Ǵalamshardyń jyl sanaýynda 1851 jyl bolatyn. Albert hanzadanyń alqalaýymen adamzattyń damý tarıhyna jańa betburys ákeletin qadam jasaldy. Álekedeı jalanǵan Jozef Pakston esimdi sáýletshiniń aqyl-qııalynan týǵan Hrýstal saraıy 365 kún ishinde salyndy. Sodan beri bul shara adam balasyn jankúıer retinde qyzyqtyratyn tarıhı mánge ıe bolyp keledi. Árıne, Olımpııa oıyndary men aıaqdoptan álem chempıonatynan keıingi úshinshi mańyzdy oqıǵa retinde...
Kúni keshe ǵana Astana tórinde jalaýy jelbiregen EKSPO kórmesiniń tarıhy týraly aıtyp otyrǵanymyzdy oqyrman uqqan bolar. Álemdik kórme óz shejiresinde ǵalamshar men adamzattyń órkendeýi úshin ıgilik pen izgilikten basqa maqsatqa qyzmet etpegeni anyq. Kerisinshe, dúnıe júziniń turǵyndary ár jyldary, túkpir-túkpirde ashylǵan EKSPO ǵımarattary qabyrǵasynda tanystyrylyp, tusaýy kesilgen jańalyqtar úshin... órkenıet aldynda qaryzdar sezinýi tıis sııaqty ma, qalaı?..
Oqyrmanǵa álemniń ár elindegi erekshelikke toly ómir men damý belgisin sıpattaıtyn dálelderge kóz jetkizý úshin ǵana kórmeni aralap shyǵýǵa keńes berer edik. Sebebi, Astanadaǵy kórme pavılondarynda adamzattyq qundylyqtar men bolashaqtyń sıpatyn anyqtaıtyn nyshandardyń menmundalaıtyny anyq. Dál sol jerden «EKSPO ne beredi?» degen saýaldyń jaýaby da Nıýtonnyń basyna top ete túsken almadaı tabyla ketýi kádik emes...
Osy tustan kórme týraly sózdi támamdaımyz. О́ıtkeni, áreketsiz qozǵalys bolmaıtyny sııaqty, adamzattyń damýyna qozǵaýshy kúsh retinde áser etetin faktorlardy anyqtap almaı turyp, naqty nátıje týraly úmitpen tolǵaný múmkin emes.
Al adamzat pen ǵalamshar tirshiligin alǵa jeteleıtin baǵdardyń bir aty, jańasha jazǵanda – innovation uǵymy. Qazirgi tanıtyn qarpimizben tápsirlegende, ınnovasııa dep oqıtyn bul ataýdyń ón-boıyna arǵy damýymyz ǵana emes, túpki taǵdyrymyz baılaýly sııaqty kórinedi. Sebebi, endi álemniń burynǵydaı qalypta bolmaıtyny anyq. Ony ózgertetin qudiretti kúsh te osy ınnovasııa bolyp otyr. Demek, qazaq qoǵamy endi burynǵysynsha ómir súrýge bolmaıtyndyǵyn sezinýi, tipti sezinýdi qoıyp, moıyndaýy tıis! Iаǵnı, jańa álemdegi jańa qazaq uǵymy qalyptasyp úlgerdi nemese kerisinshe...
Damyǵan elder ınnovasııalyq damýdy ǵylym retinde qarastyrady. Ǵylymǵa negizdelgen ıdeıalardyń jemisti ári ómirsheń bolatyndyǵynyń dáleli osynda jatyr. Biraq, adamnyń ıntellekt retindegi oılaýynyń nátıjesi, ol tipti pisip-jetilý kezeńin bastan ótkergen bolsa da, jemisti bolýy úshin qajet synaq merzimi men paıdaly áreket kezeńiniń arasyndaǵy merzim uzaqqa sozylýy múmkin. Iаǵnı, ınnovasııalyq damý úrdisi bir kúnde paıda bolmaıdy. Kez kelgen memlekettegi ınnovasııany damytýǵa keminde 30 jyl kerek deıdi ǵalymdardyń ózderi. Mysaly, AQSh damýdyń ınnovasııalyq modeline kóshýdi sonaý 1960 jyldary bastaǵan eken, demek Amerıka 20 jyl ýaqyt jumsady degen sóz. Al Qazaqstanda bul baǵyttaǵy jumystar tek 2003 jyldan bastap qana qolǵa alyna bastady.
Súıinerligi, ınnovasııalyq jobalardy qoldaý memleket tarapynan qarqyndy júrgizilip keledi. Aıtalyq, 2003-2009 jyldar aralyǵynda 180 ınnovasııalyq joba qoldaýǵa ıe bolsa, araǵa taǵy eki jyl salǵandaǵy kórsetkish eki eseden astamǵa ósip, 400-den astam jobaǵa jetken eken. Muny nege aıtyp otyrmyz? Qarańyz, memleket ınnovasııany damytýǵa múddeli, al otandyq ǵylym daıyn ba? Úkimettiń ınnovasııaǵa negizdelgen ǵylymdy qoldaýǵa bóletin qarjysy jyl saıyn artyp keledi. Mysaly, ǵylymǵa 2010 jyly 20 mlrd teńge bólinse, ótken 2016 jyly negizdelgen jalpy qarjynyń úlesi 36,4 mlrd teńgeni qurady. Bul qarjy elimizdiń ishki jalpy óniminiń 0,15 - 0,18 paıyzyna jýyqtaıdy. Al álemdik reıtıng boıynsha ǵylymda kósh bastap turǵan elderdiń bestiginde Shveısarııa, Shvesııa, Ulybrıtanııa, AQSh, Fınlıandııa tur. Qazaqstan... ázirge 75-orynda. Bul bizdiń ǵalymdar darynsyz, izdenbeıdi, jańashyl emes degen sóz emes. Kerisinshe, álemniń qasyn kergizetin tańǵajaıyp jańalyq ashqan qazaq ǵalymdary jetkilikti. Olar ashqan ınnovasııalyq jobalardyń qatarynda nanotalshyq, tis emalin qalpyna keltiretin dári jáne jumyrtqa qabyǵynan plomba jasaý, kóp ýaqytqa jaramdy akkýmýlıator men onyń quramyn kúrish qabyǵynan jasaqtaý, otqa tózimdi syrlaý materıaly, sý betine jaıylǵan munaı qaldyqtaryn zalalsyz jınaý, adam aǵzasyn jelimdeý nemese shemirshek aǵzasyn ósirý tehnologııasy sııaqty keremetterdi aıtýǵa bolady.
...Deı otyryp Abaıdy qaıtalaýmen toqtaımyz. «Ǵylym tappaı maqtanba...» demeıtin be edi danyshpan. Endigi jerde jańa qazaqtyń nıeti sony sıpattaǵy ǵylymdy ıgerýge aýsa eken deımiz. Sonda ǵana maqtaýǵa ǵana emes, maqtanýǵa da ábden qaqysy bar ultqa aınalamyz.
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
