Ábdijámil NURPEIISOV: "MENI TULǴALAR О́SIRDI"

Jeti jarym saǵattyq beınetaspalardy taıaýda qaıta qarap, rahat sezimine bólendim. Sýretkerdi jańasha, ózge qyrynan tanyǵandaı boldym. Abyz aǵamyzdyń aýzynan shyqqan jaýhar lebizdi syr sandyqta saqtaı bermeı, ekshep, yqshamdap, jelisin de buzbaı, qaz-qalpynda qaǵazǵa túsirip, kópshilikke usynǵandy jón kórdim. Munyń ádebıetimiz úshin de, Ábdijámil Nurpeıisov murasyn zertteýshiler úshin de paıdaly bolatyndyǵynda kúmán joq. Bylaıǵy áńgimeni Ábdijámil aǵamyzdyń ózi baıandaıdy. Myrzataı JOLDASBEKOV. Búgingideı kıno, beınetehnıkanyń joqtyǵynan ári quntsyzdyǵymyzdyń kesirinen kezinde Muhtar Áýezov sekildi ulylarymyzdyń ne bir asyl sózderi jazylyp alynbaı qaldy. Sol kemshiliktiń ornyn toltyraıyn, elimizdiń kózi tiri qaıratkerlerin sóıleteıin, estelikterin, tolǵanystaryn jazyp alyp keıingige saqtaıyn degen maqsatpen rektor bolyp turǵanda L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde telestýdııa ashqan edim. Sol stýdııada – ádebıetimizdiń klassıgi Ábdijámil Nurpeıisovti ǵana jazyp alyppyn. Men ýnıversıtetten ketken soń, átteń, osy bir paıdaly is jalǵaspaı qaldy. Ábeń 2003 jyldyń 25-29 shildesi aralyǵynda bes kún boıy ýnıversıtet stýdııasyna kelip jeti jarym saǵattyq baıtaq áńgime aıtyp bergen edi. Qasyna Aqseleý Seıdimbekti otyrǵyzyp qoıyp edim. Ábdijámil aǵamyz aýyzeki sózge sarań, kirpııaz, kez kelgen jerde sóıleı bermeıtin, árkimge ashyla qoımaıtyn tomaǵa-tuıyq, tuńǵıyq aspandaı tereń kisi ǵoı. Qudanyń qudireti, sol joly aǵynan jarylyp, sheshilip sóıledi. Jeti jarym saǵattyq beınetaspalardy taıaýda qaıta qarap, rahat sezimine bólendim. Sýretkerdi jańasha, ózge qyrynan tanyǵandaı boldym. Abyz aǵamyzdyń aýzynan shyqqan jaýhar lebizdi syr sandyqta saqtaı bermeı, ekshep, yqshamdap, jelisin de buzbaı, qaz-qalpynda qaǵazǵa túsirip, kópshilikke usynǵandy jón kórdim. Munyń ádebıetimiz úshin de, Ábdijámil Nurpeıisov murasyn zertteýshiler úshin de paıdaly bolatyndyǵynda kúmán joq. Bylaıǵy áńgimeni Ábdijámil aǵamyzdyń ózi baıandaıdy. 1 – Men ózim aýyzeki, shappa-shap sózge joqpyn, teledıdarda qysylasyń, aýzyńa durys sóz túspeıdi. Al myna tizelesip otyryp áńgime shertýdiń jóni bólek. Yńǵaıy kelgen sııaqty. Áýeli bul shir­kin­di bastaý qıyn, arǵy jaǵy kózin ashsań, burqyldap shyǵa beretin estelik bulaǵy sekildi. Meniń ómirim jazylǵan hattaı, artyma burylyp qarasam boldy, kóz aldyma saırap shyǵa keledi. Bizdiń rý jaqaıym, odan báıdibek, odan báıimbet shyǵady. Báıdibek ba­tyrlaý, bir taıpa eldiń basshysy, kósem bol­ǵan kisi. Ábilqaıyrmen birde til tabysyp, birde til tabysa almaı, alshaıysyp júretin órkókirek, ózimshil jan bolypty. Orys ofıseriniń jazýynda 1745 jyly qaıtys boldy delingen. Batyrdy jerleýge Nuralyhan jáne Eset batyr kelipti. Báıimbetten biz taraımyz, inisi Ke­limbetten Qyrymbek Kósherbaevtar taraıdy. Je­tinshi atamyz Taıqoja batyr. Taıqoja ata­myz quba qalmaqpen biraz shaıqasyp, qoly basym túsip, jeńispen oralady eken. O zamanda qalmaq ta, qazaq ta kósh­peli, bir soǵysta atamyzdyń sanyna sadaq jebesi tıedi. “Jaý marqaıyp ketedi”, – dep jarasyn jasyryp, oq tıgen sanyn qanjyǵaǵa qaıyryp baılap, shaıqasa berse kerek. Sóıtip, jarasy asqynyp ketedi. Aǵasy Qydyrbaı dereý synyqshy al­yp kelip kórsetedi. Synyqshy: “Aıaqty ke­sý kerek, áıtpese óledi. Ol úshin tórt jer­ge tórt qazyq qaǵyp, aıaq-qolyn baı­lap, eki jigit keýdesinen basyp otyrsyn”, – deıdi. О́tkir pyshaq, tuzdy sý, túıeniń shýdasyn aldyryp, em-dom jasaýǵa kádimgideı daıyndalady. Sonda Taıqoja: “Kózim tiride keýdeme eshkimdi mingiz­beı­min, shydaımyn, tózimim jetedi!” – dep des bermeı, aıaq-qolyn kergizbeı, ta­qııasyn tistep, aqyryna deıin shydap jat­­sa kerek. Synyqshy oq tıgen aıaǵyn ke­­sip, baılap, syrtqa shyǵady. Jigitter ba­tyrdyń qarysyp qalǵan jaǵyn qy­lyshtyń ushymen ashsa – tistelgen ta­qııa qyrqylyp qalypty. Sodan álgi atamyz Aqsaqbóri atanǵan. Bul kisiniń minezin “Qan men ter” romanyndaǵy Elamannyń bázbir tustaryna qıystyryp keltirdim. Myna qyzyqty qarańyz. Qydyrbaı atamyzdyń keskin-kelbetin alyp “Sońǵy paryzǵa” kirgizdim. Qydyrbaı bı birde shól ishinde aýylyna qaıtyp kele jatsa, aldynan tepseń kógi bar oıdym-oıdym qaq shyǵady. Saıǵa qyryq shatyr tigilgen, qyryq nóker qyryq qyzyl nardy shógerip tastaǵan. Kerýenniń ıesi sol kezdegi aıtqany júrip turǵan, elden salyq jınap oralǵan Mámbet pravıtel eken. Esik aýzyndaǵy nókerdi serpip tastap atamyz pravıteldiń ústine kirip keledi. – Assalaýmaǵaleıkúm, – dep eki qo­lyn usynsa, tákappar pravıtel qolyn berýge erinip oń aıaǵyn usynypty deıdi. Namysqa shydaı almaǵan bı álgi aıaqty qamshymen tartyp jiberipti. Pravıtel qaharǵa minedi. Sol jerde Qydyrbaıdy ustatyp, dúre salady. Dú­reniń aýyrlyǵy sonsha – bı: “Aı, myna jazadan óletin shyǵarmyn, inim Aq­saq­bó­rige bir talatarmyn seni dep”, – keıigen eken. Kóp uzamaı kóz jumady. Shyndyǵynda biraz ýaqyt ótken soń aýy­lynyń tusynan ótip bara jatqan Mám­betti Aqsaqbóri jekpe-jekke sha­qy­rady. Aqsaqbóriniń kúshi basym bop, Mám­betti saýyrǵa sypyryp bara jat­qanda, álgi pravıtel saýǵa suraıdy. Jek­pe-jek sońynan ekeýi bıge júginedi. Bı: “Biri – batyr, biri – pravıtel, tatý­las­tyraıyq” – deıdi. Mámbet pravıtelge aıyp salady, Qydyrbaıdyń qyzyn Mám­betke aıttyryp berýge kesim shyǵa­rady. Altynshy atamyz Qaldan jýas, qoı aýzynan shóp almas momyn kisi bolypty. Degenmen, óz jónin aqylyna baǵyndyryp otyrady eken. Besinshi atamyz Arǵynbaı zamanynda bı bolǵan, sóz biletin, ot aýyzdy kisi desedi. Birde jol júrip kele jatqan Arǵynbaı aýyl shetindegi úıge kelip túsedi. Úı ıesi dastarqan jaıyp: “Areke, aldyńyzǵa jibek dastarqan jaı­dyq, zeren qoıdyq, sol zerendegi asqa at qoıyp ishińiz”, – depti. Ydystaǵysy boza bol­sa kerek. Sonda Arǵynbaı turyp: “My­naý moıtap degen as eken, Iship al da oı tap degen as eken, Aqyldy ishse – da­na bolatyn as eken, Aqymaq ishse – dıýana bolatyn as eken”, –- dep sýsyndy ernine tıgizip, qaıtaryp beripti desedi. Arǵynbaıdyń basynda qulpytas bar, ony balasy Sylanbaı kireshilerge ilesip Orynborǵa barǵan kezinde ákelip ornat­qan. Sylanbaıdan – Nurpeıis, Nur­pe­ıisten – Kárim, Kárimnen – ózim. Nurpeıis 1878 jyly dúnıeden ótti. Sy­lanbaı óte baı bolǵan. Orynborǵa kire salǵan. Taǵy bir oqıǵa esime túsedi. Arǵyn­baı­dyń kishi áıeli jas, emizýli balasy bar eken. Kenetten qol oınatqan bıqut qalmaq tıipti. Jaý jaǵadan alǵan kezde, álgi jas kelinshek dereý esin jıyp, ba­lasyn bir kempirge ustata salyp, belin býyp, burymyn tóbesine túıip, jıde qa­dany qolyna alyp, áıel basymen soǵysqa kirisip ketedi. Qalmaqtardy tyqsyra jóneledi. At ústinde erlershe shaıqasyp des bermeıdi. Bir mezette omyraýy ashylyp ketip, áıel ekeni sezilip qa­lypty. Eki qalmaq keýdesine qosyla naı­za salyp, sol urysta anamyzdy óltirgen eken. Áli esimde, Sylanbaı atamyz qyzyl júzgennen muryndyq jasap otyratyn. Mańaıyna jýyqtaǵan jigit-jeleńge: “Sender ǵoı jaspyn, myqtymyn deı­siń­der, keýdelerińe nan pisedi, shy­ǵyńdar, beldeseıik”, – dep túregeletin. Jigit-jeleń úlken kisiniń qaharynan qaı­my­ǵyp, bettemeıtin. Áli esimde: “Keme qal­ǵan – keme bar... Bir komendant kel­tirer”, – dep yńyldap án salyp oty­ratyn jaryqtyq. Áste Orynbordan kire tartyp, orystarmen bettesken kezeńin eske alǵany bolar, sirá. Jyra salyp, qar sýyn toqtatyp, tary ekken jaǵdaıy da bar. Álgi jerdi osy kúnge deıin “Sylanbaı qazǵan” desedi. Álim, shekti – jaýynger, ónerli halyq. Kótibardyń ákesi – Báten, al balasy – Eset batyr. Kótibar Shalqardan teristikte 74 shaqyrym jerde jatyr. Eset batyrdyń bes uly bolǵan, kishi uly Dáý – kemtar, qunys bolypty. Batyr álgi ulyna Tileýdiń ánshi, aqyn, sulý qyzyn aıttyryp alyp bermek bolady. О́ziniń kindiginen shyqqan bir qyzy bar eken. Uzatamyn degenshe álgi qyzy ekiqabat bolyp qalady. Tileýdiń qyzy – esimi Tarazy, kelin bolyp túskende ekiqabat eken. Ishte kelgen balany batyr birde “táıt” dep qaǵyp jibergende, kelini aýyz jıǵansha bolmaı: Áı, ata, sen de kárip, men de kárip, Sen-daǵy turǵan joqsyń tekten jaryp, Bul úıge kelgen de ekeý, ketken de ekeý, Ketipti úlken úıge qydyr daryp, – dep aıtyp salypty. О́le-ólgenshe kelinin syılap ótipti, ósekshilerge bet qaratpapty. Kóshi-qon kezinde Eset batyr kelinine burylyp, óziniń balasy kemtar Dáýdi nusqap, óleń shyǵarshy depti. Tarazy sonda múdirmepti: Quıryǵy kelte keler tory taıdyń, Syqpytyn kórmeımisiń bizdiń baıdyń. Qudaıym jaqsy bolsa alar edi, Ǵumyry uzaq bolar osyndaıdyń! Sonda Eset batyr: “Myna kelin ja­man balama kelgen joq, arýaǵymdy syı­lap kelgen eken ǵoı”, - depti. Sol Tarazy – jazýshy Tahaýı Ahtanovtyń apalary. Bataqtyń Sarysy degen bolǵan. Ahmet Jubanovtyń “Zamana bulbuldary” k­i­ta­bynda Bataqtyń Sarysy týraly bir taraý bar. О́zi batyr, ózi ánshi, orystar atyp ól­tirgen. Ánderi shyrqaý, asqaq, bıik re­gıstrde. Jastaıynan Shymanmen ustasyp úsh ret túrmede otyryp shyǵady. Sońǵy ret túrmeden shyǵyp elge kele jatyp: Basyna shyqtym shaýyp Aıyryqtyń, Daýysymnan quıqyljyǵan aıyry­lyp­pyn, On eki aı qyz kórmegen sorly basym, Qatynǵa tezek tergen qaıyrylyppyn, – degen sózderi áli kúnge el aýzynda. Balasy men Bataqtyń atym Sary, Keýdesi ári-sári eldiń bári. On eki aı qarańǵy úıde jatqanymda Qara shaı bir qaınatym boldy dári. Balasy men Bataqtyń uzyn muryn, Qarańǵy úı kórgenim joq budan buryn. At minip, ala shapan kıip alyp, Sándikke shyǵýshy edik keshkiqurym, – degen óleńi esimde qalypty. “Qyz qosqan”, “Tarlan”, “Attyń syny” degen án­deri áli kúnge halyqtyń aýzynda. Bu­lar­dyń maǵan tikeleı qatysy bol­ma­ǵanymen, ózim sol Sary aqynnyń tuqymymyn. О́zim týǵan 1924 jylymdy bil­ge­nim­men, aıy-kúnin bilmeımin. Soǵystyń aldynda ákemnen: “Qaı kúni týdym?” – dep suraǵan edim, “Ony qaıtesiń?” – dedi. “Komsomolǵa óteıin dep edim”. “It bilip pe. Teńiz jaǵasyna qar jaýdy. Keshkisin aýyldyń sıyryna qasqyr tıdi. Qasqyr qarnyn jarǵan qara ógizdiń etinen shesheńe qalja jasap berdik. Oıymsha, shamamen qarasha bolýy múmkin”, – degen edi jaryqtyq. Nurpeıis eki saılaýda bolys bolǵan, ekinshi saılaýdyń ortasynda meshit ustaǵan. Imamy Buharadan bitirip kelgen Úmbet aqyn. Belaran degen alasa taý bar. Qatpar-qatpar tas, alqa bel uzyn, bir tum­syǵyn teńizge suǵyp jatady. Sol jerdegi aýylda oqydym. Bizde Arqa­da­ǵydaı ashtyq bolǵan joq, teńiz jaǵalap balyq aýlaǵannyń ózegi talmaıdy eken. Zát degenniń úıin jaldap oqydyq. Keıde áıeli shyǵyp: “Búgin sabaq bol­maı­dy. Qojaıyn aýyryp qaldy”, – deıtin. Ol kúni qýanyp úıge qaıtamyz. Aqerke esimdi sulý apaıymyz sabaq berdi. Nur­pe­ıis erte 53 jasynda qaıtys boldy. Qań­tarda ájem baqılyqqa attandy. Men de sheshemdi moıyndaǵan joqpyn. Nur­pe­ıis­tiń kenjesi bolyp óstim. Sol jyly ózim jalańaıaq bolǵan soń mektepke bar­ma­dym. Kelesi jyly 2-shi synyptan oqydym. 3-shi synypty Qulandyda, 4-shi synypty Kókaralda bitirdim. Meniń oqýym ıt tistegen terideı boldy. 5-shi synyptan bastap durystap oqydym. 6-shy synypta ınternatta jattym. Ár mektepte aýysyp júrgendikten saýatym shamaly boldy. Áli kúnge deıin jazǵan sóıle­mim­nen kóp qate jiberemin. 10-shy synypty oqyp júrip povest jazǵaly bel býdym. Áskerden qaıta oral­sam – baıaǵy jazǵandarymnyń bári joq. Qatesi kóp edi, joǵalǵany jaqsy boldy. Biraz jasadym. Esh ýaqytta bul jasqa kelemin dep oılamappyn. Tárkileý bolyp jatqan ýaqyt esimde. Sol kezdegi kóp nár­se kóz aldymda. Asharshylyqty kór­dim: óm­irge ókpem joq. Qaıǵy-qasireti, qýa­­nysh-qyzyǵy da kóp boldy. Ashtyqta esek­tiń etin jegender bolypty. Mektepte oq­yp júrgenimde kúnde maǵan sútke sa­lyp, bir kese sók beretin. Ákemniń eki áıe­li boldy. Keshqurym týystar bizdiń úıge jınalady. Kósheli atamyz kirip ke­lip, eki kelini tazalap otyrǵan shıki qaz­dyń basyn alyp, tumsyǵynan ustap, aýzy­na salyp, uzaq talmap shaınaıtyny esimde qalypty. Bul ashtyqtyń tirshiligi edi. 1943 jyly martta leıtenant boldym. Áýeli ushqyshtar kýrsyn oqytty. Kýrs maǵan qıyn boldy. Áýege kóterilgen kezde kóp qusatyn edim. Ushaqty qondyrý da maǵan qıynǵa soǵatyn. 2 Ádebıettiń joly men úshin sátti jol boldy. Bári alaqanyna saldy, baladaı áldıledi. Ádebıetti jastaıymnan jaqsy kórip óstim. Muǵalıma Aqerke apaıy­myz­dyń ózi shala saýatty edi. О́zim saýatsyz bolsam da, keıinnen apaıdyń bireýge jazǵan hatyn oqyǵanda kóz jetkizdim. Qatesi kóp eken. Til syndyrtqan sol kisige ómir boıy qaryzdarmyn. Alǵashqyda qolyma túsken kez kelgen kitapty oqydym. Tańdaý, talǵaý joq. Tas­qa basylǵannyń bárin oqydym. Eń qatty áser etken kitap S.Muqanovtyń “Jumbaq jalaýy” edi. Esimde qalǵany: “Myna jazýshy ár keıipkerimen birge jú­rip jaza ma eken?” – dep oılaıtyn edim. Sana sho­laq-tyn. 10-shy synypta “Balýan Sho­laq” povesin oqydym. Men 16 ja­sym­da álgi kitaptan alǵan áserimdi ózek etip “Balýan Sholaqty” jazdym. “Sos. Qazaq­stan” gazetine jazǵan S.Muqa­novtyń oqyr­­man­daryna jaýaby kóp sabaq bolyp, kó­zimdi ashty. Jazýdyń qıyndyǵyn erte túsindim. “Qan men terdi” jazǵanda Tá­ńir­ber­genge ózimniń ákemniń inisi Nájim kó­kem­niń boıyndaǵy bar qasıetin, bolmysyn berýge tyrystym. Súıeýdi Sú­ıeý­baı deıtin kisiniń bolmysynan aldym. Eshteńe qosqanym joq. Kóshire saldym. Shalqarǵa kelgende sheshem meni kó­shede jetektep kele jatty. Kenet kilt toqtady. Esimizdi jısaq, bir baıdyń úıi­niń yq tusynan júrippiz. Baı úıinde pi­sirip jatqan nannyń ıisi bizdi esimizden tandyrǵan eken. Soǵystan keıin oqýshy dápterine 12 bet etip “Kýrlıandııa” degen roman jaz­dym. Dápterge qara qalammen jazdym. Poez­ben Almatyǵa keldim. Kútý zalynda jattym. Aqsham bolsa da qonaq úı degendi bilmeımin. Kóshege shyǵyp ushyrasqan adamnan: “Muqanov qaıda, Áýezov qaıda, Músirepov qaıda?”, – dep úsheýin kezek-kezek suraımyn, eshkim bilmeıdi. Úshinshi kún degende bir kisi: “Sen bulaı júrip tappaısyń, Jazýshylar odaǵyna bar”, - dep jón siltedi. Sonymen Panfılov par­kiniń tómengi jaǵynda bir kelte kósheden Odaq úıin taýyp aldym. Esik aýzynda turmyn. Basynan jelegi túspegen jańa túsken kelinshek sekildimin. Bir kezde Tájibaev keldi, aqyndy kórgende bo­ıym­dy úreı bılep, tipti, buryshqa tyǵyla tústim. Bir kezde Ábishev keldi, Hakim­ja­nova keldi. “Vıllıs” degen máshınemen Muqanov keldi. Ol kezde hatshy emes, tóraǵa deıdi. Muqanov ból­me­sinen shyǵyp meni kórdi. “Nege kel­diń?” – dep surady. “Sizge kelgen edim”, – dedim. О́zimde ish­teı eki jospar boldy. Eger jazǵanym una­sa – óz aty-jónimdi aıtamyn, eger unamasa – jalǵan aty-jón aıtamyn ǵoı dep oıladym. Muqanov aty-jónimdi suraǵanda men: “Karımov”, – dedim. “Qa­zir meniń qolym tımeıdi, sharýam kóp, Ǵabıden Mustafın degen jazýshy bar, soǵan jibersem renjimeısiń be, meniń baıandamam bar edi”, – dedi. Mustafınge tildeı hat jazyp berdi. “Ǵabıden! Myna Kárimov joldastyń shyǵarmasyn oqyp maǵan erteń tústen keıin kelip pikirińdi aıtýyńdy ótinemin, Sábıt” – degen zapıska. Ol kezde Ǵabıden Mustafın “Ádebıet maıdany” dep atalatyn jýrnaldyń bas redaktory eken. Úıin taýyp alyp, Sábeń bergen hatty usyndym, oqýshy dápterine qara qaryndashpen jazylǵan shımaı-shatpaǵymdy usyndym. “Bul ne?” – dedi. Men betim búlk etpesten: “Roman”, – dedim. Myrs etip kúl­di: “Shyraǵym, roman degen úlken nárse, mynaýyń 12 bet, ne aıtýǵa bo­lady”, – dep tosylyp qaldy. “Ta­maq­tan keıin uıyqtap alatyn edim, bir ja­rym saǵattan keıin kel”, – dedi. Uıqydan ólip bara jatyrmyn. Vokzaldyń kútý zalynda úsh kún shala uıqy bolǵan adammyn. Kóshege shyǵyp ár esikti qaǵamyn. “Uıyqtap alaıyn”, – dep ótinemin. Eshkim kirgizer emes. Álden ýaqytta bir orys áıeli esigin ashyp betime qarap oılanyp turdy da, bálkim ústimdegi leıtenant kıimim áser etti me, músirkegen syńaımen úıine kirgizdi. Qýyqtaı qarańǵy bólmesine ótkizdi. Synyq dıvanǵa qulaı ketip edim, qandala dý etkizip tútip qoıa berdi. Soǵan qaramaı qatyp uıyqtappyn. Ertesine Sábıt Muqanovtyń bólmesinde kezdestik. Mustafın: “Jazý qolyńnan keledi eken”, – dep aıtqany sol – qýanyp kettim. “Aǵaılar, keshirińizder. Meniń famılııam Karımov emes, Nur­p­e­ıisov” dep shynymdy aıttym sol jerde. Muqanov osy oqıǵadan keıin biraz oılanyp otyryp qaldy: – Bala, endi ne isteısiń? - dedi. Men: – Elge baryp romanymdy jazsam, – dedim. – Ákem soǵysta ólgen. Elde bir nemere apaıym bar edi, soǵystyń aldynda tatardan satyp alǵan úıi bar edi, kúıeýi soǵystan qaıtady – dedim. Sol jerde Muqanov telefondy biraz burap Talalaev degen kisige qońyraý shaldy, sóıtsem, álgi kisi sol kezdegi Glav­ı­z­dattyń bastyǵy eken. Jaryqtyq Sá­beń sol jerde qadalyp otyryp, men úshin qalam, qaǵaz surady. Dereý jeńil má­shı­­nesin berip, álgi telefon shalǵan bas­tyqqa baryp qaıtýymdy ótindi. Ta­lalaev maǵan 11 keli qaǵaz bosatty. Qaı­typ oraldym. Sábeń ıyǵyna aýyr júk túsken kisideı biraz oılanyp otyrdy: – Aýdannan raıkomdy tanısyń ba? – dedi. Men raıkom degenniń ne ekenin bilmeıtinimdi aıttym. Jazýshy aǵamyz kóp áýrelenip, taǵy bir qosymsha jigit­ter­di jumsap, Shalqar aýpart­komynyń birinshi hatshysynyń aty-jónin surap bilińdershi dedi. Ertesine kelsem, Muqanov Shalqardaǵy Býkeshev Dáden degen raı­kom­nyń birinshi hatshysyna hat jazyp qoıypty. Álgi hatty erinbeı mashınkaǵa basqyzypty. “Myna jigit daryndy, bolaıyn dep tur, roman jazady, shyǵarmasyn aıaq­ta­ǵan­sha járdem berińizder” – dep jazypty. Rahmet aıtyp, hatty alyp, qoshtasyp shyǵyp bara jatqanymda Sábeń qarlyǵyńqy daýysymen: – Bala, Proletarskaıa 11 degen adres­ke hat jazyp tur, joǵalyp ketpe! – dep qatty tapsyrdy. Shynymdy aıtsam, sol kezeńde ózi­m­niń tarapymnan qozǵaý, suraý, jalyný bol­mapty. Men úshin kúıip-janyp, ózi oı­lanyp, ózi kesip-piship, bar isti tyndyryp júr­gen Sábeń aǵamyz eken. Mundaı jaq­sylyqty ákemnen de kórgen emespin. Sol kezde úlken jazýshy aǵamyzdyń joı­qyn qyzmetin ıa balalyqpen, ıa shala­­lyqpen sezine bermeppin. Osynyń bárin keıin oılap óz-ózimnen qysylamyn baıaǵy. Qańtardyń 1-i kúni jol qapshyǵymdy arqalap elge shyqtym. Shalqardan aýdan­nyń basshysyn kóp izdedim. Raıkom keń­se­sin izdep júrip taýyp aldym. Býkeshev ákelip bergen hatymdy asyqpaı oqyp shyqty. Hızmatýlın degen qalalyq saýda bóliminiń bastyǵyn shaqyryp aldy. Erinbeı otyryp tizim jasady. 22 zat, ishinde tuz, sirińke, sabyn, taǵy sondaılar tolyp jatyr. Tańǵalǵanym sonsha, talyp túse jazdadym. Áskerde júrgende tamaq baıdan, ólim qudaıdan dep júre berippiz. Tórt jyl soǵysta eldiń jaǵdaıyn esh bilmeıdi ekenbiz. Kommýnızmde júrippiz. Endi kelip qarap tursaq, eldiń jaǵdaıy óte aýyr, turmys jutań, nan, tuz, sabyn bári kartochkamen beriledi. Elde jylan jala­ǵan­daı, túk joq. Ishetin tamaq joq. Qaryndash-qaǵaz joq. Kileń jamaý-jasqaý, órim-órim kıim. Apaıym baryp álgi 22 túrli zatty alyp kelgende – kórshiler ebil-sebil, jalańash, ash, aspannan shuǵa jaýǵandaı sezindi. Sonymen men 1947 jyly 1 qańtar kúni romanǵa otyrdym. Kóshege shyǵyp bir qyzben tanysyp, azdap júrip qoıdym. 10-shy synypty bi­tir­gen áp-ádemi qaratory boıjetken eken. Al­dynda mektep dırektorymen baı­lanysy bolǵan sekildi. Ekiqabat bolyp qal­dy. Uzamaı Aralǵa ketip qaldym. Bizge shóbere, Rybsoıýzda bas býhgalter bolyp isteıtin, úsh bólmeli úıi bar, turmysy táýir aǵaı bar edi, sony saǵaladym. Ma­myr aıynda Sábıt meni shaqyrdy. Bar­dym. Jazǵanymdy kórdi de, T.Nurta­zın esimdi synshyǵa oqytýǵa jiberdi. Qonaq úı qymbat, jatqanda – vokzalda kútý zalyn­da jatamyn. Saǵat ekiden keıin ǵana uıyq­taýǵa bolady. Nurtazın jazba túrde pikir jazyp berdi. Qaıta aınalyp Sábıtke keldim. Keshqurymǵy ýaqyt. Sá­bıt keteıin dep jatyr eken: “Má­shı­nege min, jolaı aparyp tastaıyn”, – dedi maǵan burylyp: “Qaı qonaq úıde jatyr­syń?”. Men ekinshi vokzalda, kútý zalynda qonyp júrgenimdi aıttym. – Oıbaı, kótek, – dedi, sózi sondaı edi Sábeńniń. – Endeshe О́ksikbaı, úıge tart, bizdiń úıge baramyz, – dedi júrgizýshisine. Sábeńniń úıi Artıllerııskaıa 35, osy kúngi Qurmanǵazy men Fýrmanov kóshe­siniń buryshynda, osobnıak úıde eken. Má­rııam jeńgeı kúlip qarsy aldy. Uıqydan ólip bara jatyrmyn. – Máke, mynaý paqyr bala vokzalda jatady eken. Búginshe úıde qonyp shyq­syn, – dedi Sábeń. Ǵumyrymda birinshi ret, 47 jyly mamyrda, as úıdegi dıvanda, asty-ústim áppaq seısep, rahattanyp qatyp qalyp­pyn. Erteńgisin baýyrsaqpen shaı ishtik. Sábeń sóz bastady. – Máke, paqyr bala vokzalda jatady eken, ádebıetshi, shyǵarmasyn oqydyq. Ketkenshe bizdiń úıde jatsyn, – dedi. Sonymen, Sábeńniń alty balasy bar eken, jetinshi balasy boldym. Astymda áppaq tósek, aldymda ystyq shaı, jyly úıde jatamyn. Uıqydan ólip qalǵan basym kúnuzaqqa domalap jata beremin. Tórt kúnnen keıin qaıtatyn boldym. Jol júrerde Sábeń: – Sen, bala, telefondy jazyp al, endi keletin bolsań 42-15 telefonǵa zvanda, ıa hat jaz, ıa habarlas, – dep qatty tapsyrdy. 1947 jyldyń qazan aıynda jas jazýshylardyń respýblıkalyq keńesi ótti. Semeıden – K.Orazalın, Aqtóbeden – T.Ahtanov, soǵystan jaqynda oralǵan beti S.Máýlenov, J.Moldaǵalıev, sodan keıin S.Sháımerdenov, yǵaı men syǵaı seńdeı yǵysady. Mendeı emes, keremet daıyndyǵy bar ma, Tahaýı sóz sóıledi. Sol sózimen-aq Soıýzǵa múshelikke ótti. Zeınolla bir óleńimen múshelikke ótti. Sol joly Kámen odaqqa múshe bolyp ótti. Men ótkenim joq. Elge qaıttym, baıaǵy romandy aıaq­tasam deımin. Araldyń shet jaǵynda, aýdanda, aǵaı­dyń úıinde turyp jattym. Tań qarań­ǵy­synan oıanamyn, úı muzdaı. Otyn az. Sy­ǵyraıtyp maısham jaǵamyn. Áli kúnge erte turatynym sodan. Saýsaǵym, murnym qa­typ qalady. Kórpege oranyp otyryp jazý jazamyn. Aǵaı men jeńgeı qoldan kelgen jaǵdaıyn jasap baǵady. 1948 jyly naýryz aıynda birinshi hatshy J.Shaıahmetov, ıdeologııa hatshysy I.Omarov el-elden jazýshylardy sha­qy­ryp jınalys ótkizdi. Sol jınalysta Sábıt sóılep: – Nurpeıisov áskerden keldi, roman jazyp jatyr, talantty, meniń qazaq ádebıetinde jıyrma jyl kútken adamym endi keldi! – dep jurtty eleń etkizipti. Bul joly jazǵanymdy taǵy qaraýǵa Nurtazınge jiberdi. Artynsha Músire­pov­ke jiberdi. Músirepov yńyranyp sóı­leı­tin kisi eken, naýryz aıynda SK-da ótken jınalysta bolǵanyn aıtty: “Sábıt búldirmeı júrmeıdi. Jıyrma jyl kútken adamym keldi dedi. Sonda Shaıahmetov: “Sáke, jas jigitti bulaı maqtaýǵa bol­maıdy”, – dep qaıyryp toqtatyp tas­tady”, – dedi. Sákeń budan buryn bul oqıǵany ózime aıtqan: “Sol sózim Músirepovke tıip ketti”, – degen edi. Ishim qylp ete qaldy. Áńgimemiz júıesizdeý bolyp bara jatyr ma, qaıdam. Bul ózi arhıvke beri­le­tin materıal, qajetke jaraıtyn bolsa, ma­ńyzy tabylsa – osynaý ajarsyz áń­gimeden birdeńe shyǵyp qalar. Bir ań­ǵa­ra­tyn, astyn syzatyn jáıt: kish­ken­taıymnan, kózimdi tyrnap ashqannan – talpyný, ynta, jiger tegis aıtyldy. Sol kezdegi Sábeń, Ǵabıden, Nurtazınniń yqy­las-peıili, qamqorlyǵy, adamshy­ly­ǵynda shek joq. Sábeń jarty jylda aldyna bir shaqyryp alady. Shaqyryp alady da bylaı deıdi: – Myna qaǵazdy al, ótinish jaz, meniń atyma, 3 myń som surap jaz, – deıdi. О́tinish jaza almaıtynymdy aıtamyn. Sonda ózi aıtyp otyryp jazǵyzady. Bu­rysht­ama soǵyp ylǵı qolyma 3 myń som ustatqyzady. Bul ne qylǵan batpan quıryq dep oılaımyn. Sóıtsem, lıt­fon­dyda jas jazýshyǵa arnalǵan qaıta­rym­syz járdem bolady eken. Keıin bildim ǵoı. 1948 jyly mamyrda bolar, Sábeńniń úıinde jatam. Bir joly Mustafınniń úıine qondym. Ertesine qaıtyp aınalyp úıge kelsem – ústel ústinde qaǵaz jatyr. Sábeńniń kishi qyzy tili kelmeı, meni “Ábıjámı” deıtin, qaıtys bolǵanǵa deıin meni “Ábıjámı” dep ótti. Sol zapıskada tó­men­degishe sózder jazylypty. “Ábı­jámı! Músirepovpen kelistim. Shyǵar­mań­dy oqıtyn boldy. Úıine baryp oqytyp tur. Esińde bolsyn, Ǵabıt mendeı jalpaq­she­sheı emes, aldy tar, qytymyr adam, baıqa”, – dep jazypty. Osy jerde esime túsip otyr, Jambyl – ózimizdiń Jákeń – ózi biletin ádebıet mańaıyndaǵy adamdarǵa at qoıǵysh edi. Mysalǵa: Sábıtti – Balýan Sholaq deı­tin; Ǵabıtti –Iis maı deıtin; Áýezovti – Qońyr; Ábdildany –Tolaǵaı; Shaıah­metovti – Taz; Ońdasynovty – Qońy­rat; Ǵalı Ormanovty – Unǵa basyn ty­ǵyp alǵan buqpa torǵaı bala; aýdarmashy Pa­vel Kýznesovti – Sherneısop deıtin. “Ol kisi renjip qalady ǵoı”, – deseń: “Qy­zyn pálen eteıin, sendershe solaı shy­ǵar, men úshin álgi orysyń Sher­neısop”, – dep turyp alatyn. Shamasy jas kezinde Tashkenge kireshimen birge barǵanda Sherneısop (Chernyshev) degen oryspen istes bolsa kerek. Osy kisiler, aǵalarymdy aıtamyn, nege eke­nin bilmeımin, ádebıetke apyl-tapyl jańa ǵana kelgen maǵan erekshe qam­qorlyq­pen qarady. Aldy tar, qytymyr deıtin Ǵabıttiń ózi baýyr tartyp bas­qa­sha qarady: Kenen Ázirbaev ol kisini knıaz deıtin. Husnı jeńgeı kóılegin ótektegen kezde sý búrikpeı, sý ornyna troınoı ode­kolon búrkip ótekteıdi eken. Sol kisiniń ózi jazǵanymdy oqyp shyǵyp, sózimdi tyńdap: “Pikirimdi oryssha jazaıyn ba, qazaqsha jazaıyn ba”, – dep suraǵan edi. Men qysylyp qaldym. Ol kisilerdiń aldynda ózimdi ádeppen, keıde keremetteı ıbaly ustaýshy edim, Safýan, Tahaýı emin-erkin sóılesetin. О́zim qysyla beretinmin. Ǵabeń pikirin jazyp, Soıýzdaǵy Va­len­tına Petrovnaǵa basýǵa beripti. Pikiri tómendegishe shyqty. Qaınekeı hatshy, oqyp berdi. “Qazaq kórkem sóziniń myqty bir tulǵasy bolady degen senimmen!” dep jazypty. Aldy tar, qytymyr, tákappar, tik minez degen kisiniń jazǵany osyndaı. Sol hattardyń, zapıskanyń biri de joq. “Kýrlıandııanyń” qoljazbasy da joq. Baıaǵy aýyl balasynyń oılaý qabile­ti­men qaldym. Eshqandaı qoljazbam saqtalmapty. Qazaqy, keńqoltyq, jaıbasarlyǵym jeńip kete me, batystyń mádenıetine, qabiletine úırene almaı-aq qoıdym. Meni tulǵalar ósirdi. О́sý – jas kezde de, eseıgen shaqta da úzilmeıdi eken. Shynyn aıtsam, kásibı sheberlik jaǵynan bir yqpal, júris-turysy jaǵynan bir yqpal, oıymen, parqymen bir yqpal etetin adamdar ómirde kóp boldy. “Sizge qoǵamda kimder yqpal jasady” degende soǵystyń aldynda da, soǵystan keıin de jazýshylyǵyma biri – Áýezov, ekinshisi – Muqanov úlken yqpal etti. Bárine toqtala bermeı-aq qoıaıyn. Soǵystyń aldynda, soǵystan keıin de bir-birine teketires eki kózqaras, eki pikir qaıshylyǵy aldymyzda kóldeneńdep jatty. Osy eki teketirestiń basynda eki úlken tulǵa turdy: Biri – Áýezov, ekinshisi – Muqanov. Ekeýiniń kózqarasy kóbine bir-birine qaıshy kelip jatty. Ádebıet bul kúngideı emes, qyzyqtaý edi. Qol­jaz­baǵa, jańa dúnıege nemketti qaramaıtyn, janyn salatyn. Odaq irgesinde talqylaý qyzý júrip jatatyn. Pesa, poema, roman bolsyn, ıa Odaqta, ıa bir úıge jınalyp alyp oqyp, dýyldasyp talqylap jatýshy edik. Aıtys qyzý júretin. Reseıde, ótken ǵasyrda “lıteratýrnyı salon” degen bol­dy. Bizdiń bas qosýymyz soǵan uqsaı­tyn. Keshegi kúni PEN-klýbty sondaı qyzý talqylaý úshin uıymdastyrǵan edim, jyly peıilmen ushyrasatyn dastarqan basyn, pikir-talas ústelin qurǵym keldi. Sábeń “Shoqan Ýálıhanov” pesasyn úıine kisilerdi jınap, dastarqan basynda otyryp talqylaǵan edi. Jıynda Shyńǵys Aıt­matov boldy. Syzdanyp otyryp Ǵa­bıt Músirepov sońynan sóıledi. Áli esimde: “Aqyldyń qasireti” pesasynda Chaskıı Peterbordan ketetin kezde –azyp-tozyp bara jatqan qoǵamǵa, nadan qaýymǵa, toǵysharlarǵa qaratyp aıt­paýshy ma edi: “Maǵan kúıme! Ákelińder kúımeni!” – dep. Shoqan da sol Grı­­boedov keıipkeri sekildi bir silkinip alyp, to­ǵyshar, tymyrsyq qaýymnan ketýi kerek qoı”, - dep kósilgen edi ol kisi. So­­dan keıin Odaqta talqylandy. Ol tal­qylaý­da Muhań uzaq tógilip sóılegen edi. (jalǵasy bar)