Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń normatıvtik qaýlysy №13

2016 jylǵy 22 jeltoqsan, Astana qalasy Sot isin júrgizý tili qaǵıdatyn qoldanýdyń keıbir máseleleri týraly Birkelki sot praktıkasyn qalyptastyrý jáne sot isin júrgizý tili týraly zańnamany durys qoldaný maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń jalpy otyrysy qaýly etedi: 1. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń (budan ári – Konstıtýsııa) 7-babyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik til – qazaq tili. Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady. Memleket Qazaqstan halqynyń tilderin úırený men damytý úshin jaǵdaı týǵyzýǵa qamqorlyq jasaıdy. «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy til týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 1997 jylǵy 11 shildedegi №151-I Zańynyń 3-babyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy til týraly zańdar Konstıtýsııaǵa negizdeledi, osy zańnan, tilderdi qoldanýǵa jáne damytýǵa qatysty ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerden turady. 2. Sot isin júrgizý tili qaǵıdatyn qoldaný sot prosesine qatysýshy adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etýdiń quqyqtyq kepili bolyp tabylady. Qazaqstan Respýblıkasynda sot isi qazaq tilinde júrgiziledi, qazaq tilimen qatar resmı túrde orys tili, al qajet bolǵan jaǵdaılarda basqa da tilder qoldanylady. Basqa tilderdi qoldaný qajettiligine belgili bir tilde prosestik áreketterdi jasaý men sheshimderdi qabyldaý sot isine qatysýshylardyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń saqtalýyn barynsha qamtamasyz etetin mán-jaılar jatady. 3. Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq prosestik kodeksiniń (budan ári – APK) 14-babynyń talaptaryna sáıkes sot isin júrgizý tili sotqa talap qoıý aryzy (aryz) berilgen tilge baılanysty sot uıǵarymymen belgilenedi. Sot isti sot talqylaýyna daıyndaý satysynda talap qoıýshynyń (aryz berýshiniń) talap aryz (aryz) berilgen tildi jetkilikti dárejede biletindigin, sot isin júrgizýdiń máni men maǵynasyn túsinetindigin anyqtaýǵa tıis. Sot talap qoıýshydan (aryz berýshiden) tıisti jazbasha ótinishhat túsken jaǵdaıda sot isin júrgizý tilin ózgertý týraly ýájdi uıǵarym shyǵarady. Taraptardyń teń quqyqtylyǵy qaǵıdatyn eskere otyryp, sot osy másele boıynsha jaýapkerdiń de pikirin anyqtaýǵa mindetti. 4. Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq-prosestik kodeksiniń (budan ári – QPK) 30-babynda Qazaqstan Respýblıkasynda qylmystyq sot isi qazaq tilinde júrgiziletindigi, sot isin júrgizýde qazaq tilimen qatar resmı túrde orys tili, al qajet bolǵan kezde basqa da tilder qoldanylatyny kórsetilgen. Sotqa deıingi tergep-tekserý kezinde qylmystyq prosesti júrgizetin organ (laýazymdy tulǵa) kúdiktige (aıyptalýshyǵa) onyń sot isin júrgizý tiline qatysty quqyqtary men mindetterin, onyń ishinde qylmystyq prosestiń ózi erkin sóılep, jaza alatyn tilde júrgizilý, qorǵaýshynyń kómegine júginý quqyǵyn túsindirýge tıis. Qajet bolǵan jaǵdaılarǵa kúdiktiniń (aıyptalýshynyń) ózi erkin sóıleıtin jáne jaza alatyn tilde qylmystyq isti júrgizý, qorǵaýshynyń kómegine júginý quqyǵy týraly ótinishhattary jatady. 5. Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń (budan ári – ÁQBtK) 738-babynyń talaptaryna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynda ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly ister boıynsha is júrgizý memlekettik tilde júrgiziledi. Al qajet bolǵan kezde is júrgizýde orys tili nemese basqa da tilder memlekettik tilmen teń qoldanylady. Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isterdi qaraýǵa ýákilettik berilgen sýdıa, organdar (laýazymdy adamdar) ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan adamdarǵa sot isin júrgizý tiline qatysty quqyqtary men mindetterin túsindirip, olardyń múddelerin qorǵaýdy osy zańda belgilengen tártip boıynsha qamtamasyz etýge tıis. 6. Zańnamaǵa sáıkes sot isi júrgizilip otyrǵan tildi bilmeıtin nemese jetkilikti dárejede bilmeıtin iske qatysatyn adamdardyń ana tilinde nemese ózderi biletin basqa tilde málimdeme jasaý, túsinikter men aıǵaqtar berý, sotta sóz sóıleý quqyqtary qamtamasyz etiledi jáne qorǵalady. Sot isi júrgizilip otyrǵan tildi bilmeıtin nemese jetkilikti túrde bilmeıtin adam­darǵa sot isi júrgizilip otyrǵan tilde bolǵan áńgimelerdi jete túsinbeıtin nemese jet­kilikti dárejede túsinbeıtin, ózderiniń oılary men pikirlerin sol tilde erkin bildire almaıtyn, sondaı-aq áńgimelesý, mátinderdi oqý kezinde, suraqtarǵa jaýap bergende, aýyzsha jáne (nemese) jazbasha tilde basqa da qıyndyqtarǵa tap bolatyn adamdar jatatyndyǵyn nazarda ustaǵan jón. 7. Prosesti júrgizetin organdar sot isin júrgizýge qatysatyn adamdarǵa istiń olar úshin qajetti, basqa tilde jazylǵan materıaldaryn sol adamdar biletin nemese túsine­tin tilderge óteýsiz aýdarý jáne aýdarmashynyń qyzmetterin tegin paıdalaný quqyǵyn qamtamasyz etýge tıis. QPK-niń 81-baby birinshi bóliginiń, APK-niń 39-baby ekinshi bóliginiń jáne ÁQBtK-niń 758-baby birinshi bóliginiń talaptaryna sáıkes aýdarmashy retinde iske qatysyp otyrǵan organdar men adamdardan qyzmet baby boıynsha táýelsiz, is úshin mańyzy bar mán-jaılardy aýdarýǵa biliktiligi jetkilikti múddeli emes adam tartylady. Proseske qatysýshylar biletin tilde sot isin júrgizýge jáne osyǵan oraı aýdarmashynyń qatysýyna baılanysty shyǵyndar iske qatysýshy adamdardyń ózderi biletin belgili bir tildi paıdalaný quqyqtaryn iske asyrý úshin kedergi bola almaıdy. 8. Azamattyq ister boıynsha sot talqylaýyna daıyndyq aıaqtalǵannan keıin qujattar men ózge de materıaldardy sot isinen ózge tilde usynǵan taraptar olardyń aýdarmasyn óz betinshe qamtamasyz etedi. APK-niń 475-baby ekinshi bóliginiń talaptaryna sáıkes shetel tilinde jasalǵan qujattar Qazaqstan Respýblıkasynyń sottaryna usynylǵan kezde tıisti túrde kýálandyrylǵan, sot isin júrgizý tiline aýdarylǵan aýdarmasymen ǵana emes, sonymen qatar sot isine qatysatyn taraptardyń talaby boıynsha olardyń ana tilindegi nemese ózderi biletin basqa tildegi aýdarmasymen birge berilýi tıis. 9. Eger qorǵalýǵa quqyǵy bar kýá, kúdikti, aıyptalýshy, sottalýshy, sottalǵan, aqtalǵan jáne ózine qatysty ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is júrgizilip jatqan adam sot isi júrgiziletin tildi bilmese nemese jetkilikti túrde bilmese, onda sot prosesine qorǵaýshynyń qatysýy mindetti. Ol tańdaǵan qorǵaýshynyń sot isi júrgiziletin tildi bilmeýi onyń proseske qatysýyna kedergi bola almaıdy. 10. Sot talqylaýyna qatysý úshin alqabılerge kandıdattardy iriktegen kezde tóraǵalyq etýshi alqabıge kandıdatqa sot isi júrgiziletin tildi bilý deńgeıi týraly suraq qoıýǵa quqyly. Sot isi júrgiziletin tildi bilmeıtin adamdardy tóraǵalyq etýshi proseske qatysý­shy­larmen talqylamaı alqabı mindetterin oryndaýdan bosatady. 11. Ister boıynsha qabyldanǵan prosestik qujattar sot isin júrgizý tilinde jasalady. Prosestik qujattardy jasaǵan kezde olardyń mazmuny men sot isin júrgizý tiliniń lıngvıstıkalyq (tildik) qaǵıdalaryna qoıylatyn talaptarǵa nazar aýdarý qajet. Prosestik zańnamada kózdelgen jaǵdaılarda kýálandyrylǵan qujattardyń kóshirmelerin sot isin júrgizý tilin bilmeıtin adamdar úshin aýdarmamen qosa berý is júrgizýdi júzege asyratyn organdardyń mindeti bolyp tabylady. 12. Proseske qatysýshylar is boıynsha jasalǵan prosestik is-áreketterge, sondaı-aq is boıynsha shyǵarylǵan sot aktilerine, shaǵymdar (narazylyqtar) keltirgende is boıynsha belgilengen sot isin júrgizý tili týraly talapty saqtaýǵa mindetti. Bul talap saqtalmaǵan jaǵdaıda keltirilgen shaǵymdar (ótinishhattar, narazy­lyqtar) prosestik zańnamanyń normalaryna sáıkestendirý úshin keri qaıtarylýǵa jatady. 13. Sot isin júrgizý tili týraly zańnamanyń talaptaryn saqtamaý prosestik zańdy eleýli túrde buzý bolyp tabylady jáne shyǵarylǵan sot aktileriniń kúshin joıýǵa ákep soǵady. 14. Prosestik aktilerde kodeksterdiń, zańdardyń, ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń ataýlaryn, memlekettik jáne basqa da organdardyń, uıymdardyń ataýlaryn jazǵanda olardy jazýdyń belgilengen qaǵıdalary saqtalýǵa tıis. Basqa tilderde berilgen termınder, ataýlar (zańdy tulǵalardyń, uıymdardyń, eldi mekenderdiń jáne t.s.) translıterasııa qaǵıdalaryna sáıkes kórsetilýge tıis ekendigin eskerý qajet. Proseske qatysýshylardyń aty-jóni, tegi aktilerde olardyń jeke basyn kýálan­dyratyn qujattarǵa dál sáıkestikte kórsetilýi tıis. «Jeke basty kýálandyratyn qujattar týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 2013 jylǵy 29 qańtardaǵy Zańy 6-babynyń talaptaryna sáıkes jeke basty kýálandyratyn qujattarǵa Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń pasporty jáne jeke kýáligimen qatar olardyń dıplomatııalyq, qyzmettik, sheteldik pasporttary, sheteldiktiń Qazaqstan Respýblıkasynda turýyna yqtııarhaty, azamattyǵy joq adamnyń, teńizshiniń, bosqynnyń jeke kýálikteri, qaıta oralýǵa arnalǵan, týý týraly kýálikter jatady. 15. Konstıtýsııanyń 4-babyna sáıkes osy normatıvtik qaýly qoldanystaǵy quqyq quramyna qosylady, jalpyǵa birdeı mindetti bolyp tabylady jáne alǵash resmı jarııalanǵan kúninen bastap qoldanysqa engiziledi. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasy Q.MÁMI Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy, jalpy otyrys hatshysy Q.ShAÝHAROV