Aqparat jáne kommýnıkasııaǵa qatysty zańdarǵa ózgerister jobasy biraz ýaqyt buryn qoǵam talqylaýyna usynyldy. Ol qandaı ózgerister? Biz olardyń eń negizgileri týraly áńgime qozǵamaqpyz.
BAQ týraly zań
Bala quqyn qorǵaý. Joba áldebir jaǵdaıda jábirlenip, zardap shekken bala týraly aqparatty jarııalaýǵa jol bermeýdi talap etedi. Iаǵnı, jábirlenýshi balanyń jáne onyń áke-sheshesiniń aty-jónin, sýretin, vıdeosyn, aýdıoǵa jazylǵan daýysyn, sonymen qatar, týǵan ýaqyty, týǵan jeri, turatyn jeri, oqıtyn nemese jumys isteıtin jeri týraly málimetterdi BAQ-ta nemese baılanys jelileri arqyly taratýǵa tyıym salady (2-bap). BAQ jumysyn toqtatý. Sot sheshimimen buqaralyq aqparat quraldarymen qatar, ınternet-basylymdardyń jumysyn da toqtatý múmkindigin qarastyrady. «Toqtatý» degende qoldanystaǵy zań basylymnyń nemese tele-radıohabardyń bir nemese birneshe sanyn shyǵartpaý jáne taratqyzbaýdy aıtady. Joba ony «toqtatýǵa negiz bolǵan sebepterdi joıǵanǵa deıin» dep keńeıtýdi usynady (10-bap). Aqparat quraldaryn jáne blogerlerdi tirkeý. Qazaqstanda jumys isteıtin gazet-jýrnaldar, memlekettik sektordaǵy sýbektilerdiń ınternet-saıttary jáne aqparat agenttikteriniń saıttary mindetti túrde tirkelýi tıis. Jelilik basylymdardy tirkeý erikti túrde júredi («Jelilik basylym» uǵymyna ınternet-saıttar jáne blogerler kiredi). Hattar. Zańdarǵa qaıshy keletin oqyrman hattaryn BAQ-ta jarııalaýǵa jol bermeý. Oqyrman hattaryna ınternet-basylymda qoldanýshylar jazyp qaldyrǵan pikirler de jatady (17-bap). Memlekettik organdardyń BAQ aldyndaǵy mindeti. Memlekettik organdar buqaralyq aqparat quraldaryna aqparat berýge mindetti. Eger ol memlekettik qupııa bolmasa. Bul talap qoldanystaǵy zańda da bar. Jańa talap qabyldansa, aqparat berý týraly ótinimge BAQ-tyń bas redaktory nemese basqa da ókiletti adamy qol qoıýy kerek bolady (18-bap). Jýrnalıst keı málimetterdi aýyzsha sóılesip bile alady. Olar: 1) Memlekettik organdar men zańdy tulǵalardyń jumys kestesi; 2) Memlekettik organdar men olarǵa qarasty bólimshelerdiń poshta, elektrondy poshta mekenjaılary, anyqtama qyzmetiniń telefondary jáne olardyń basshylary týraly aqparattar; 3) jeke tulǵalardy jáne zańdy tulǵalar ókilderin qabyldaý tártibi; 4) ótinishter men shaǵymdardy qaraý tártibi; 5) memlekettik qyzmet kórsetý tártibi; 6) sot isterin qaraý kestesi; 7) memlekettik satyp alýlar, tenderler, aýksıondar ótkizý ýaqyty men orny; 8) jergilikti qoǵamdastyqtyń jınalys ýaqyty men orny, onda qaralatyn máseleler; 9) laýazymdy bos oryndar týraly aqparat alýǵa qajet telefon nómirleri (18-bap). О́zgerister memlekettik organdardyń bárinde BAQ-pen jumys isteıtin bólim nemese laýazymdy qyzmetker bolýyn mindetteıdi. Bul qyzmetke jýrnalıstıkaǵa qatysy bar salada bilimi bar adam taǵaıyndalady. Sonymen qatar, munda BAQ-pen jumys bóliminiń atqaratyn qyzmeti men mindeti naqty kórsetilgen (18-bap). BAQ mindetti túrde jáne tegin jarııalaýy tıis materıaldar: belgili bir BAQ-tyń ózine qatysty sot sheshimi; tótenshe jaǵdaı engizilgeni týraly jáne terror qaýpine qatysty ókiletti organdardyń habarlamasy. Teristeý. О́zgerister ar-namysqa tıetin aqparattardy teristeý tártibin burynǵydan góri keńeıtýdi jáne naqtylaı túsýdi usynady. Mysaly, ózinde shyqqan málimetterdi teristegen kezde BAQ neniń shyndyqqa saı kelmeıtinin anyq kórsetýi tıis. Baspasózde ol «Teristeý» degen taqyryppen, teristelip otyrǵan materıaldyń shrıftimen, sonyń ornyna jarııalanýy kerek. Tele-radıoda bolsa, táýliktiń sol teristelip otyrǵan habar shyqqan ýaqytynda jáne sol habarda shyǵýy qajet (19-bap). Jýrnalıst mindetteri. Jýrnalıst mindetterine alynǵan aqparattardyń rastyǵyn tekserýdi qosý. Sonymen qatar, asyrap alý qupııasy jáne dárigerlik qupııa týraly málimetterdi azamattyń jazbasha ruqsatynsyz buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalamaý (eger ol málimetter buǵan deıin zańdy túrde jarııalanǵan bolsa, bul tyıym júrmeıdi) (21-bap). BAQ týraly zańdy buzǵany úshin jaýapqa tartýǵa negiz bolatyn áreketter. Jábirlengen bala týraly málimetterdi ruqsatsyz jarııalaý (Bala 14 jasqa tolǵan bolsa onyń óz kelisimimen, 14-ke tolmaǵan bala bolsa, onyń zańdy ókilderiniń ruqsatymen jarııalanady. Al eger balanyń, ıa onyń ókilderiniń ruqsatyn alý múmkin bolmasa nemese zańdy ókili qylmysqa kúdikti nemese aıyptalýshy bolsa, ruqsatsyz jarııa etýge bolady) (25-bap). Qaı jaǵdaıda shyndyqqa saı emes málimet taratqany úshin jaýapkershilikke tartylmaıdy. Ol málimet resmı nemese aqparattyq habarlamalarda, tıisti organda tirkelgen ózge buqaralyq aqparat quralynyń habarynda jarııa etilgen bolsa (jábirlenýshi bala týraly málimetterdi qospaǵanda); BAQ-tyń suraýlaryna berilgen jaýaptarda bar bolsa; málimet aqparat agenttikterinen, ınternet-basylymdardan, jarnama berýshilerden jáne jarnama jasaýshylardan alynǵan bolsa; adamdardyń sózin ózgerissiz jarııa etý arqyly berilgen bolsa; tikeleı habarlarǵa qatysýshylar aıtqan bolsa nemese bul zańǵa sáıkes óńdep-ózgertýge jatpaıtyn materıaldarda kezdesken bolsa (26-bap).Jarnama týraly zań
Syra nemese sharaptyń jarnamasy. О́zgerister syra men sharaptyń jarnamasyn otandyq BAQ-ta belgili bir kólemde kórsetýge ruqsat berýdi usynady. Mysaly, olardy tele-radıoarnalarda tańǵy saǵat 7 men túngi saǵat 12 aralyǵynan basqa ýaqyttarda kórsetý. Alaıda, demalys jáne meıram kúnderi jarnamalaýǵa tyıym salý (8-bap). Gazet-jýrnaldarda (balalarǵa arnalǵan jáne dinı basylymdardan ózge) syra men sharaptyń jarnamasyn berý. Shet elderde óndirilgen syra men sharaptyń jarnamasyn otandyq gazetterdiń birinshi jáne sońǵy betterinde, jýrnaldardyń muqabasynda jarııalamaý (9-bap). Syra nemese sharap jarnamasynda dene eńbegi jáne avtokólik júrgizýdi kórsetpeý, ol jarnamalarǵa balalar men áıelder túspeýi (onyń ishinde anımasııalyq jarnamada); jarnama balalarǵa arnalmaǵan bolýy kerek. Sonymen qatar, olar alkogoldiń emdik qasıetteri bar degen pikir týǵyzbaıtyn nemese alkogoldi mólshermen ishýge shaqyrmaıtyn; araq-sharap ishpegeni úshin synap-aıyptamaıtyn bolýy tıis. Jarnamada syra nemese sharapty kóp ishýdiń zııany týraly eskertý bolýy, ol eskertýge jarnama kóleminiń keminde 10%-y berilýi kerek (13-bap).Baılanys týraly zań
Jelilik mekenjaı (setevoı adres) – telekommýnıkasııa jelisinde jumys isteıtin qurylǵynyń ózine tán ıdentıfıkatory (jańa túsinik, 2-bap). Memlekettik organdardyń quzyreti. Memlekettik organdar telekommýnıkasııa jelisi arqyly Qazaqstanda tyıym salynǵan aqparattar taratylǵan jaǵdaıda ókiletti organǵa habar beredi. Onda aqparatty taratýshy ınternet-basylymnyń jelidegi mekenjaıy, aqparat baǵyttalǵan mekenjaılar, zańsyz aqparat taratý úshin qoldanylǵan abonenttik qurylǵylardyń ıdentıfıkasııalyq kodtary kórsetiledi. Bul málimetterdiń rastyǵy úshin memlekettik organnyń basshysy nemese onyń orynbasary jaýap beredi (8-bap). Baılanys qyzmetin paıdalanýshy quqyn qorǵaý. Turǵyndardy ınternetke qosýshy operatorda balalarǵa zııan aqparattardy shekteı alatyn tehnıkalyq jáne baǵdarlamalyq múmkindikter bolýy tıis. Mundaı múmkindikti operator abonenttiń kelisimimen iske qosady. Al ınternet kópshilikke ortaq bolatyn oryndarda atalǵan fýnksııalar abonenttiń kelisiminsiz, mindetti túrde ornatylady (36-bap). Baılanys operatorlary Qazaqstandaǵy abonentter men qoldanýshylar jaıly qyzmettik aqparatty jınap, saqtaıdy. Ol málimetterdi Qazaqstan shekarasynan shyǵarýǵa bolmaıdy (halyqaralyq baılanys qyzmetin nemese roýmıng qyzmetin kórsetýde beriletin qyzmettik aqparat bolmasa) (36-bap). Baılanys operatorlaryna qyzmettik aqparatty jınap, saqtaý júıesine engizilmegen abonentke baılanys qyzmetin kórsetýge tyıym salynady (40-bap).Tele-radıohabarlaryn taratý týraly zań
Balalar telebaǵdarlamasy – 12 jasqa deıingi balalar úshin jasalǵan, osy toptaǵy balalarǵa laıyq sıýjeti bar telebaǵdarlama. Bilim beretin baǵdarlama – keń aýqymdy aýdıtorııaǵa arnalǵan, mazmuny telekórermendi oqytyp-úıretýge baǵyttalǵan, qoǵamnyń ǵylym men mádenıet, óner, óndiris sııaqty bir salasy boıynsha naqty bilim berýde ózindik mańyzǵa ıe telebaǵdarlama. Osy bapta jarnamanyń telebaǵdarlamaǵa jatpaıtyny naqtylanady (1-bap). Ulttyq tele-radıonyń múddesin qorǵaý. Otandyq telearnalardyń bir aptada kórsetetin habarlarynda otandyq telehabarlardyń úlesi 2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap 50%-dan kem bolmaýy. Otandyq radıolarda bir aptada efırge shyǵaratyn habarlardaǵy otandyq habarlar men Qazaqstan avtorlary shyǵarǵan nemese oryndaıtyn án-kúılerdiń úlesi 2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap 45%-dan kem bolmaýy, al 2020 jyldyń 1 qańtarynan bastap 50%-dan kem bolmaýy (28-bap). Teledıdarda múgedekter múddesin qorǵaý. Jergilikti ýaqyt boıynsha saǵat 16.00 men 00.00 aralyǵynda jańalyqtarǵa arnalǵan keminde bir habar sýrdoaýdarmamen nemese sýbtıtr arqyly aýdarmamen beriledi. Telearnalarda mindetti túrde kórsetilýi tıis habarlar sýrdoaýdarmamen nemese sýbtıtr arqyly aýdarmamen beriledi (30-bap).Aqparattandyrý týraly zań
Internet-basylymdaǵy jeke málimetter. Qoldanýshy ınternet-basylymda aqparat jarııalaýy úshin onyń ıesimen kelisim jasaýy tıis. Kelisimniń mynadaı túrleri usynylady: jazbasha qaǵaz formasynda, elektrondy qujat túrinde («elektrondy úkimet» portalyndaǵy ıdentıfıkasııa arqyly) nemese tirkelgen uıaly telefon nómirinen sms-habarlama jiberý jolymen. Qoldanýshy aqparatty óz atynan da, laqap atpen de ornalastyrýyna bolady. Internet-basylym ıesi kelisimdegi málimetterdi saqtaýy jáne kelisim buzylǵannan keıin de úsh aı saqtaýy kerek (36-bap).Ákimshilik quqyq buzý týraly kodeks
О́zgerister jańa talaptardy oryndamaǵany nemese buzǵany úshin jaýapkershilikke tartýdy qarastyrady. Mysaly, BAQ týraly zańda kórsetilgen jábirlenýshi bala týraly málimetterdi taratqany úshin jeke adamdarǵa – 20, laýazymdy tulǵalarǵa – 25, shaǵyn kásipkerlik uıymdary men kommersııalyq emes uıymdarǵa – 50, orta kásipkerlik uıymdaryna – 100, iri kásipkerlik uıymdaryna 200 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde aıyppul salýdy usynady (451-bap). P.S. Joba, sonymen qatar, aqparatqa qatysty zańdardan kóptegen tarmaqtardy alyp tastaýdy qarastyrady. Barlyq ózgerister usynys retinde. Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi bedeldi pikirlerdi eskerý maqsatynda jobany qoǵamnyń talqysyna salyp otyr. Erjan Ábdiraman, «Egemen Qazaqstan»
