Italııanyń Mılan qalasynda ALTAI dep atalatyn dúken bar. Onda únemi júnnen basylǵan kıiz, tekemet, syrmaq satylady eken. Tekemetter kólemine qaraı 11 000-43 000 AQSh dollary arasynda turady. Júnnen jasalǵan ónimniń densaýlyqqa paıdaly, jyly ekendigin eskergen ıtalııalyqtar satýshyǵa dán rıza.
ALTAI dep atalǵan brendti Raffaele Karıerrı (Raffaele Carrieri) esimdi azamat 1994 jyly jasapty. Aldymen kóshpendi halyqtardyń, ásirese, aýa raıy, klımaty sýyq eldi mekende ornalasqan qazaqtyń turmys-tirshiligindegi kıizden jasalatyn syrmaq, tekemetti zertteı júrip, kilem, tósenish, tus kilem, kúrd palasy sııaqty buıymdardy satqan. Sóıtip júrip ol bıylǵa deıin qazaqy buıymdardyń 16 túrli kolleksııasyn jasap úlgergen. 2002 jyly ALTAI brendi sáýletshilermen jáne dızaınerlermen aqyldasa otyryp, О́zbekstanda da tigin sheberhanasyn ashqan. Karıerrı Ferǵana qalasyndaǵy kózkórgen adamdarmen birge jańa tekemetter toqýmen aınalysady. Bul taza tabıǵı ónim, júnnen jasalady jáne eshqandaı hımııa qosylmaıdy. Ol óziniń taýarlarynyń brendine oraı Ancient Saharan Mats, Antique Felts of Central Asia degen atpen kórme de uıymdastyrypty. Bul kórmelerge dúnıe júzindegi ǵalymdar, antropologtar qatysqan.
Al bizde jún óndirisi kenje qalyp otyr. Zamanaýı qazaqtyń úıi toly kilem, baǵa jetpes tekemet pen syrmaqtyń, júnnen basylǵan qalyń kilemderdiń qajetsiz bolyp qalǵandyǵy ras. Italııalyqtar, shirkin bir ǵana qoı-eshkiniń júninen jasalǵan tekemetti biletin shyǵar-aý. Al bizde túıeniń júninen de jasalatyn tekemetter bar. Máselen, Astana qalasynda túıe júninen kórpe jasaý óndirisi damyp keledi. Satyp alýshylar qatarynda tek qazaqstandyqtar ǵana emes, sheteldikter de bar eken. Seh bastapqyda shulyq, keıinnen kórpe tigýdi qolǵa alǵan. Endigi jospar júnniń qaldyǵynan matrastar jasaý eken.
– Túıe júniniń sapasy jaqsy, paıdasy mol. Qoı júninen eki ese jeńil. Jylýdy jaqsy saqtaıdy, ylǵal jutqysh jáne allergııa týǵyzbaıdy. Ekologııalyq taza ónimge degen suranys joǵary. Sol sebepti, tapsyrys qashanda kóp. Tutynýshylar taýardyń sapasyna ǵana emes, baǵasyna da rıza. Mysaly, Túrkııa ne Mońǵolııadan kelgen kórpe 30 myń teńge tursa, munyń baǵasy 3 ese arzan. Búginde kórpeni elimizden tys memleketter de satyp alyp jatyr. Reseıge jetkizý jolǵa qoıyldy. Aldaǵy ýaqytta eksport kólemi ulǵaıady. Endigi jospar aıyna 2 myń kórpe shyǵarý, – deıdi «Qazaq oıýlary» JShS dırektorynyń orynbasary Gúlsanat Merqulova.
Desek te, eksporttan buryn óz elimizde nege osyndaı baǵaly buıymdar suranysqa ıe bolmaı otyr degen saýal árkimdi de tolǵandyrady. Tekemet, tipti, kilem toqý óneri de bizdiń qazaqta óris alǵan. Máselen, aýyldyq jerlerde turatyn qazaq áıelderi men qyzdary toqyma toqyp, jún tútý, jún sabaýdy umyta qoıǵan joq. Shyǵys Qazaqstan, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan, Jambyl, Aqtóbe oblystary men qalalarynda kilem toqý óneri urpaqtan-urpaqqa aýysyp jańasha túrli oıý-órnektermen ásem bezendirilýde. Máselen, Semeıdiń kıizderine máskeýlikter qatty qyzyǵyp otyr. Shyǵystyń aıazdy, borandy kúninde dalada eńbek etetin jumyskerlerge, qurylysshylarǵa júnnen basylǵan, kıizden jasalǵan pıma aýadaı qajet. Sol úshin de olar kóbine «Roza» JShS jasaıtyn pımany satyp alyp jatady. Búginde kásiporynnyń jasaǵan pımalary suranysqa ıe bolǵan.
– Biz burynǵydan da qarqyndy jumys isteýdi jolǵa qoıdyq, – dedi kásiporyn dırektory Harıs Saıfýtdınov. – Jańadan óndiristik sehtar ashyp, jún óńdeý, pıma basý aınalymyn ulǵaıtyp kelemiz. Qazirgi kezde jasap jatqan pımalarymyz jurttyń suranysyna, talapqa saı, túrli sándik úlgide. Bazar saýdagerleriniń baǵasy birese sharyqtap, birese tómendep tur. Áıtpese, bizdiń dúkenderdegi baǵa áldeqaıda arzan. Pıma 2800 teńge, rezeńkemen tabandatylǵany 3500 teńge, ýntylarymyz da osy shamada. Bazarda baǵa sharyqtap óskenmen, bizde óndiris tehnologııasynyń kólemi ósken saıyn ónim baǵasy arzandaý ústinde. Biz pıma, ýntylardan basqa ańshylyq bahıldardy da shyǵaramyz. Ony oılap tapqan bizdiń kásiporyn. Bul ańshylarǵa ǵana emes, sharýalarǵa, balyqshylar men júrgizýshilerge taptyrmaıtyn aıaq kıim. Syrtynda sý ótpeıtin materıal, ishi kıiz, aıaqqa jyly. Selsıı baǵany boıynsha 50 gradýs aıazǵa tótep bere alady.
Negizinde kıiz basý ejelden kele jatqan dástúr, bul ónerdiń bizdiń zamanymyzǵa deıingi ǵasyrlarda qazaq dalasyna keńinen taralyp ketkeni málim. Qazirgi ýaqytta pıma kıip, úıine tekemet tóseıtin qazaqtar az bolǵanymen, kıizden jasalǵan buıymdarǵa degen suranys bar. 2004 jyly Semeıdegi «Roza» JShS elde eń úlken pıma jasap shyǵardy. О́lshemi – 106, qonyshynyń bıiktigi – 178 santımetr, salmaǵy – 16,5 keli. Al bul kúnderi «Rozanyń» kıizden basyp, jasap shyǵaratyn túrli ónimderine ıtalııalyqtar, qytaılyqtar men reseılikter de qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. О́nimderi óte sapaly. Buryndary TMD kóleminde saýdaǵa shyǵarsa, endi búkil álemge tarata alamyz deıdi basshylyq. Osydan on jyl buryn jún jetpeı jatatyn. Bul kúnderi oblysta mal basy óskendikten, shıkizattan kedergi joq. Barlyq aýdannan mal júni ákelinip tapsyrylady eken. Qara qoıdyń júni kádege jarady degen osy. Tekemet te ózimizge qaıta oralsa dersiń osyndaıda.Álem ony qazaqtyń brendi dep tanysa...
Raýshan NUǴMANBEKOVA,
jýrnalıst
Semeı
