Aqparattyq qaýipsizdik – ulttyq qaýipsizdik máselesimen para-par

Keshe Parlament Májilisinde palata Tóraǵasynyń orynbasary Gúlmıra Isimbaevanyń júrgizýimen «Otandyq buqaralyq aqparat quraldarynyń básekelestikke qabilettiligi jáne damýy máseleleri» taqyrybynda Úkimet saǵaty boldy. Onda Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstri Dáýren Abaev baıandama jasady. Memlekettik saıasattyń min­detteri – barlyq aqparat júıe­siniń erkin jumys isteýi úshin jaǵdaılar jasaý. BAQ sany jyl saıyn artyp keledi. Mu­nyń ózi Qazaqstandaǵy sóz bos­tandyǵynyń tikeleı dáleli bolyp tabylady. Táýelsizdik alǵan 25 jyldyń ishinde BAQ sany 3002-ge jetken. Bul memlekettiń BAQ-ty jan-jaqty qoldap otyrǵanyn kórsetedi, deı kelip, osydan ári Gúlmıra Isimbaeva baıandama jasaý úshin sózdi Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstri Dáýren Abaevqa berdi. Búgingi tańda aqparattyq qaýipsizdik máselesi kez kelgen memlekettiń ulttyq qaýipsizdik máselesine aınaldy. Sondyqtan da Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi qurylyp, oǵan kóptegen min­detter júkteldi. Osyǵan sáı­kes mınıstrlik otandyq mass-medıany jańǵyrtý jáne elimizdiń aqparattyq keńis­tigin nyǵaıtýǵa qatysty irgeli sha­ralardy júzege asyrý ústin­de. Qazir medıaquraldar buryn-sońdy bolmaǵan jańa tehno­logııalardyń arqasynda pishimi men mazmunyn jańǵyrtyp, aqparat taratýdyń tyń ádisterin tabýda. Bul – tek bizdiń elimizde ǵana emes, jappaı álemde bolyp jatqan úrdis, dep bastady óziniń sózin D.Abaev. Odan ári mınıstr jasalyp jat­qan jumystar jóninde baıandady. Búgingi tańda Qazaqstanda 3 myńnan artyq BAQ tirkelgen. Oqyrmandardyń belsendiligi tómendedi dep sanaǵanymyzben, gazetter men jýrnaldar barlyq BAQ-tyń 84 paıyzyn quraıdy. Elektrondyq BAQ – 9 paıyz. Bul – 110 telekompanııa, 60 radıokompanııa, 107 kabeldik operator jáne 8 spýtnıktik habar taratý operatorlary. Sondaı-aq, aqparat agenttigi (41) – 7 paıyzdyq úlesti qamtıdy. Mınıstrliktiń oqyrmandar suranysyn zertteý boıynsha júrgizgen áleýmettik saýaldamasyna qaraǵanda, qazaq­stan­dyqtardyń 88 paıyzy otan­dyq arnalardy qaraıdy, sonyń ishinde 53 paıyzy ony kúnde kóredi. Telehabarlar qoǵamdyq ózge­risterdiń katalızatory bolyp qala beretini kórinip tur. Son­dyqtan, bizdiń mindetimiz – ult­tyq birtektilikti qurýdaǵy róli zor, etnosaralyq jáne kon­fes­sııaaralyq kelisimdi júıeli taratatyn jáne áleýmettik-saıası turaqtylyqty arttyratyn onyń habarlaryn odan ári qoldaý, dedi mınıstr. D.Abaev árbir arnaǵa jeke toq­talyp ótti. Sonyń ishinde «Qazaq­stan» telearnasynyń habarla­ryna jaqsy baǵa berdi. Alda­ǵy ýaqytta bul arnaǵa kelesi min­detter júktelip otyr eken: 1. Baǵdarlamalardyń reıtıngin arttyrý arqyly kórermender aýdıtorııasyn keńitý; 2. О́nimderdiń reıtıngine qaraı kontentterdi satyp alýdyń jańa saıasatyn jasaý jáne kontenttiń jetildirilgen saıasatyn jasaý arqyly 2017 jyly onyń sapasyn arttyrý; 3. Internette jańa ımıdjdik shyǵarylymdar jasaý arqyly medıa-resýrstar kólemin arttyrý; 4. Qyzmetkerlerdiń biliktiligin arttyrý, olardy konkýrspen qabyldaýdy jetildirý. Sondaı-aq, mınıstr oblystyq fı­lıaldardyń basqarýdy je­til­dirý arqyly korporsııanyń aımaqtyq saıasatyn qaıta qaraý qajettigin atap ótti. «Habar» agent­tigin transformasııalaý jóninde de birshama jumystar júrgizilgeni aıtyldy. Ony qaraıtyndardyń orta jasy 25-ten 54-ke deıingiler eken. Osyǵan qaraǵanda, «Habar» kóp janrly kontenti bar telearna ekeni anyqtalǵan. Qazir onda tańerteńgilik jáne kúndizgi jańalyqtar taratý toqtatylǵan. Esesine keshki jańalyqtar qyzmeti jetildirile túsken. Sonymen birge, arnada óz ónimderin daıyndaý art­tyrylyp keledi eken. Qazir shama­men jyl saıyn 110 serııa túsi­rilip, 10 otandyq ónim ómirge kelip jatyr. Mınıstr qazir «Habar-24» atal­ǵan burynǵy «24KZ» arna­synyń jumysyna da toqtalyp, ondaǵy ózgerister týraly aıtyp ótti. Odan ári mınıstr óziniń sózin bylaı jalǵastyrdy: «Bıylǵy jyldyń qazan aıynda «Bilim jáne mádenıet» arnasy «QazaqTV» arnasymen biriktirilip, jańa pishimdegi telearna retinde habar taratýǵa kóshti. Telearna álem elderine táýligine 24 saǵat boıy qazaq jáne aǵylshyn til­derinde habar taratady. Ol tórt qur­lyqta 118 memleketti qamtyp otyr. Jańa arnadaǵy habarlar 3 blokqa bólingen. Olar: 1.Eli­mizdiń ınvestısııalyq tar­tym­dylyǵy men sheteldik kapı­­talǵa qajetti múmkindikti kórsetý; 2.Qazaqstandaǵy týrızmge qatysty kontent; 3.Qazaq halqy­nyń baı mádenı-tarıhı murasyn nasıhattaý», dedi D.Abaev. Radıoarnalardaǵy ózgerister men jańalyqtar týraly aıtqanda, D.Abaev «Qazaq radıosynyń» sıg­nal­dary qazir elimizdiń – 90, «Shalqar» radıosy – 64, «Astana» radıo­sy – 60, «Klassık» radıo-sy 17 paıyzdyq aýmaǵyn qamtı­ty­nyn jetkizdi. Olardyń tara­lymyn arttyrý jumystary odan ári jalǵasady. Sonymen qatar, biz ra­dıonyń halyq ara­syn­daǵy ta­nymaldyǵyn arttyrý baǵy­tyndaǵy jumystarǵa da nazar aýdaramyz. Sonyń biri retin­de radıoarnalarǵa bólek korpo­ra­­sııalyq qurylym jasalatynyn jetkizdi. Baspasózdi zertteý barysynda oqyrmandardyń bel­sendiligi respondentterdiń jas shamasyna qaraı bolatyny baıqalǵan. Sonyń ishinde res­pon­dent­terdiń 40 paıyzy gazet­terde qyzyqty materıaldar bolmaı­tyn­dyqtan, ony ashpaıtynyn aıtqan. Osyǵan baılanysty mı­nıstr­­lik «Egemen Qazaqstan» jáne «Kazahstanskaıa pravda» gazet­­teri­niń jumysyn jańǵyrtý baǵy­tynda júıeli jumystar júrgi­zýde. Álemdegi bedeldi basylym­dardyń úlgilerine saı ústimiz­degi jyldyń qyrkúıek aıynan bastap atalǵan gazetter bet-beınesin ózgertti. Bul qajetti aqparatty basylymnan ońaı ta­býǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq, gazettiń elektrondyq nusqasyna jedel ótýge múmkindik týdy. Qyr­kúıek aıynan bastap Astana qalasynda taratylatyn gazetter túrli-tústi nusqaǵa kóshirildi. In­ternet jelisindegi jumysy da kúsheıtildi. Al jańa jyldan bastap bul basylymdardy eýro­formatqa kóshirý josparlanýda», dedi mınıstr. Odan ári mınıstr Internet resýrstarynyń jumysyn jetil­dirý baǵytyndaǵy jumys­tarǵa toqtaldy. Osyǵan oraı mı­nıstrlik «Qazkontent» AQ-pen birlesip, «2016-2020 jyldarǵa arnalǵan otandyq BAQ-taǵy In­ternet resýrstaryn jańǵyrtý» josparyn iske asyrýda ekeni belgili boldy. Sonyń ishinde «B-Nıýs», «Ádebıet portaly», t.b. saıttarda bolatyn ózgerister týraly baıandaldy. Al «Qazaqparat» agenttigine arnaıy toqtalyp, ondaǵy ózgeristerdi tereńirek qarastyrdy. Aldymen onyń tehnıkalyq ınfraqurylymdary jańǵyrtylǵanyn jetkizdi. Búgingi kúni ony qoldanatyndardyń sany táýligine 45 myń adamdy quraıdy. Biz bul sandy eki esege deıin arttyrýdy josparlap otyrmyz, dedi Dáýren Áskerbekuly. Strategııalyq damý bo­ıyn­sha qandaı qajettilikter alda turǵanyna toqtalǵanda, kópte­gen qazaqstandyq BAQ-tyń eko­no­mıkalyq jaǵdaıy qıyn ekendigi jetkizildi. Biz olardy qoldaý sharalaryn qarastyrýdamyz. Búgingi kúni jarnamadan túsetin qarajat 36 mlrd teńgeni qurap otyr. Alaıda, bul soma BAQ-tardyń barlyq shyǵystaryn jaba almaıdy. Osyǵan oraı mınıstrlik qoǵamdyq taldaýǵa shyǵarylǵan zań jobasynda olardy yntalandyrýdyń kelesi sharalaryn qarastyrdy: 1.Jumysyn toqtatý nemese tırajdy tutqyndaý jónindegi ákimshilik jazalaý sharalaryn boldyrmaý, sondaı-aq, ýákiletti organǵa qaǵaz betindegi nusqany mindetti túrde jetkizý tártibin ózgertý arqyly ekonomıkalyq júktemeni jeńildetý; 2.Jýrnalıst bolmasa da osy salada jumys isteıtinderdi aqparattyq keńistikke tartýdy arttyrý; 3.Keıbir normalardy dáldikpen paıdalanbaýdyń kesirinen BAQ jumysy men olar­dyń damýyna kedergi kel­tire­tin qatelikterdi boldyrmaý; 4.Al­kogoldigi tómen ónimderdiń saýda markalaryn qatań belgilengen ýaqytta jarnamalaýǵa ruqsat etý; Sondaı-aq, BAQ-tyń shyǵar­ma­shylyǵy men tehnıkalyq múm­­kinshiligin arttyrý maq­satynda «tele-saýda», «tele-gazet», «ın­ter­netTV» sııaqty qosal­qy sı­pattaǵy taýarlar túsinik­teri en­giziledi. Osy sharalar­dyń bári otandyq BAQ-tyń bá­sekege qa­bilettiligin arttyrýǵa baǵyttald­y, dedi mınıstr. Odan ári ol qa­zaqstandyq TV taratý sapasy­na toqtaldy. Sonyń ishinde «OtaýTV» men «Qazsporttaǵy» ózgeris­terdi atap ótti. Al baspasóz týraly aıtqanda, olardyń jańalyqtar taratýda Internet­pen, agenttiktermen, radıomen básekeles bola almaıtynyn kóldeneń tartty. Sondyqtan onyń ornyn sapaly saraptamalyq materıaldarmen tolyqtyrýdy qalap otyrmyz. Olar birdeńeniń bolǵanyn emes, nege bolǵanyn halyqqa túsindirýleri kerek, dedi mınıstr. «Bul baǵytta salalyq jýrna­lısterdi damytýǵa arnaıy kóńil bólemiz. Iаǵnı, jańa teh­no­lo­gııalarǵa jáne oqyrmandardyń kúndelikti suranysyna ıkemdi jýr­nalısterdi daıyndaý mindetin alǵa qoıyp otyrmyz. Sonyń ishin­de saıasat, ekonomıka jáne quqyq boıynsha jýrnalısterdiń biliktiligin túrli aýdıtorııaǵa baǵ­darlaı otyryp arttyrýymyz ke­rek» dedi Dáýren Áskerbekuly. Son­daı-aq, ol jýrnalısterdiń biliktiligin arttyrý salasy bo­ıynsha ortalyqtandyrylǵan júıe jasaýdyń qajettiligin aıtty. Bul baǵytta jýrnalıstik semınarlar, trenıngter jasalatyny jetkizildi. Sóziniń sońynda Dáýren Abaev aldymyzda kóptegen is-shara­lardy iske asyrý mindeti tur. Eń bastysy – búgingi kúni maqsattar men mindetter aıqyndalyp, ju­mys júıeli jolǵa qoıyldy, dedi. Mınıstrdiń baıandamasy tolyq ári jan-jaqty ekendigin sóılegen depýtattardyń bári de qanaǵatpen atap ótti. Qosymsha baıandamany Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraıymy Gúlnár Yqsanova jasady. Onyń baıandamasynyń óne boıynan BAQ salasyndaǵy kemshin tustar molynan kórindi. Sarapshylardyń aıtýyna qaraǵanda, qazaqstandyq memlekettik BAQ-tyń jańa qater­lerge qarsy turý qabileti álsizdeý. Jańa jaǵdaıǵa laıyq­ty ulttyq múddelerdi qorǵaý tetikteri jetildirilmegen. Halyqpen baılanys dárejesi tómen. Sheteldik aqpa­rattyq kontenttiń yqpaly kúshti. Kıbershabýyl sııaqty osy zamanǵy qaýip-qaterge qarsy turý áleýeti álsiz. Halyqtyń memlekettik BAQ-tarǵa degen senimi tómen. Jýrnalıstik zertteýlerdiń tartymdylyǵy nashar. Memlekettik tapsyrys tetikteri tıimdi emes. Memlekettik organdardyń kommýnıkasııanyń jańa formatymen jumys isteý qabileti damymaı otyr. Júr­­gizilgen saýaldamalarǵa qara­ǵanda, halyqtyń úshten biri aqpa­ratty reseılik telearnalardan alady. Jarnamanyń 70 paıyzǵa jýyǵy sheteldik arnalarda jasalyp, qarajat resýrstary shetelge ketip jatyr, degen sııaqty derekterdi alǵa tartty depýtat. Baıandamalar aıaqtalǵan soń Dáýren Abaev depýtattardyń kóp­te­gen suraqtaryna jaýap berdi. Sonyń ishinde depýtat Saýytbek Abdrahmanov efırlik teleradıohabarlaryn taratýdy 2017 jyldan bastap sıfrlyq standartqa kóshirýdi bastaýymyz kerek edi. Sol mindet oryndala ma dep surady. Qarjy jaǵdaıyna baılanysty bul jumysty atqarý 2 jylǵa keıinge shegerildi. Bıylǵy jeltoqsan aıynan bastap ony Mańǵystaý oblysynda bastaımyz, dedi mınıstr. Depýtat Irına Aronova Mem­lekettik tildiń qarymyn arttyrý máselesi týraly surady. Ony ba­rynsha qarapaıymdatyp, tur­mys­tyq deńgeıge túsirip jibergen joqpyz ba, dedi ol. Bul suraq óte aýqymdy, ony uzaq ýaqyt tal­­­qy­laýǵa týra keledi. Tildiń saýat­­­tylyǵy jýrnalıske de, ony qabyldaıtyn aýdıtorııaǵa da baı­­­lanysty, deı kelip, mınıstr ony jeńildetýdiń de zııany joq­ty­ǵyn atap ótti. Bul suraqty tolyq­­tyrǵan Gúlmıra Isimbaeva qazaq tiliniń jetik úlgisin buryn tele­ar­nalardyń dıktorlary kór­se­tetin edi, qazir sol másele eske­­ril­meıtin sııaqty, dedi. Oǵan mı­­nıstr sheteldik arnalardyń til­derdi jeńildetý mysalyn alǵa tartty. Árıne, tildi jeńildetý ony ju­tańdatý emes, degenmen, ony tez qabyldatý máselesin de es­kergen jón, dedi ol. Bul su­raqty depýtat Bekbolat Tileýhan da jalǵastyryp, osy máselege alańdaýshylyq bildiretinin jet­kizdi. Bireýlerge kózsiz elikteýge bolmaıdy. Qazir dıktorlardyń sóz ekpinderin durys qoldanbaýy úlken problemaǵa aınaldy, deı kelip, otandyq tele-radıo­arnalardaǵy memlekettik tildiń úlesi qansha ekendigin surady. Oǵan mınıstr qazir qazaq tiliniń úlesi 53 paıyzdan joǵary ekenin aıtty. Biz oǵan kúndelikti monıtorıng júrgizemiz, dedi ol. Kóptegen osyndaı suraqtardan keıin talqylaý bolyp, oǵan depýtattar O.О́ksikbaev, Q.Sultanov, Z.Balıeva, S.Abdrahmanov já­ne t.b. qatysyp, aqparattyq qaýip­sizdik, qazaqstandyq BAQ-ty zaman talabyna saı damytý jáne t.b. máselelerge alańdaýshylyq bildir­gen oılaryn jetkizdi. Otyrysty qorytyndylaǵan G.Isimbaeva «Áriptesterimizdiń barlyq usynystary men eskert­peleri mınıstrliktiń qyzmetinde eskerilip, al problemalar men alǵa qoıylǵan mindetter sheshiledi dep úmittenemiz», dedi. Úkimet saǵatyna ortalyq mem­lekettik organdardyń, jergilikti atqarýshy bıliktiń jaýapty qyzmetkerleri, respýblıkalyq BAQ, Qazmedıa ortalyǵynyń, Or­talyq kommýnıkasııalar qyzme­tiniń basshylary qatysty. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»