…Tańerteń óriske bettegen mal aınalany qoıý shańǵa kómip jiberdi. Tym ári ketkende 400 otbasy mekendeıtin shaǵyn aýyldyń tórt buryshynan móńirep sıyr, mańyrap qoı órip shyqqany kózge tolymdy sýret bolǵanymen, ashatuıaqtan ushqan shańnyń munshalyqty sozylyńqy bolǵany qyzyq eken. Eger dál osy shubatylǵan tozań shýly qalanyń aspanynda baıqalsynshy, «oıbaı, smog, ýly gaz, densaýlyqqa zııandy…» dep baıbalamǵa basar edik. Joq, aýylda ondaı aıqaı joq. Áne, «qoı kezekke» ýaq jandyǵyn qosyp kelgen aǵaı keń balaq shalbaryn tize tusynan bastap qaǵyp-qaǵyp jiberip edi, burq ete qalǵan shań sholannyń ishin tuman qyla jazdady…
«Osynshama maldy myna aptap ystyqta aýyl mańyna ıirmeı, qyr asyryp jaılaýǵa nege shyǵarmaısyzdar?» dep suradyq aýyldaǵy 30-40 bas qoıy, 5-10 bas sıyry bar sharýadan. «E, baıaǵydaı jaılaýǵa shyǵatyn qaýqar joq elde», deıdi kúnqaqty bolǵan aǵaıyn. Aýyldyń malyn jaılaýǵa shyǵarý úshin kemi 100 shaqyrym alysqa kóshý kerek eken. Ol qyp-qyzyl shyǵyn. Árıne, jekelegen sharýa qojalyqtaryn quryp, jer tyrmalap egin ekken, mal basyn kóbeıtip qora-qopsy salǵan orta dáýletti sharýalardyń deni bul máseleni shamasy jetkenshe sheship alypty. Al, artyq tehnıkasy, tipti adam kúshi joq turǵyndar úshin ýaq jandyqtaryn aýyl mańyna aınala jaıǵannan basqa aıla qalmaı otyr.Tipti,keıbir óńirlerde ıen jaılaıtyn jaıylymdyq alqaptar túgili, maldy bir kún ottatatyn jer tapshy eken. О́ıtkeni, tanaptar ne jekeshelenip, ne satylyp ketken…
О́kinishtisi, dál osy eldi mekenderdiń mańyn óriske aınaldyrýdyń zardabyn taǵy da turǵyndar tartyp otyr. Qazir ekologtar adamdar shoǵyrlanǵan aımaqtardaǵy jer qabatynyń tozýy beleń alǵanyn aıtyp dabyl qaǵýda. Dál osy qorshaǵan orta problemasy qazaq aýyldaryna da tán. Bálkim, arnaıy mamannyń saraptamasynsyz dabyl qaǵýǵa bolmaıtyn shyǵar, biraq, kún saıyn 500 bas qoı men 300 bas saýyn sıyrdyń tuıaǵy tilgilegen topyraqta qandaı qunar qaldy deısiz? Qadaý-qadaý ósken qara jýsan men basy qyltıǵan betegeni julyp jep talǵajaý qylǵan mal jaryqtyqtyń qońy ońala ma? Demek, aýyl mańyn jaıylymǵa aınaldyrǵan aǵaıyn ózin aldap, jubatýdan árige bara almaı otyr degen sóz. Muny sharýalardyń ózderi de moıyndaıdy. Kóktem-jaz boıy jaıylymda bolǵan maldyń qystamaǵa kire sala kúı-qońy kúrt tómendep, aıaǵy kóterem bolyp shyǵatynyn jasyrmaıdy. Qys ishinde jem satyp alyp shyǵyndanatyndary taǵy bar eken. Iаǵnı, aýyldardaǵy jaıylym máselesin retteýdiń, onda da zańdyq turǵyda jol kórsetýdiń ýaqyty kelgen sııaqty.
Qýanyshqa oraı, ondaı qadam bar eken. El Parlamentinde «Jaıylymdar týraly» zań jobasy qaralyp jatyr. Dál osy zańnyń qabyldanýy jaǵdaıdy ózgertýi múmkin. Árıne, zań maldy bylaı jaıma, anda baqpa degen nusqaýlyq emes, retteýshi normalardyń tetigin iske qosý úshin qajet. Zańsyz satylyp nemese jekege ótken aýmaqtardyń ortaq ıgilikke qyzmet etýin qamtamasyz etse jáne ıgerilmeı jatqan myńdaǵan gektar alqaptarǵa jan bitiretindeı tetikterdi iske qosatyn zań bolsa deımiz. О́ıtkeni, qazir elimizdegi jaıylymdyq alqaptarǵa qatysty statıstıka kóz qýantpaıdy. Mysalǵa, 188 mln ga jaıylymnyń tek qana 80 mln gektary, ıaǵnı 43 paıyzy ǵana adamdarǵa qyzmet etýde. Al, 27 mln gektar jaıylym tozyp barady. Basqa zardaptardy aıtpaǵannyń ózinde, týsyrap, tikenek shóp basqan osy alqaptar el ekonomıkasyna 1 mlrd dollar shyǵyn ákeledi eken.
Jalpy, elimizdegi irili-usaqty sharýa qojalyqtarynyń ıeliginde 20 mıllıon basqa jýyq tórt túlik mal bar eken, jaıylymdyq alqaptardy tıimdi paıdalaný jolǵa qoıylatyn bolsa, mal basyn taǵy osynsha arttyrý múmkindigi týady degen sóz. Bul elimiz úshin et jáne sút ónimderin ulǵaıtýdyń taptyrmaıtyn joly ekeni anyq. Demek, «Jaıylymdar týraly» zań qabyldanyp, onyń júzege asý tetikteri aýyldyń múddesin kózdeıtin bolsa, Qazaqstan ekonomıkasynyń shyn maǵynasyndaǵy arqa súıeri agrosektor, onyń ishinde mal sharýashylyǵy bolar edi…
Qalmahanbet
MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
