Iá, temeki – zobalań zulmat jyldarda ata-ájelerimizge aldarqatar aldanysh, ishtegi zaryqty basar «zııansyz» dúnıe boldy. «Synyqtan basqanyń bári juǵady» degendeı, tarıh toqaılastyrǵan kórshilerden kelgen bul dert bizdiń halyqqa ótken ǵasyrdyń bel ortasynda dendeı sińdi. О́ıtkeni, ulttyń ózi joǵalyp kete jazdaǵan uly synaqta janǵa dármen berer bir dúnıeniń keregi anyq edi. Keńestik kezeńde bul róldi ashy papırostar, japyraq temekiler minsiz atqardy.
Zaman zerdesi ózgerip keledi. Búginde búkil álem temekiniń tutqynynan azat bolýǵa shaqyrady. Biraq «uzyn arqan, keń tusaýmen» bul sıqyrdyń mańynan uzaı almaı kele jatqandar jeterlik. Sonda ne kedergi? Áýeli jarnama deýge bolady. Temekiden túsetin túsim ulan-ǵaıyr. Saýdagerge de, salyqqa da. Jahanda eń satylymdy taýar osy sıgaret eken. Jyl saıyn 1 trıllıon qorap temeki satylatyn kórinedi. Sondyqtan da saldarymen kúresken sııaqty bolǵanymen zań kúshi men ar kúshi temekini tusaýlaýǵa tym dármensiz. Dese de, Danııa, Sıngapýr, Japonııa men Fransııa, Fınlıandııa sııaqty keıbir memleketterde temeki tartýǵa qarsy naqty sharalar qarastyrylǵan. Qaıbir jyldary elimizde temeki qoraptarynyń syrtyna salynǵan úreıli sýretter jarnamany jasqaǵan sııaqty bolǵany ras. Baǵasy da biraz kóterildi. Biraq bul da túbegeıli betburysqa bastamady.
Jyl saıyn temekini tutynýdan álemde 6 mıllıonǵa jýyq adam ómirimen qosh aıtysady eken. Eger, munyń aldyn alatyn sharalar legin túzbese, 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkish jylyna 8 mıllıon adamǵa deıin ósýi múmkin, deıdi sarapshylar. Temekige táýeldilik kez kelgen janǵa, onyń jynysyna, jasyna, ulty men násiline, mádenıeti men bilimine qaramastan óte úlken qaýip tóndiredi. Osy oraıda, 31 mamyr – Búkilálemdik temekige qarsy kúres kúni dep jarııalanǵan. Bıyl Qazaqstanda «Temeki – damýǵa qaýip tóndiredi» atty taqyryppen mamyr aıynda aılyq ótti. Bul aılyqtyń maqsaty temekisiz turaqty álem qurý boıynsha halyqtyq is-qımyldardy jandandyrý, densaýlyqqa temeki tartýdyń orasan zııan keltiretini týraly jan-jaqty málimet berý bolatyn. Biraq bul aıada naqty sharalar uıymdastyrylǵanyn, nátıjesi qanshalyqty bolǵanyn bilgenimiz de, estigenimiz de joq. Soǵan qaraǵanda esep úshin solǵyn sharalarmen túıindelgenge uqsaıdy.
Qaterli isikti zertteý boıynsha halyqaralyq agenttiktiń qorytyndysyna sáıkes, ókpe obyry paıda bolýynyń 70-95 paıyzy temeki tartýǵa baılanysty, al onyń damý táýekeli shylym shegýshiler arasynda orta eseppen 10 ese joǵary bolatyny anyqtaldy. Sondaı-aq, temeki dúnıe júzinde erlerdiń arasyndaǵy ólimniń 12 paıyzyna sebep bolsa, áıelder arasynda 6 paıyzǵa jetip otyr. Bul adamzat úshin óte qaýipti kórsetkish.
2015 jyly Ulttyq salamatty ómir saltyn qalyptastyrý ortalyǵy ótkizgen VI ulttyq áleýmettik zertteý barysynda alynǵan málimetterge sáıkes, qazaqstandyqtardyń 18,3 paıyzy temeki ónimderin tutynady. Bul esepke temekige táýeldiler sanaty qanshalyqty engeni bizge beımálim. Qoǵamdyq uıymdardyń buǵan deıingi áleýmettik zertteýler nátıjesimen salystyra qaraýy boıynsha temekiniń taralymy tómendegeni baıqalady. Sonymen birge, jyl saıyn temeki ónimderine jatpaıtyn ónimderdi tutynýshylar qatary da birtindep ósip keledi. Aıtalyq, qalalarda bul kórsetkish 1,6 paıyzdy qurasa, aýyldarda 1 paıyzǵa teń eken.
Árıne, elimizde temekige qarsy ortalyqtar jumys isteıdi. Aıtalyq, jyl basyndaǵy derek boıynsha, respýblıka aýmaǵynda 72 temekige qarsy ortalyq pen kabınet tirkelgen. Basym bóligi Almaty qalasynda (32), Mańǵystaý (10), Qostanaı (10), Aqtóbe (7), Batys Qazaqstan (5) jáne Qyzylorda (2) oblystarynda ornalasqan. Qalǵan óńirlerde bir ortalyqtan jumys isteıdi. Osy ortalyqtarǵa 2016 jyly 31 093 adam kelse, onyń ishinde 6 712 adamnyń ortalyqqa qaıtadan kelgeni tirkelip otyr. Esepti kezeńde 10 963 nıkotınge táýeldi naýqas tirkelgen. Olardyń ishinde 3 453 adam narkologtarǵa jiberilgen. Iаǵnı, shylymnyń shylaýynan shyn qutylýdy qalaıtyn azamattar bar. Tek olarǵa demeý bola bilý kerek. Bul búgingi naryqtyq qatynastar jaǵdaıynda áleýmettik ortalyqtardyń mańyzyn arttyra túsedi. Ásirese, bul baǵyttaǵy kúres pen nasıhatty azamattyq sektor arqyly qoǵamnyń óz ortasynda júrgizýdiń qajettiligi baıqalady.
Dýman Anash,
«Egemen Qazaqstan»
