Men Muqaǵalıdy oıladym: «Qanatynyń astynda jaz jarysyp, Qazdar ushyp keledi, qazdar ushyp...» Qaz kelerden sál buryn óleń arqalap keletin aqpan týǵan saıyn Muqaǵalı tirilip kelgendeı bir kúı ornaıdy Qazaq dalasynda... 1973 jyldan bylaıǵy ómiriniń úsh jylyn aýrýmen... hám óleńmen ótkizgen Muqaǵalı álgi bir ańyzǵa aınalǵan bir aılyq «jumys» kezinde Nurǵısaǵa aıtypty: – Meniń óleńnen basqa nem qaldy? Basqa ne isteımin... – dep. Kózi ketken soń, bar shyǵarmasyn aldyńa jaıyp tastap otyra ketseń, aqıqatynda aqynǵa óleńnen basqa eshteńe kerek emes eken-aý dep oılaısyń... Biz nasharlaǵan densaýlyǵynyń endi ońalmasyn bilgen soń, jazyp qalýǵa tyrysty dep júrmiz ǵoı.
Solaı da shyǵar, biraq, o bastan janyn kútip, ózin saqtap ádettengen adam bolsa, ómirine qater tóngenin bilgen sátten-aq óleńdi keıinge ysyra turar edi. Aqyrǵy kúniniń taıaǵanyn bildi, bilmedi, másele onda emes, másele, onyń óleńsiz tura almaıtyn halge jetkeninde. О́zi qalyptap alǵan ǵajaıyp álemnen shyqqysy kelmeıtindiginde. Bálkim, bylaıǵy ómiri baqyttyraq bolsa, aman qalýdyń jolyn qarastyrar ma edi... Bul, qalaı deseńiz de, mánsiz boljam ǵana. Ol óziniń aýrýy jaıly medısınalyq kitapshadan jasyryn oqyp alypty degen bir sóz bar. Al, onyń dıagnozy – ońalmaıtyn, asqynǵan satysy desedi. «Kúnine úsh óleń, qalaı da úsh óleń», – degizgen jankeshti eńbektiń sebebi osy bolýy da múmkin.
Tún balasy aýrýhananyń ashanasyn «jumys kabınetine» aınaldyryp alatyn aqynǵa, álbette, eskertý jasalatyn. Mundaıda: «О́leń jazsam aýrýymdy umytyp ketem. Men óleńmen emdelem», – deıtini jaı ǵana sóz emes, ras bolatyn. Ol janyn qajaǵan aýrýdy elemeýge tyrysyp baqty. Jantásilim sózine aınalǵan «Balalarym jas, bitpegen sharýalarym kóp edi» degen, janynyń túkpirinen ýildep turyp alatyn, janyna maza bermeıtin surqaı ókinishti óleńmen tunshyqtyrýǵa baryn saldy. О́zine kóńili tolmaı júretin aqyn, jazyp bolǵan soń ǵana jadyrap sala berer-di. Sodan keıin ǵana tirshilik tirilip, kóz aldynda jybyrlaı bastaıtyn. Sonda ǵana aldynda turǵan azapty kún, áldekimderdiń aldyndaǵy eleýsiz, qadirsiz basy esine túsetin. Jumyssyzdyǵy, aqshasyzdyǵy jaıly kóńilsiz oılar qaıtadan ıekteıtin. Qaıtadan túńilis, qaıtadan toryǵý bastalatyn. «Sálden keıin taǵy da tań atady, taǵy da saryýaıym, saryýaıym» tirshilik – «Tez jetshi, poezııa, aldanyshym» – túnge asyqtyratyn. Baraqat tabar jan tynysy sonda ǵana, túnde ǵana. Ońashada ǵana. Muqaǵalıdy «aqtaýshylar» onyń el aıtqandaı emes, táp-táýir turmys keshkenin aıtatyn bolyp júr. Bul da asyra silteý. Álbette, qol jaıyp, kóshege shyǵyp keterdeı kúıge jetken joq, dese de, jaımashýaqtaımyn dep tym kótermelep jiberýge de bolmaıdy.
Tipti, qatarlastarymen salystyrǵanda, kedeı turdy deýge bolady. «О́mirden tym bolmasa eki jańa kostıým» kımeı ótip ketetin boldym dep zar eńiregen kúndeligin kóre tura, máıpezdeı sóıleýdiń reti joq. Basqany qaıdam, Muqaǵalı tek qana óleńmen ómir súrgendeı kórinedi de turady. Onyń poezııasyndaǵy qarttar da, jeńgeler de, meıirimdi adamdar da onyń qııalyndaǵy ıdeal portretter. Ol somdaǵan qazaqtyń qarttary – sum zamanǵa qaıla taba almaǵanmen, sol bir tar kúnderde jany qysylyp júrgen urpaǵyna danagóıligimen, peıilimen demeý bergen, ot bergen tulǵalar. Aǵalary da onyń qııaly qalypqa túsirgen jıyntyq obrazdar. Bir aǵasy qaqaǵan qysta taý arasyna jaıaý tastap ketti, – bir shal qutqaryp aldy. Bir aǵasy jalǵyz qunanyn soqaǵa jekti, aqyry zoryqtyryp óltirdi, – bir atasy qataryńnan qalma dep Alla aldynda suraýsyz atyn aldyna tartty. Bir aǵasy brıgadırligin istep, kún uzyn azapty jumysqa salyp qoıdy, boldyryp, otyra ketken bir kezinde atasy kelip basynan sıpady.
О́tken men búginniń arasyndaǵy tartystyń sanada tańbalanǵan sýreti – sol. Muqaǵalı óz rýhanı keńistiginde jasap alǵan osy bir álemdi shıyrlaıtyn da júretin. Sál jabyrqasa qolyna qalam alady, qolyna qalam alsa kóńili buzyla bastaıdy, al, ony sol kúıreýiktikten qutqaryp alatyn ótken ýaqyt keńistigin dar-dar aıyryp, jylýyn joǵaltpaı jetken álgi atalar alaqanynyń jyp-jyly lebi edi. Muqaǵalı bylaıǵy ómirde ózgemen kóp sanasady. Bilim, bilik, óner salystyrady. Ishteı ǵana. «Men aqynmyn ba?» – dep jıi suraıtyn deıdi kózkórgender, munyń ózi tek kóńildi kezderinde ǵana bolsa kerek. О́z aınalasy ne jazyp, ne bitirip júr, sonyń bárin muqııat baqylap júredi. Jetkizip jaza almasam jurttyń tabasyna qalam-aý degen oı qursaýynan bir shyǵarmaǵanǵa uqsaıdy: «Jyrlap bir óte almasam jyr erkeni, Aqyndar ájýalap júrer tegi», – deıtini bar. Biraq, bul ózine qoıǵan talap qana. Al, jazý stolyna otyrǵan sátten bastap, ol ózin álgindeı kúdik, kúmánniń bárinen aryltyp alýǵa baryn salady. Bul oǵan ońaıǵa túspeıtin de. Bir otyrǵanda óndire jazyp tastaýǵa tyrysatyny da áreń jetken baby men erkindik keńistigine ótýdiń qıyndyǵyn tereń sezingennen. О́z tabıǵatyn tanı bilgen, bolmysyn syrttaı baqylaı alǵan shyǵarmashylyq ıesi qandaı múmkindikti de qalt jibermeı, jazýǵa tyrysady. Muqaǵalı – sondaı aqyn. «О́mir ber maǵan azdaǵan, Baqyt ber maǵan azdaǵan, Molynan yrys berip eń, О́rtenip kete jazdaǵam» – Muqaǵalı taǵdyrdan kóp suramaıdy. Kóp bermesin bile tura suraıdy. Álgi kemeline kelip, tarlan ashqan shaǵyna dóp keletin ónimdi úsh jyldy paraqtaǵanda taǵdyryn moıyndaǵan, ómirdiń aldynda kishireıgen, jeńilgen aqyndy kóremiz.
Onyń búkil arman-ańsary aqyr sońynda óleńge kelip arasha suraıdy. Kúndeliginde tym qurysa on jyl ómir surap jalbarynady – poezııa úshin ǵana. «Rahatqa belshemnen batpasam da, qaltam toly sorymnan arylaıyn» – ol aınalasy ózin qalaı qabyldaıtynyn, syrtynan nendeı gápter aıtylatynyn jaqsy biletin, ishteı moıyndaıtyn da. «Osylar meni kórip taıyp turady», – dep, arqyraı kúlip, qarap turatyn, «bara berińder, meniń qasymnan kórse zııanym tıer», – dep jaqsy kórgen inileriniń arqasynan qaǵyp, jónine júre beretin aqyn dál sol kúıinde ómirden ótip ketýden qoryqsa kerek. О́ziniń qurdastaryn bolashaqtan izdeýi de sáýegóılikten góri ózi oılap tapqan jubanyshy edi. Mundaıda onyń qarmaıtyn taly – Otan bolatyn. Muqaǵalı túsinigindegi otan da ózi sııaqty muńly, názik uǵym. Sonysymen de qudiretti. «Sonaý bir bala shaqtarda, Qarlyǵash qanat qaqqanda, Shildede ıa aqpanda, Kóz jasyn maǵan kórsetpeı, Otanym jylap jatqanda; Qaraǵaı toly qaptalda, Dámetip bolashaqtardan, Qaraýshy em atqan aq tańǵa. О́shirýshi edim órtimdi, Baýyrymdy tósep aq qarǵa, Aq qarǵa ıa maqpalǵa... Otanym jylap jatqanda». Sóıtken otanyn «Súıem dep baıbalam salmańdar», – deıdi. «Jaı ǵana aıańdar», – deıdi.
Onyń ózin jubatar taǵy bir taqyryby – bala shaǵy. «Esimde joq bala bop ósip pe edim?..» – oıdan qajyǵan, talas-tartystan sharshaǵan aqyn jubanysh izdegende balalyq shaǵyna aınalyp soǵa bergisi kelip turady. Bala shaqta búkil dúnıe aldaǵy kúnge úmitpen umsyndyratyn. Kókjıektiń ar jaǵynda ne bar dep, qyńqyldap, ájesin mazalaıtyn bala júrek saýsaǵyn jaıyp alysqa talpynǵanda da ómirden alarym kóp dep sendi. Muqaǵalıdyń búkil shyǵarmashylyǵyn (kúndelik, proza, hattarymen qosa) sholyp shyqqan adam onyń kún ótken saıyn, jasy ulǵaıǵan saıyn kúıreýik janǵa aınalǵanyn kórer edi. Ol ómirdi tym erte tanyp aldy. Onyń sábıligi sol, sony moıyndaǵysy, sengisi kelmeıtin. Qyryq jamaý úıdi jylytyp, sál de bolsa shýaq tógip turǵan tıtteı-tıtteı qyryq kún – onyń súreńsiz ómirine sáýle júgirtken, tońǵan júregin jylytqan balalyq shaǵynan, janynyń tereń túkpirinen jetken lep bolatyn.
...Kúlshesin qorǵasynǵa aıyrbastaǵan bala shaǵyn aıtsa... Muqaǵalıdaı soǵystyń sýretin bergen aqyn bar ma eken... Ol soǵys kezindegi pendeshilikterge úkim aıtpaıdy, aıtsa aryzdanǵandaı bolady. Sirá, osynsha qasap kezinde de sondaı qadamdarǵa barýǵa dáti barǵandarǵa tańdanýdan asa almaǵan shyǵar. О́mirin óleńinen bólip qaramaýdy suraıtyn aqynnyń shyǵarmashylyǵyn sholyp shyqsańyz, basqasyn qaıdam, bala kezdegi beınesin qapysyz ajyratýǵa bolady. Aqynnyń janyn áldebir túısikpen keremet túsinetinińizdi sezesiz. Ishki bir daýys myna sheber qoldyń ıesi – qorǵansyzdaý, ózińiz engen saraıdaı ańǵal-sańǵal, márt adam deıdi, – qaltqysyz senesiz. El aıtyp júrgen ósek-ǵaıbattyń barlyǵy da sanańyz baıyptaǵan alyp tulǵanyń janynda tym qorash, tym qunsyz kórine bastaıdy. Kóldeneń sózder rasqa aınalsa da, siz ony aqtap alasyz.
Sebebi, osy bir alyp boıǵa sábı júregin syıdyra almaı, alasuryp ótken jaqsy adamdy jamandyqqa qııý múmkin emes. «Otany jylap jatqanda» es toqtatqan, sanasyndaǵy alǵashqy yrǵaq qara qaǵaz kelgen ákesin joqtap, egilgen sátinde paıda bolǵan aqynnyń bala kezde kórgeni men sezingeni onyń búkil shyǵarmashylyǵyna ulasady. О́leńiniń álqıssasyn joqtaýmen, jylaýmen bastap, ókinishpen aıaqtalýy da áý basta belgilengen taǵdyry ma eken, kim bilsin... Aqpan kelgen saıyn, tirliginde keshken búkil ókinishi men azabyn sypyryp tastap, Muqaǵalı tirilip kelgendeı bolatyny nesi eken...
Almas NÚSIP, «Egemen Qazaqstan»
