Jaıylymdyq jerdi ıgerýde ınnovasııa qajet

Elimizdiń agrarlyq óndiris kesheniniń negizgi salasy – ósim­dik jáne mal sharýa­shyly­ǵyn qazirgi zamanaýı ǵylymdaǵy jańalyqtardy, órkenıetti el­der­diń, mysalǵa Brazılııa, Kana­da, Argentına sııaqty mem­le­­ket­terdiń tájirıbeleri negi­zin­de ór­ken­detý álemdik sura­nys­tarǵa saı keletin jáne joǵarǵy ónim­di qamtamasyz etetin aýyl­sharýa­shylyq keshenderin qurýǵa múmkindik beredi. Biraq bul úshin mal sharýashylyǵyna qajetti azyq qory bolyp tabylatyn sha­byndyqtardy jáne jaıylymdardy tıimdi paıdalaný qajet. 

Qazaqstannyń aýylsharýa­shy­lyq júıesin damytýǵa kedergi bolyp otyrǵan birneshe másele bar. Birinshiden, jaıylymdyq jerdiń degradasııaǵa ushyraýy, ıaǵnı qazirgi kezde ol jalpy jaıy­lymdyq jerdiń 35 paıyzyn qamtıdy. Ekinshiden, jaıy­lym­dyq jer jeke menshikke uzaq jyldarǵa jalǵa berilip, negizinen jeke sharýashylyqtardyń tıimdi paıdalanbaýynda. Úshinshiden, jaıylymdyq aımaqtardy paıdalanýda uıymdastyrýdyń jáne basqarýdyń ǵylymı turǵyda negizdelgen júıesiniń bolmaýy. Tórtinshiden, joǵaryda atal­­ǵan máseleler jalpy el aýma­­ǵynda sońǵy jyldary mal sharýa­shy­ly­ǵyn jaıylymmen jáne jem-shóppen qamtamasyz etýdiń qar­qyndy damýyna baılanysty oryn alyp otyr.

О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyl­darynyń basynda Qazaqstannyń jaıy­lymdyq alqaptaryna túse­tin tabıǵı-tehnogendik júk­te­meniń shamasy óte kóp boldy, ıaǵnı iri qara maly 9.3 mln bas­qa jáne qoı sany 33.5 mln bas­qa jetti. Sondyqtan, tabıǵı jaıy­lym­dardyń Qazaqstannyń geo­grafııalyq aımaqtarynda bir­kel­­ki ornalaspaýynyń sebebi­nen, ásirese ońtústik aımaqtaǵy jaıy­lymǵa tabıǵı-tehnogendik qysym ekologııalyq turǵyda shektelgen shartty mólsherden asyp ketken jaǵdaılar kezdesip otyrdy. Jalpy jahandyq aýa raıy­nyń ózgeriske túsýine baıla­nys­ty qurǵaqshylyq kezeńderdiń jıi qaıtalanýy, jaıylymdardaǵy mal sanyn rettep otyrý júıe­siniń joqtyǵy jáne olardyń mal­­dyń tuıaqtarymen taptalýy Qazaq­­­stannyń ońtústik aımaq­taryn­­da jaıylym alqaptarynyń shóleıt­tenýine ákeldi. 

Aýyldyq mekenderdiń aınalasy, radıýsy 10-15 shaqyrymǵa deıin jeke adamdardyń mal jaıy­lymy retinde paıdalanyla­dy. Bul jaǵdaı aýyldyń aına­lasynyń jaıylymdyq jer­leriniń shekten tys taptalyp, taqyrǵa aınalýyna ákelip soq­tyrýda. Qazirgi kezeńde aýa raıy­nyń ózgerýi, memlekettiń aýyl sharýashylyǵy reformasyn áli tolyq aıaqtamaýy, mal sharýa­shylyǵynyń qarqyndy damýy­na tolyq múmkindik bermeı otyr jáne aýyl turǵyndarynyń áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna keri áserin tıgizýde. 

Sońǵy jyldary Qazaqstanda jáne Ortalyq Azııa elderinde keshendi melıoratıvtik, tabıǵatty qorǵaý sharalary, ıaǵnı agrotehnıkalyq, fıto­me­lıoratıvtik, or­man­melıo­ra­tıvtik, seleksııa­lyq tásil­­der sapa­ly mal ónim­derin alý­ǵa baǵyt­talǵan jáne qur­ǵaq­shy­lyq aımaqtardaǵy ja­ıy­lym­dar­dyń ekologııalyq jaǵ­daıy­nyń turaqtylyǵyn art­tyrýǵa baǵyttalǵan. Bul keshen­di sharalar qurǵaqshylyq aı­maq­tardaǵy jaıylymdardy zama­naýı basqarýdyń negizin quraı­dy, ózendermen jáne jer asty sýlarymen qorektenetin ja­ıylymdardaǵy burynǵy mal sýǵa­rýǵa arnalǵan qurylymdardy qalpyna keltirýdi qarastyrady. Bul qurylymdardy energııa qýa­ty­­men qamtamasyz etý ózinen qam­­­ty­­latyn energııa kózinen aly­na­dy, ıaǵnı jel men kún kóz­deri­nen energııa óndiretin qurylǵy­lar qoldaný kózdelgen. Kezinde elimiz boıynsha mal jaıylymdarynda 300-ge tarta skvajınalar qazyldy, olardyń sý aǵymy sekýndyna 1 lıtrden 20 lıtrge deıin, keıde sekýndyna 50 lıtr­ge deıin jetetin. Keıde, sý atqy­lap aǵatyn skvajınalardyń ja­n­y­­nan 500 gektarǵa deıin oa­zıs­tik sýarmaly jaıylymdar uıym­­dastyrylyp, ol jerlerge mal jemshópteri egildi. Aýma­ǵy úlken mal jaıylymdaryn sýlandyrýǵa sý qubyrlary tartyldy. Sý qubyrlaryn júr­­giz­gende trassanyń qysqa da tıim­di júrgizilýine, qubyr ma­terıal­daryna, mal sý ishetin beket­ter­di tıimdi ornalastyrýǵa, kóp kóńil bólindi. Jerdiń ıesiniń óz­ge­rýine jáne jaıylymdardyń je­ke­menshikke berilýine, sýlandyrý qurylymdary men qudyq­tardy kútip-baptaýǵa arnalǵan mekemelerdiń jabylyp, mashına­lar men qondyrǵylardy taratyp áketýine baılanysty Qazaq­standa jaıylymdardy sýlandyrý máselesi, qudyqtar men skva­jı­nalardy, mal sýǵaratyn qury­lym­dardy qalpyna keltirý – qazirgi kezde óte kúrdeli máselege aınalyp otyr.

Mal jaıylymyndaǵy sýlan­dyrý qurylymdary men qon­dyr­ǵylary ıesiz qaldy, sebebi, bul qurylymdarǵa jaýapty meke­meler tarap ketken. Iesiz qalǵan múlik urlanyp, buzyl­­­ǵan. Sorǵylar qoldy bol­ǵan, elektr togy júretin sym­dar kesi­lip alynǵan, baǵan­dar qula­ty­lyp, ishindegi bilekte­meler ýatyl­ǵan, mal sýǵarýǵa arnal­ǵan temir­betonnan soǵylǵan qu­ry­­lymdar buzylyp, tasyp áketilgen.

Qazirgi tańda fermerlik sha­rýa­­shylyqtar men sharýa qoja­lyqtary paıdalanyp otyr­ǵan mal jaıylymdaryn zańdy túrde óz attaryna aýdarmaǵandyqtan, mal jaıylymdaryn sýlandyrý máselelerin sheshýge qulyqsyz. Balqash aımaǵyndaǵy mal jaıy­lymynda birde-bir sý qubyry jumys istemeıdi. Osy jaǵdaı­ǵa baılanysty qazirgi kezde aýyl aınalasyndaǵy jaıylym­ǵa mal kóp jaıylyp, ol azyp-tozyp, taqyr­­lanýyna ákelip soǵyp otyr. Halyqtyń qolda bar malyn buryn­ǵydaı jaılaýǵa múmkin­digi joqtyqtan, mal aýyl aınalasynda 10-15 km radıýs­taǵy shópti jep taýysyp, taqyrǵa aınaldyrdy. 

Osyndaı tyǵyryqty jaǵdaı búkil Qazaqstandaǵy jaıylym­darǵa, sýlandyrý qurylymdary men qurylǵylaryna tán nár­se. Osyǵan baılanysty búkil Qazaq­standaǵy mal jaıy­lym­daryndaǵy sýlandyrý qury­lym­daryna zertteý jumystaryn júrgizip, jeke tólqujattaryn jasaý jumystaryn oryndaý qajet. Sonymen qatar, qudyqtar men tik uńǵyly qudyqtardy sý kótere­tin qondyrǵylarmen jabdyqtaý kerek. Zertteý nátıjeleri kór­set­ken­deı, birinshi kezekte, tezi­­rek qudyqtardy jóndep, ta­za­lap, qalpyna keltirýge múmkindik bar. Al tik uńǵyly qudyq­tar­dy jóndep qalpyna keltirý qıy­nyraq, sebebi, bulardy buz­ǵan kezde skvajınalar jabyl­maǵan, ishine tas, temir, beton qaldyq­tary tastalǵan.  

Úkimet tarapynan jaıylym­dyq jerlerdi qalpyna kelti­rý­ge sharalar qoldanýda. Ja­ıy­lym­dyq jerlerdegi mal sharýa­shylyǵyn damytý kezinde tabıǵı jem­shóppen qamtamasyz etý ınfra­­qurylymynyń bolmaýyna baı­lanysty maldardy jaıy­lym­darǵa jaıý arqyly júze­ge asy­rý kózdelgen. Birinshi kezeń­de 10 mln gektar jerdi paı­­da­la­­nyp, negizgi jaıylymdar­dy sý­men qamt­amasyz etý kóz­delý­de. Osy­ǵan baılanysty sýarý júıe­­leri­niń tehnıkalyq jaǵ­daıyn, shahtalyq, qubyrlyq qu­dyq­­tardy qalypqa keltirý múm­kin­digin jáne qarjylyq tur­ǵy­dan utymdylyǵyn anyqtaý qaras­­­tyrylyp otyr. О́ıtkeni, bar­­lyq sýlandyrý júıeleri 1991 jylǵa deıin turǵyzylǵan jáne olardyń normatıvtik qyz­met kór­setý ýa­qyty ótip ketken. Buryn­­­ǵy kezde salynǵan, biraq jaıy­­­lym­­­dardaǵy jumys iste­meı­tin shah­talyq jáne qubyrlyq qudy­q­­t­ardy qalpyna keltirýmen qatar, jańa sýmen qamtamasyz etetin ǵı­ma­rattardy turǵyzý kóz­delmekshi. 

Jaıylymdyq jerlerdegi mal sharýashylyǵyn damytý baǵ­darlamasy − jaıylymdyq jer­­lerdegi mal sharýashylyǵy  sala­­­synyń damýyna oń yqpa­lyn tıgizedi. Et óndirisiniń eksport­tyq áleýetin arttyrý, tozǵan ja­ıy­lymdardy qalpyna keltirý jáne olardy durys paıdalanýdy qarastyrýmen qatar, aýyl tur­ǵyn­darynyń áleýmettik jaǵ­daıyn jaqsartýdy qamtıdy. El aýmaǵynda úlken kólemde shóleıtti jerlerde jaıylymdar shoǵyrlanǵan. Bul jaıylym­dar kólemi TMD elderi jaıy­lym­darynyń 60 paıyzyn, al Or­ta­lyq Azııa memleketteri jaıy­­lymdarynyń 71 paıyzyn quraıdy. Sońǵy derekter boıynsha mal azyǵynyń 75 paıy­­zyn beretin tabıǵı ja­ıy­lym­­dardyń aýdany 188,59 mln ga quraıdy, bul memleket qo­ryndaǵy jer kóleminiń 69 pa­ıyzyn quraıdy. Barlyq jaıy­lymdardyń ishindegi jaılaý­lyq jaıylymdar − 51,6 mln ga, kúzdik jáne kóktemdik – 77,1 mln ga, qystaýlyq − 30 mln ga, al jyl boıyna paıdalanatyn jaıy­lymdar 26,3 mln ga jaıylym­dy quraıdy. Mal azyǵy qory jaıy­lymdyq jerlerdiń qol­da­nylý qarqyndylyǵyna baılanysty. Jaıylymdardyń 77 paıyzy jazyq jerde, onyń ishinde 25 paıyzy qumda, 18 paıyzy taýly jáne qyratty jerlerde, oıpattarda 5 paıyzy ornalasqan.

Jaıylymdardaǵy negizgi sýlandyrý qurylǵylary − shahtaly jáne qubyrly qudyqtar. Qazirgi kezde mal sýǵarý beketterindegi qurylymdardyń kóbisiniń sý jınaý rezervýarlary qıraǵan, sýarý naýlary, tóselgen taqtalar buzylyp alynǵan. Qudyqtar kómilgen, sýalý qurylǵylary buzyl­ǵan,tik uńǵyly qudyqtarda sý kóteretin qurylǵylary joq jáne mıneraldy sý kózderi múldem qoldanylmaıdy. 

Jalpy, jyldan jylǵa halyq­tyń qolyndaǵy mal basy kóbeıip keledi, osyǵan baılanysty jazǵy jaıylymdyq jerlerdi tıimdi paıdalaný óte qajet, ol úshin ja­ıy­lymdyq jerlerdi sýlandy­rý qurylymdary men quryl­ǵy­laryn jóndeýden ót­kizip, ja­ıy­lym­dardy qalpyna kel­tirý qajet. 

 Sońǵy 20 jylda jaıylym­dyq jerlerde osy qudyqtar men uńǵymalarǵa baılanysty ınventarızasııa, sýdyń mıneraldanýy jáne tehnıkalyq jaǵdaıyna zert­­teý júrgizilmedi. Durys paı­da­lanbaýdyń saldarynan sýlandyrý qurylǵylarynyń 70 paıyzy isten shyqqan. 

Qazir bul máselemen QazUAÝ ǵalymdary aınalysýda. Shahtaly qudyqtardy, tik uńǵymalardy tazartý men dezınfeksııalaý jáne sý kóterý jabdyqtaryna teh­nı­ka­lyq qyzmet kórsetý úshin jańa jyljymaly qondyrǵy­ny táji­­rıbelik synaqtan ót­ki­zip ón­­diriske engizýmen shuǵyl­dana­myz. Sonymen qatar, osy sý kóterý qondyrǵylary kún sáý­le­siniń jáne jel kúshiniń ener­­gııa­laryn qoldanyp jumys iste­­tip, jeke sharýashylyqtardy jaǵarmaı máselesinen bosat­­paq­shymyz. Jaıylymdyq aımaq­­ty sýmen qamtamasyz etý máse­lesin sheshý úshin sýlandyrý qon­dyr­ǵy­larynyń qajetti sanyn anyq­taý jáne Qazaqstannyń jaıy­lymdaryn sýlandyrýdyń kartasyn jasaý qajet. 

Túıindeı kelgende, elimizdegi jaıylymdardyń ekologııa­lyq ónimdiliginiń ornyqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin qazirgi kez­degi tabıǵatty paıdalaný sala­synda kóptep qoldanylyp júr­gen geologııalyq aqparattyq jú­ıelik tehnologııany paıdalaný arqyly jaıylymdardy aýdandaý jáne olardyń tabıǵı ónimdilik júıesin esepke alyp otyratyn arnaıy portaldyq júıeler qurý máselesin qarastyrý kerek dep sanaımyz.

Tilektes Espolov, 
Qazaq Ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń 
rektory, UǴA vıse-prezıdenti, akademık