyptasý úderisine kósh­bas­shylyq jasaý úshin bizge burynǵy oqshaýlap, qorǵap kelgen ulttyq dilimizdi júıelep, tarazy­lap, ózge otandastarymyzǵa uǵyn­dyrýǵa týra keledi. Sonymen, Qazaqstanda bir-aq ult bar. Ol – jalpy halyqtyń 67%-yn quraıtyn qazaq ulty. Memleketimiz de qazaq ultynyń mem­­leketi. Al kez kelgen mem­le­ket­te onyń negizin qalaǵan ultpen birge ózge de etnostyq toptardyń ómir súrýi álemdik tájirıbede bu­ryn­nan bar, úırenshikti qubylys. Tek Qazaqstanda turatyn etnostyq toptardyń quramy ala-qula­laý, ári sany da kóbirek. Biraq, bul faktor Qazaqstannyń óziniń tarıhı meke­ninde máńgi-baqı ómir súrip otyrǵan qazaq ulty men keıinnen qo­sylǵan basqa etnostyq toptar birigip qurǵan birtutas ýnıtarlyq memleket ekendigin joqqa shyǵarmaıdy. Kez kelgen ulttyq memleket ony qurǵan ulttyń ózge etnostyq toptar aldyndaǵy basymdyǵyn ta­nytý quraly emes. Adamzat tarı­hyn­­­da memleket ulttardyń bir-bi­ri­men áserlesý múmkindigi kóbeıgen kez­de, belgili bir ulttyń bireıgeı­ligin (aýmaǵyn, dinin, dilin, tilin, qundylyqtaryn, mádenıetin, t.b.) aman saqtap, damytý qajettigine oraı paıda bolǵan. Qazaqstan Res­pýblıkasy da, eń aldymen, san ǵasyrlyq tarıhy bar qazaq ulty­nyń birligi men biregeıligin saqtap, damytýǵa qyzmet etedi. Qazaqstan Respýblıkasy – táý­el­sizdik jo­lynda ǵasyrlar boıy myń ólip, myń tirilgen qazaq ulty­­­nyń tarıhı Otanynda qurylǵan ulttyq ýnıtarlyq memleket. Son­dyqtan, qazaqtardyń óz esimimen atalǵan eldiń búgingi hal-jaǵdaıyna da, bolashaǵyna da ózge etnostyq toptarǵa qaraǵanda jaýapkershiligi kóbirek bolýy zańdy. Osy ýaqytqa deıin bizdiń halqymyz bul tarıhı jaýapkershilikti sezinip, óziniń asqan tózimdiligi men sabyrly­ly­ǵy­nyń arqasynda eldegi etnos­ara­lyq ta, áleýmettik te tatýlyqty saqtaýǵa umtylyp keledi. Endigi mindet – syn saǵatta tek sabyr­lylyq qana tanytyp qoımaı, órkenıetti bilim men ǵylymnyń óreli bıigine kóterile otyryp, óz mańyna ózge otandastarymyzdy da toptastyrý bolyp otyr. Týǵan elde “men – osy eldiń ıesimin” dep keý­de qaqpaı, keri­sin­she, myqtyly­ǵyń­dy Otanyńnyń órkendeýine, otandastaryńnyń ishteı toptasýy­na qosqan jeke úlesińmen dálel­deýiń qajet. Aldymen san jaǵynan basymdyqtaǵy qazaqtar birlikte jáne baqytty bolmaıynsha barsha qazaqstandyqtar birlikte de baqytty bolmaıdy. Qoǵamdaǵy áleýmettik qundy­lyq­tar, jeke adamdardyń bostan­dyqtary men quqyqtary máselesine kelsek, bizdiń elimizdiń azamat­ta­rynyń bári etnostyq tegine, dinine, t.b. qaramastan, bári de teń quqy­ly, bárine de teń múm­kindikter be­rilgen. Munyń ózi qazaq­stan­dyq­tardy toptastyrýǵa, ortaq Otany­myz­dyń bolashaǵy men búgingi múd­de­si jolynda birigýimizge yqpal etedi. Bir memleket aýmaǵynda uzaq ýaqyt boıy birge turǵan etnostyq toptardyń biregeılene kele bir ultqa aınalýy álemdik tájirıbede jıi bolǵan úderis. Buǵan alystan mysal izdemeı-aq, ózimizdiń baýyr­larymyz Túrkııadaǵy túrki hal­qy­nyń tarıhı taǵdyryn-aq alaıyq. Men óz basym, túptiń túbinde “qa­zaq”, “qazaq­standyq” degen uǵym­dardyń aıyrma­shy­lyǵy bol­maı qalatynyna senemin. Qazirdiń ózinde kez kelgen Qazaqstan azama­tyn shetel­dik­ter onyń etnostyq te­gine nazar aýdaryp jatpaı-aq “qa­zaq” dep ataı beredi. Mundaı dás­túr eshkimniń namysyna tımeı, ke­ri­sinshe, maqtanysh sezimine bóleı­tin kúnge de jetemiz. Tek ýaqyt qa­jet. Sodan soń, osyndaı bire­geı­lený úderisiniń uıytqysy bolýǵa tıis qazaq ulty ókilderiniń bilik­tilik, dástúrge beriktik, mádenıet­tilik turǵysynan óresi bıik bol­ǵa­ny kerek. Tek bıik óreli mádenıet qana ózge etnostyq toptar ókilde­rin ózine tartyp, quramyna sińire alady. Sonymen, elimizde ulttyq bir­lik­tiń eki formasy bar: san ja­ǵynan basymdyqqa ıe bolǵan qazaq ultynyń, onyń mádenıetiniń, qun­dylyqtarynyń, tiliniń tóńiregine toptasý; ekinshiden, azamattyq biregeılený arqyly búkil qazaq­standyqtardy ishteı biriktirý. Doktrına degen keleshek damýǵa baǵyttalǵan árekettiń jetekshilikke alynatyn teorııalyq jáne saıası ustynyn bildiretin memlekettik ma­ńyzdy qujatty bildiredi. Atalmysh doktrına da elimizdiń “Qazaqstan-2030” strategııalyq damý baǵdarla­masynan týyndaıdy jáne 2020 jylǵa deıingi memlekettik ulttyq saıasattyń baǵdarlaryn aıqyndaı­dy. Doktrına búgingi qoǵamnyń áleýmettik bolmysynyń qajettili­gi­nen jáne elimizdiń básekege qa­biletti ıntel­lek­týaldyq ult qalyp­tastyryp, ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý jolyna túsý kele­she­ginen týyndap otyr. Elbasy óz só­zinde búgingi kúni eń mańyzdy degen myna mindetterdi belgilep berdi: 1) ulttyq birlikti qalyptastyrý; 2) básekege qabiletti ulttyq ekono­mıkany qurý; 3) ıntellektýaldy jasampaz qoǵam ornyqtyrý; 4) órkenıetti kásibı memleket qurý. Bul mindetterdi oryndaý úshin qa­zaq ultynyń, búkil qazaqstandyq­tardyń birligi aýadaı kerek. Onyń ústine, Qazaqstannyń álemdik qo­ǵam­dastyqtaǵy memleketter ara­syn­da tanymaldyǵy artyp, 2010 jy­ly EQYU-ǵa, 2011 jyly Islam Kon­ferensııasy Uıymyna tóraǵa­lyq etpekshi. Kez kelgen keleli istiń júzege asýy úshin onyń júıeli jospary bolýy, onyń búge-shúgesine deıin jiktelip talqylanýy tıis ekendigin eskersek, bul doktrınanyń jobasy da sheshimi kezek kúttirmeıtin túı­indi másele re­tinde jurtshylyqtyń nazaryna usynylyp otyr. “Ke­ńesip pishken ton kelte bolmaıdy” demekshi, jobanyń mátinin muqııat oqyp shyǵyp, kemshilikteri bolsa olardy eskergen jón demekpiz. Doktrına jalpy erejeler, úsh negizgi bólimnen jáne qorytyndy­dan turady. Jo­ba­nyń kirispesi is­petti jalpy erejelerde dok­trı­na­nyń elimizdiń Ata Zańyna, osy sala­daǵy ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerge “ulttyq birlik”, “ult”, “halyq”, “etnos”, “dıaspora”, “el” uǵymdaryna doktrına aıasynda qan­daı túsinik beriletini aıtylýy kerek dep bile­miz. Sonda ártúrli alyp-qashpa áńgimelerden qu­ty­lýǵa bolar edi. “Daýdyń basy Daı­ra­baı­dyń kók sıyry” degendeı, osy “ult” uǵy­myna saıası-memlekettik as­tar berile me, álde etnos­tyq ma­ǵy­na be­rile me, osyny anyqtap alý qajet. Jobanyń ekinshi bólimi qazirgi kezeńdegi etnosaralyq jáne kon­fessııaaralyq qaty­nas­tar men el birligin nyǵaıtýdyń ózektiligi qaras­ty­rylady. Táýelsizdik alǵaly beri elimizdegi etnostar arasyndaǵy tatýlyq pen ynty­maq­tastyq, ózara kelisim memlekettik saıasattyń basty nazarynda bolyp keledi. Doktrınanyń úshinshi bólimi el birligin qamtamasyz etýge baǵyttal­ǵan memlekettik saıasattyń maqsa­ty, mindetteri men qaǵı­dat­taryna arnalǵan. Doktrınanyń maqsaty ortaq qundylyqtar negizinde qoǵamda azamattyq biregeılik pen patrıotızmdi etnosaralyq jáne kon­fessııaaralyq kelisim negizinde el birligin qamtamasyz etýdiń te­tik­terin aıqyndaý retinde anyqtalyp, oǵan jetý jolyndaǵy negizgi min­det­ter men naqty ustyndar usyny­lady. Onda “sáıkestilik” sózi “ıdentıchnost” termıniniń balamasy re­tinde berilgen, onyń ornyna áde­bıette moıyndalǵan “biregeılik” sózi dálirek keledi. Doktrınada rýhanı-mádenı sala­ǵa úlken kóńil bólingen jáne mun­daǵy is-árekettiń baǵyty “sa­nalýan­dylyq arqyly – birlikke” degen ustynnyń tóńireginde órbıdi. Máde­nı mura men ulttyq bire­geı­liktiń arasynda tikeleı ózara baılanys bar. Mádenıettiń belgili bir júgin arqalamaıtyndaı adam­nyń, tulǵa­nyń bolýy múmkin emes, al bul má­denı júktiń ajy­ra­mas bóligin ótken­niń mádenı murasyn qazir­gimen qosa bilý qabileti quraıdy. Jáne qoǵam­nyń mádenı murasy neǵurlym baı bol­ǵan saıyn qoǵam, tutastaı al­ǵanda, soǵurlym baı jáne sonysymen de ózgeler úshin ashyq, sebebi qoǵam­nyń ózi ártúrli etnostardyń, ózara áser etýshi mádenıetterdiń yqpalyn boıyna sińire oty­ryp, etnostardyń ózara mádenı aralasý she­karasynda ómir súredi. Sondyqtan doktrınada mádenı mura jóninde de aıtylsa artyq bolmas edi. Sondaı-aq doktrınada iske asy­rylatyn ulttyq saıasatty nasıhat­tap taratýda BAQ qyzmetine baıla­nysty baǵyttar belgilengen, quqyq pen quqyq qorǵaý salasynda etnos­aralyq jáne dinaralyq qaqtyǵys­tardyń aldyn alyp, ózara kelisim men tatýlyqty saqtaýdyń zańnama­lyq normalary men quqyqtyq te­tik­terin jetildirý máseleleri qa­ras­ty­rylǵan. Dinniń rýhanı qun­dy­lyq­tary men biriktirýshi kúshine súıenip, etnosaralyq qatynastar jaǵ­daıyna dinı faktordyń teris áseriniń aldyn alý máseleleri dok­trı­nany túıindep, atalǵan shara­lar­dyń el birligin qamtamasyz etý­degi mańyzy qorytyndy bólimde tu­jy­rym­dalady. Jalpy, qazirgi kez­deri dinaralyq únqatysý máse­lesiniń kóterilip, talqylanýy búgingi álemde dinniń óte mańyzdy ról atqaratynyn, dinniń izgilik pen beıbitshilik negizinde adamdar men qoǵamdy toptastyra alatynyn, din­niń zaman talaptary men qaýip­te­rine laıyqty jaýap bere alaty­nyn, dinniń adamgershilik pen ıman­dylyq mádenıetti kóteretinin, dinaralyq kelisimniń ıgilik ekenin moıyndaýǵa ákeledi. Sondyqtan doktrınada bilim berý men tárbıe salasy boıynsha aıtylǵan oılarda halyqtyń etnopedagogıkasy men etnopsıhologııasyna da mán berilse eken degen tilektemiz. Qoryta aıtqanda, doktrına jo­ba­syna ózek bolǵan el birligi taqy­ryby bizdiń táýel­siz­di­gimiz­diń baıan­dy bolýymen baılanys­tyrylady jáne ol búgingi kúnniń óskeleń ta­la­bynan týyndap otyr. Bostandyq, azattyq, táýelsizdik ıdeıasy jara­tylysynan erkindiksúıgish qazaq halqynyń ómiriniń mánin quraıdy. Sońǵy eki-úsh ǵasyrda astarly júrgizilgen otarshyl saıasatqa qar­sy bolǵan úsh júzden astam kóte­ri­listiń ózi neni kórsetedi? Qudaıǵa shúkir, halqymyzdyń ańsaǵan táý­elsizdigine de qol jet­kizip, álemge áıgili derbes elge aınaldyq. О́z jerimizde halyq sanynyń basym­dy­ǵyn qu­raımyz jáne eldiń ege­mendigine de jaýap­tymyz. Alaıda, qazirgi jahandaný zamanynda báse­kelestikke tótep berý de ońaı sharýa emes. Doktrınada qarasty­rylǵan qaı salada bolsa da ulttyq jáne strategııalyq múdde eskerilýi tıis. Ulttyq namys pen jigerdi janı, ulttyq rýhty asqaqtata túsý kerek degen oıdamyz. Ábdimálik NYSANBAEV.