О́ıtkeni, ol asqar Altaı, eńseli Erenqabyrǵa, álem shatyryndaı áıdik Pamır sekildi seńgir taýlardyń adam aıaǵy jete qoımaıtyn jerlerinde ósedi. Aq qarda qaýyzyn ashady. Qaqaǵan sýyǵyńa qaramaıdy. Tabıǵattyń tylsymyna tańdanbasqa sharań joq.
Adamdy aýyr muńǵa batyratyn ALJIR mýzeıiniń tabaldyryǵyn attaǵan boıda-aq birden kózge túsetin kórnekti kompozısııada beınelengen – qara tasty qaq jarǵan jalǵyz tal jaýqazyndy kórgende kóńilim qulazysa da, optımıstik oıǵa berildim. Qatal tabıǵattyń qaharynan qaımyqpaıtyn qarǵaldaqtar men taǵdyrdyń tasyr soqqysynan taısalmaǵan qaısar minezdi tutqyn áıelderdiń arasynan uqsastyq tapqandaı boldym.
Keshegi keńestik ker zamandaǵy solaqaı saıasattyń kesirinen tulpar minip, tý ustaǵan talaı tulǵalarymyz jalǵan jalamen jazyqsyz atylǵany belgili. Ańyrap artynda qalǵan bala-shaǵasy «otanyn satqan opasyzdar otbasynyń músheleri» esebinde qýǵyn-súrginge ushyrady. Keń-baıtaq KSRO halyqtar túrmesine aınaldy. Qaraly Qarlagtyń 26-shy núktesi – ALJIR sonyń bir aıǵaǵy. Munda negizinen kúıeýleriniń «qylmysy» úshin naqaqtan kúıgen muńlyqtar jazasyn ótedi. Sondaı-aq, 37-niń oıranyna ushyraǵan qaptaǵan qaıratkerlerdiń ápke-qaryndastary, tipti qarshadaı qyzdary da osy lagerge aıdaldy.
Alash arystarynyń aıaýly jarlary aıaýsyz azap shekti bul arada. Arqanyń aqyrǵan aıazy, aq tútek boranymen alysa aýyr jumystar istedi. Qabyrǵalary qaıysyp qamys shapty, masaǵa talanyp mal baqty. Odan qalsa tigin sehtaryn ashyp, maıdandaǵy áskerge kıim-keshek jóneltti. О́zderiniń ash-jalańash ekenderine qaramaı, ózgelerdiń jaǵdaıyn jaqsartýǵa aıanbaı atsalysty.
Eń bastysy, eteginen ustaǵan arystaı azamattarynan olardy eshkim aınyta almady, bettiń aryn belderine túımedi. Qorlyq-zorlyqtyń qısapsyz qıyndyqtaryna moıymady. Qaraqan bastarynyń qamymen adaldyqtyń ala jibin attamady. Ar-namystaryn arzan pendeshilikke aıyrbastamady. Keler kúnderden kúder úzbeı kúreskerlikpen kún keshti. Totalıtarlyq júıeniń tońmoıyn jendetteri aıtqandaryna kónbegen «asaýlardy» jýasytýdyń nebir aıla-tásilderin oılap tapty. Qýlyq-sumdyqpen qurylǵan bul qaqpannan qutylý árıne ońaı emes edi.
Aranǵa túsken arýlardyń arasynda kimder bolmady deseńizshi? Ataqty ártister de, aıtýly aqyndar da, qyzyl ókimetti qurysqan bıliktegi bıbiler de, qazan-oshaq qasyndaǵy qarapaıym áıelder de abaqtynyń atala kójesiniń dámin birge tatysty. Keıde osynaý názik jandylardyń zamana zulmatyna qalaı tótep bergenderine qaıran qalasyń. Sýyqta solmaıtyn qarǵaldaqtardaı stalındik repressııanyń yzǵarynan yqpaı, qaıǵy-qasirettiń surapyl daýylyna qajyr-qaırattaryn qarsy qoıa bilgen asqaq rýhty analardyń eren erligine bárimiz bas ııýge tıispiz.
Saman kirpishten salynǵan salqyn baraktarda turǵan baıqus qyz-kelinshekter jaqyn mańdaǵy jergilikti jurttyń qamqorlyǵyn sezinip, sekemshil júrekterine senim dánin septi. Qıyn-qystaý kezeńde de kisilik qasıetterdiń kindigi úzilmegenine ishterinen shúkirshilik etti. Qarańǵy túnektiń túbinen jaryq sáýle kórgendeı kókirekterinde kómeksi úmit oıandy. Tutqyndar eńbek etetin Jalańash kóliniń jaǵasyndaǵy qalyń qoryqtyń ishine Jańajol aýylynyń turǵyndary ádeıilep qaldyryp ketken qurt-irimshik, sút-aıran, tary-talqan sııaqty taǵamdar ashtyqtan buralǵan burymdy beıbaqtardyń ózek jalǵaýyna septigin tıgizgenin sherli shejirege aınaldyrǵan óleń joldaryn oqyǵanda eriksiz eljireısiz.
Aıtpaqshy, budan bes-alty jyl buryn, sol ýaqyttyń ózinde ALJIR-diń eń sońǵy tutqyny sanalǵan astanalyq Anna Grıgorevna Endanova-Nızamýddınovanyń janary jasqa shylana aǵynan jarylyp «jer betinde qazaqtaı qaıyrymdy halyq joq. О́zderi jarym qursaq júrip, talǵajaý eter taba nandarynyń jartysyn bólip bizge bergenin umytsaq adamdyqtan múldem ada bolǵanymyz» degeni áli esimnen ketpeıdi. Men muny qashannan meıirimdi qazaqtarǵa alǵystaryn aıtqan ózge ult ókilderiniń shyn júrekten shyqqan sózi retinde qabyldadym.
...Sormańdaı bolyp sottalǵan sol jandardyń kóz jasymen sýarylǵan qalyń aǵash búginde arnaıy kútimge alynǵan. Eskiniń kózindeı kári emenderdiń basyna uıa salǵan qara qarǵalardyń qarqyly jylaǵan jyldardyń azaly jyryn jetkizip turǵandaı... Tómengi jaqta tutqyn áıelder alystan arqalap qamys tasyǵan taptaýryn joldyń soraby áli saırap jatyr.
Talǵat Batyrhan,
«Egemen Qazaqstan»
