Elbasy Nursultan Nazarbaev budan úsh jyldaı buryn, tamyljyǵan tamyzda Jezqazǵanda tamasha jıyn jasap, «Jezqazǵan-Beıneý» temir jolynyń tusaýyn kesti. Sonyń arqasynda Ortalyq Qazaqstannan Qytaı, Reseı, Túrikmenstan baǵytynda júk tasymaldaý jolynyń qashyqtyǵyn barynsha qysqartýǵa, sondaı-aq Aqtaý porty arqyly Kavkaz syrty elderi men Parsy shyǵanaǵyna shyǵýǵa múmkindik týdy. Byltyr kóktemnen «Jezqazǵan-Qyzylorda» jolaýshylar poıyzy qatynaı bastady.
«Jumyssyzy» joq aýyl
«Eńbek bırjasyna tirkeıtin adam tappaı otyrmyz», dedi «Qaraqumnyń» ákimi Almat Beketov. Sebebi, aýylda jumyssyzdyq joıylǵan. 632 adamnyń 40 shaqtysy – zeınetker, jıyrmaǵa jýyǵy múgedektik járdemaqy alady, al eńbekke jaramdysy tegis jumyspen qamtylǵan.
Temir joldyń paıdalanýǵa berilýi bolashaqqa degen senimdi bekite tústi. Keıingi jıyrma jylda jurt jappaı qalaǵa qonys aýdaryp, aýyl aıtarlyqtaı seldirep qalsa, qazir keri qaıtyp jatqannyń qarasy barshylyq. Búginniń ózinde 25 adam jer telimin alyp, qurylys júrgizýde.
Jastar jaǵy kóbeıip keledi. Byltyr «Dıplommen – aýylǵa!» joldamasymen úsh muǵalim eńbek jolyn osynda bastady. О́tken oqý jylyn 66 oqýshy aıaqtasa, bıyl 88 balaǵa jetti. Tabıǵı ósim de baıqalady. Burnaǵy jyly – 13, byltyr 16 sábı týdy. Shetinegennen aman!
– 55 sharýa qojalyǵynda 1587 jylqy, 3290 iri qara, 21813 qoı-eshki, 74 túıe bar. Aýrý-syrqaýdan amandyǵyn úsh mal dárigeri qadaǵalaıdy. Qysta jem-shópten qysylsa, «Kıiktegi» mamandandyrylǵan pishenshiler dereý kómekke daıyn, – degen aýyl ákimi Almat Beketov, – jeti sharýa qojalyǵy iri qara asyldandyrýmen aınalysady, – degende eriksiz eleń ete qaldym.
Rasynda, buryn qoı ósirýmen ǵana shuǵyldanǵan sharýashylyqta mal asyldandyrýdyń qolǵa alynýy jańa ári jaǵymdy jańalyq edi. Kóp estigen kózben bir kórgenge qaıdan jetsin, sonyń bireýin kórýge kóńil ketip turǵanyn jasyrmadym. Ortalyqtan otyz shaqyrym «Uzynsorǵa» tarttyq. Temir tulpardyń tizgini – aýyl ákiminde.
Jol qysqarsyn degeni me, «Aýyldyń muń-muqtajy men jasaıtyn qam-qareketti ákimdiktiń qasynan qurylǵan aqsaqaldar keńesimen aqyldasyp, pysyqtap otyramyz», dep Almat áńgime bastady. Burnaǵy jyly jeltoqsanda, «orda buzar» otyzynda osynda basshylyqqa kelipti. Bastapqyda uıańdaý kóringen, sóz saptasy qyrqynda «qamal alatyn» jigerli jigitke uqsady.
Jetkenimiz – fermerdiń jaılaýy eken. «Bul jerde 700 bas usaq mal bar. Iri qaranyń analyǵy tólimen qystaq mańynda, al boıdaǵy osydan on shaqyrymdaı jerdegi kotlovanda jatyr», degen Abdolla Janalın jol talǵamaıtyn júrdek avtokóligin alǵa tartty. Jolaı azyn-aýlaq áńgime tıegin aǵyttyq.
Buryn mehanızator bolǵan Ábekeń 2000 jyly 90 qoı, 12 sıyr satyp alyp, sharýa qojalyǵyn qurypty. Qazir bir otar qoıy, úsh júzdiń ústinde iri qarasy bar. 2008 jyly asyl tuqymdy mal ósirýge bet burypty. Aldymen qazaqtyń aqbas sıyryn aınaldyrǵan, 2015 jyly Novosibirden «Gerefort» tuqymdy 100 sıyr men 6 buqa ákelipti. Qazaqstandy qoıyp, qaıdaǵy bir qıyrdan ony qalaı tapqan deseıshi?
− Onyń ne qıyndyǵy bar? Ǵalamtordan bárin tabasyń, − deıdi jolserigim jaıbaraqat. − Bul − ettik baǵyttaǵy tuqym, onyń ústine qazaqtyń aqbas sıyrymen baılanysy bar. Tóli ótimdi. «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynan jylyna 40 buqa satýǵa ruqsat beretin sertıfıkat alǵam. Ol mejeni osy tóńirektegiler-aq oryndap otyr. Endi satatyn buqa sanyn kóbeıtý jaǵyn qarastyryp jatyrmyn...
Osy kezde kotlovannyń da qarasy kórindi.
Dúnıeni dúrliktirgen daǵdarys «Qaraqumǵa» qyr kórsete almapty. Shańyraǵy opyrylyp ortasyna túsken «ortaq menshiktiń» ornyna jeke sharýasyn shyr aınaldyryp, eńsesin kóterip alǵan el emen-jarqyn. Kóldeı kóńil! Daladaı darhandyq! Turmys-tirshiligi tirelip turmasa da, jurtta qalǵandaı jaıy joq.
«Jaqsy sóz – jarym yrys», «Joq!» dep saly sýǵa ketip otyrǵan eshkimdi kezdestirmedim. Áıtpese, toqyraýdyń teperishin «Qaraqum» da kórgen. Syrttan kelgen «jaý» joq, biliksizdikten be, álde baqaıesep boldy ma, áıteýir, bıliktiń bıshigin ustaǵan biren-saran belsendi 1992 jyly qurylǵan ujymdyq birlestikti taqyrǵa otyrǵyzyp tyndy.
Eldiń mańdaı terimen jınalǵan esil ıgilik «ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýyzynda» ketti. Keńshar qazynasynyń qalǵan-qutqany jeke shyǵyp úlgergen sharýa qojalyǵyna, «tańǵy as – táńirden» dep alańsyz júrgen ańqaý aýyldasqa taratyp berildi.
«Qaraqumnyń» qadir-qasıetin sharýa baqqan qyr qazaǵy biledi. Keıbireýge «ıt baılasa turǵysyz» ıen dalanyń ıgiligin kórip, urpaq ósirip, keleshegine úkili úmitpen qarap, qazaqy jalpaq tilmen aıtqanda «aıranyn urttap, qoıyn qurttap» júrip jatyr. Qanaǵatshyl halyq naryqtyq qatynasqa ıkemdelip, ýaqyt kóshinen qalmaı, ilgeri umtylýda.
Toqyraýda toz-tozy shyqqan shalǵaıdaǵy sharýashylyqtaǵy órkendi ózgeristiń ózegi budan úsh jyldaı buryn tusaýy kesilgen temir jolǵa tireletini túsinikti. Qazir «Qaraqum» qym-qıǵash qurylys alańyna aınalǵan. Qysqasy, shalǵaıdaǵy sharýashylyqtyń shyraıyn shyǵaratyn ıgi is jetkilikti.
Keleshek – kooperatıvte
О́tkennen osyndaı oı túıgen «baıqońyrlyqtar» bir iske beldi bekem býypty. Aýyl ákimi Serik Ábijanov ekeýmiz qazir qolǵa alynyp jatqan kooperatıv qurý máselesi tóńireginde edáýir pikirlestik. Eger oıǵa alǵan is júıeli júzege asyrylsa, aýyl damýdyń dańǵyl jolyna túsetin túri bar.
«Okrýg ortalyǵynda turatyn 23 otbasy baspanasyn kepildikke qoıyp nesıe alyp, kooperatıv qurdy. Qalmaqty qyrǵynǵa ushyratqan jerdiń qurmetine «Bulanty» dep atady. Tóraǵasy − Jandos Abaıdýllın, jigerli jas jigit. Qazir kooperatıv qujatyn týralap jatyr», deıdi ol.
Aldymen alaqandaı aýyldyń áleýetine esep-qısap jasapty. Bezbendep baıqasa, О́skemennen alý kózdelip otyrǵan sút óńdeıtin mını zaýytqa táýligine 2500 lıtr shıkizat taýyp berýdiń múmkindigi bar eken. Aýylda saýyn sıyr ustamaıtyn aýla joq. Onyń ústine kooperatıvtiń birneshe múshesi sút baǵytyndaǵy iri qara alýǵa belsenip otyr.
Etti de eseptepti. Jylyna óndiriletin orta eseppen 250 tonnadaı ettiń besten bir bóligi ǵana kılosy 930 teńgeden Jezqazǵan jaǵynda qalyp, qalǵany kılosy 600 teńgeden ońtústik óńirdegi oblysqa ótedi eken. О́ıtkeni, ol jaqtan ózi kelip alady.
Osy etti Reseıge qymbatqa jóneltse qalaı bolar edi? О́skemen jaǵynan shaǵyn qasaphana da tabyldy. Irgedegi temir jol basshylyǵy vagon-tońazytqysh qoıatyn kirmejol tartyp berýge daıyn otyr. Eger bul joba iske assa, temir joldyń arqasynda et eksporttaýǵa jol ashylady.
Aýyl ákiminiń aıtýyna qaraǵanda, kooperatıv músheleri et jáne sút baǵytynda jumys júrgizýge kelisken. Sóıtip, sútke kóńili aýǵany «Yrys» baǵdarlamasymen, et óndirýge bel býǵany «Bereke» baǵdarlamasymen shama-sharqynsha nesıe resimdegen.
Ekeýiniń de jyldyq ústeme ósimi birdeı – 6%. Aıyrmashylyǵy: alǵashqysy – 7 jylǵa, keıingisi 4 jylǵa berilip, negizgi nesıeni óteýge sút saýatyny – 2 jyldan, al et óndiretini 1 jyldan keıin kirisedi. Nesıe alar aldynda barlyǵymen túsinik jumysy júrgizilipti.
– Bul jerde mal baǵatyn 67 sharýa qojalyǵynyń ónimi esepke alynyp otyrǵan joq. Múshe bolýǵa tilek bildirgen jeke tulǵaǵa da, zańdy tulǵaǵa da shekteý qoıylmaıdy. Túbi kooperatıvti mal ónimin óńdep, tutynýshy tabatyn, sharýashylyqty jem-jóppen jabdyqtaıtyn ujymǵa aınaldyrý oıda bar. Mehanızasııalyq qurylymdy qalyptastyrýǵa kirisip te kettik, – deıdi Serik Ábijanov.
Bıyl «Baıqońyrǵa» – 60 jyl! Taǵylymdy tarıhy 1957 jyly eki ujymshardy biriktirý bazasynda qurylǵan ol myńǵyrtyp mal ósirgen «mıllıoner keńshar» atandy. Jıyrma jylǵa jeter-jetpeste shalqyǵan sharýashylyqqa aınalyp, 1974 jyly jeltoqsanda «Sátbaev» keńshary enshi alyp shyqty. Typ-tynysh tirliktiń shyrqyn ótken ǵasyrdyń aıaǵyndaǵy toqyraýdyń topany buzdy.
«Baıqońyrlyqtar» da qıyndyqty kóp kórdi. Ásirese, ótken ǵasyrdyń sońǵy onjyldyǵy ońdyrmady. Ýaqyt tynysyn tap basa almaı talaıy tentirep kete jazdady. Áıteýir, áýpirimdep osy kúnge de jetti. Kezinde en dalasyn elý myń qoı erkin jaılaǵan sharýashylyqta qazir 13 683 qoı-eshki óriske shyǵady.
Buryn biryńǵaı qoıǵa qol artsa, endi el ishinen jylqy bordaqylap, mal asyldandyratyn azamattar shyqty. Jylqy eki esedeı kóbeıip, 2274 basqa jetti. Úsh jarym myńdaı iri qaranyń jartysyna jýyǵy memleketten sýbsıdııa alatyn jeti sharýa qojalyǵyndaǵy qazaqtyń asyl tuqymdy aqbas sıyry. Qus, túıe ustaıtyndar da tabylyp jatyr.
Etek-jeńin jıǵan jurtshylyq tek malǵa «masyl» bolmaı, bızneske de bet burdy. Saýda-sattyqqa tóselip alǵan keıbireýi birneshe dúken ustaıdy. Kelimdi-ketimdi jolaýshy júrek jalǵaıtyn dámhana jumys istep tur. Tipti, toıhanań da tańsyq emes. Ortalyq monshanyń qyzmeti óz aldyna. Naýbaıhana taǵy bar.
Basqasyn bylaı qoıshy, barlyq oqýshyǵa bir mezgil ystyq tamaq berý jolǵa qoıylǵan bul aımaqtaǵy jalǵyz mektep osy «Baıqońyrda» shyǵar?! Al «Balbulaq» balabaqshasyndaǵy 20 sábıdiń tárbıesimen 9 pedagog pen 17 kishi qyzmetker aınalysady. Osynyń bári jumyspen qamtylǵan úsh júzdeı adamnyń alańsyz eńbek etýine múmkindik beredi.
Jumystan zárýlik joq. Byltyr úılengen segiz balanyń qalaǵa qaraı qaıqaıyp tartyp otyrmaı, aýylda qalýy da temir joldyń arqasy. Búginde otyz bala ujymdasqan bes brıgada biryńǵaı «baıqońyrlyqtan» turady. Jalpy, aýyldaǵy jarty myńnan astam adamnyń árbir onynshysy – zeınetker.
– «Jezqazǵan-Beıneý» temir jolynyń salynýy aýylǵa sony serpilis berdi. Ol – turǵyndarǵa jumys orny, kásipker men sharýa qojalyǵyna tabys kózi bolyp otyr. Temir jol – kelisti keleshek kepili. Elbasynyń qamqorlyǵy men salıqaly saıasatyna eli sheksiz rıza. Endigi mindet – mol múmkindikti qoldan shyǵaryp almaý, – deıdi aýyl ákimi Serik Ábijanov.
Álibek ÁBDIRASh,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty
Qaraǵandy oblysy,
Ulytaý aýdany
Sýretti túsirgen avtor
