Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń 2017 jyldyń 12 sáýirinde jarııalanyp, qoǵamda rýhanı serpilis týǵyzǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy HHI ǵasyr tarıhy tórinen oryn alatyndyǵy sózsiz. Sebebi, jahandaný qarqyny údegen ýaqytta ózindik bolmysty saqtap, jat mádenıettiń jeteginde ketpeı, álemdik damý kóshinen qalmaý basty problema bolyp otyrǵandyǵy da belgili. Sondyqtan, «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynyń tarıhı mańyzy zor. Maqalada mazmundalǵan ıdeıalardy tolyqqandy júzege asyrý elimizdi búgingiden de eńselendire túsetini anyq.
Rýhanı jańǵyrýdyń túıini adam janyn baıytý men qoǵamdy damytýǵa kelip tireledi. Álıhan Bókeıhanuly mádenıet ómiri − qudiret ámiri dep aqıqatty túıindeıdi. Bul áriden túsingen adamǵa tereń maǵynany, keń túsinikti bildiredi. Árbir ulttyń mádenıetin saqtaý ári jetildirý isi − ómirlik mańyzdy másele. Rýhanı jetilýdiń ózegi − din, til, tarıh. Osy bir irgeli túsinikter adamdy tulǵalanýǵa jeteleıdi. Abaı ǵulamasha aıtqanda, tolyq adam máselesi, al Shákárim dana úıretkendeı baryńdy, nárińdi tirlikte bergeısiń, artynan qaırylyp, qaýymǵa kelmeısiń.
Túrkilik rýhanı keńistikke boılasaq, Buhar sııaqty ǵulamalar salǵan rýhanı súrleýmen júretin adamdy qalyptastyrý arqyly ulttyq rýhty bıiktetemiz. Prezıdent atap kórsetkendeı: «Kúlli jer júzi bizdiń kóz aldymyzda ózgerýde. Álemde baǵyty áli bulyńǵyr, jańa tarıhı kezeń bastaldy. Kún sanap ózgerip jatqan dúbirli dúnıede sana-sezimimiz ben dúnıetanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylmasaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńep, ıyq túıistirý múmkin emes. О́zgerý úshin ózimizdi myqtap qolǵa alyp, zaman aǵymyna ıkemdelý arqyly jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boıǵa sińirýimiz kerek. HH ǵasyrdaǵy batystyq jańǵyrý úlgisiniń búgingi zamannyń bolmysyna saı kelmeýiniń syry nede? Menińshe, basty kemshiligi – olardyń ózderine ǵana tán qalyby men tájirıbesin basqa halyqtar men órkenıetterdiń erekshelikterin eskermeı, bárine jappaı eriksiz tańýynda. Ájeptáýir jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarıhynyń tereńinen bastaý alatyn rýhanı kody bolady. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý degenińizdiń qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı».
Jahandaný qarmaǵyna ilingen saıyn tarıhı sanamyzdy kúsheıtý úshin, ózimizdiń, urpaǵymyzdyń bolashaǵy úshin ótkenniń rýhanı qazynasyna tereń boılaıtynymyz da aqıqat. Áriden alǵanda han, batyr, bı-sheshen, aqyn-jyraý, beriden qaıyrǵanda Abaı, Shákárim, Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp, Júsipbek jáne ózge de ultyn súıgen zııalylardyń rýhanı qazynasy − rýhanı jańǵyrýdyń altyn qazyǵy. Eń bastysy, eshkimge uqsamaıtyn rýhanı súrleýimiz bar. Maqsat – sol qazynamyzdy túrli deńgeıdegi bilim berý oryndarynda bilim alyp júrgen jastar boıyna sińirý.
Ásirese, mektep qabyrǵasynda alǵan bilim adamnyń tulǵaǵa aınalý prosesinde negizgi ról atqarady. Rýhanı tamyrlarymyzdy jastar boıyna sińirý arqyly rýhanı jańǵyrý ómirsheń bolmaq. Adam máńgilik bolmaǵanymen, áleýmettik is pen áleýmettik tájirıbe (rýhanı tamyr) ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa jalǵasyn taýyp, máńgilik joǵalmaıtyn rýhanı qundylyqqa aınalatyndyǵy aqıqat. Muny tarıh júzi dáleldep otyr. Bir ǵana Shákárim ǵulamanyń tarıh qoınaýynan tamyr tartqan ar ilimin mysal retinde alyp zerdeleýge de bolady. Al ar ilimin joǵary ustanǵandar − rýhanı jetilgen jandar.
Dástúrli qazaq qoǵamynda halyq tárbıesiniń kilti aqylgóı, batagóı aqsaqaldar men kımeshek kıgen ájeler bolǵan edi. Aqıqatyna kelgende, qazaqtyń tól tarıhy aýyzsha tarıhtyń óne boıynda jatyr. Al qazaq tarıhynyń ereksheligi tarıh taǵylymynyń urpaqtan urpaqqa aýyzsha berilýimen sıpattalady. Sol aýyzsha tarıhymyzdy biletinder de azaıyp bara jatyr. Tarıhymyzdy túgeldeı qaǵaz betine túsirip, tolyqqandy zertteý rýhanı jańǵyrýdyń týra joly bolyp tabylmaqshy.
Ulttyń mádenı murasy − ult rýhynyń kórinisi. Ult mádenıetiniń qalyptasý, damý dárejesine qaraı ulttyń qaýipsizdigi de qorǵalmaq. Mádenıet degenimiz, adamnyń aqylymen, qolymen jasalǵan qundylyqtardyń jıyntyǵy ǵana emes, árbir adamnyń, ulttyń eseıýi, jetilýi, kemeldenýi, jasampazdyq istiń, tanymdyq qabilettiń ashylyp, júzege asýy. Mádenıet − tarıh órisi, ıaǵnı adam aqyl-oıynyń jemisi. Mádenıet adamdyq negizi, adamdyqtyń sýbstansııasy, tulǵalaný negizi. О́ıtkeni, tarıhtyń qozǵaýshy kúshi − tulǵalyq is. Sondyqtan da, sóz ben istiń jarastyǵy, tulǵa men qoǵamnyń úılesimdi tirshiligi mádenıet oshaǵy bolmaq. Tarıhtyń mánin túsiný úshin aldymen adam bolmysyn zerdeleýimiz shart degen túsinikti de jıi kezdestiremiz.
Ult isi qoǵam ómirinde kisilik kelbettiń qalyptasyp, tereń tamyr jaıýyna qatysty damymaqshy. Sondyqtan, rýhanı jetilgen jan ǵana rýhanı qundylyqtardyń mánin túsinip, ony qorǵaýshy ǵana emes, keıingi urpaqqa jetkizýshi qyzmetti atqaryp, Otan aldyndaǵy azamattyq boryshyn, ult aldyndaǵy adamdyq paryzyn adal oryndaıdy. Sóıtip, ózin ózgelerge qadirlete biledi. Rýhanı qundylyqtar tarıh órisinde tunyp tur. Sondyqtan da, tarıhı sana − tulǵany qalyptastyrýdyń negizi desek, qatelespeımiz.
Qazaq halqynyń rýhanı qundylyqtary Abaı ǵulamanyń tolyq adam bolý tujyrymdamasymen anyqtalady. Ulttyq dilimiz – barlyq máselege adamdyq ólshemmen qaraýdy úıretedi. Qazaq halqy qıyn-qystaý kezeńderde elimizge taǵdyr tálkegimen kelgen ult ókilderine adamdyq ólshemmen qarady. Tarıhı taǵdyrlar birge órildi. Nátıjesinde, Qazaqstanda ómir súretin túrli ult pen ulys ókilderi bir shańyraqtyń astynda tirshilikterin úılestire bildi. Bir-birimizge baýyr bastyq. Qazaqtyń ulttyq qundylyqtary ózge ult ókilderin qazaq halqyn qurmetteýge jol ashty.
1995 jylǵy 1 naýryzda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy elimizdegi birlik pen yntymaqtyń uıytqysy ispettes. Kez kelgen qoǵamda birlik pen yntymaq basty orynda turady. Yntymaǵy jarasqan eldiń bolashaǵy jarqyn. Qazaq dalasyna qıly zamandarda kelgen etnostardyń urpaqtary memlekettik ulttyq saıasatty ázirleýge jáne júzege asyrýǵa atsalysyp, qazaq halqynyń tilin, tarıhyn dáripteı otyryp, etnomádenı birlestikterdiń qyzmetin jandandyryp, rýhanı damýǵa jol ashýda. Rýhanı damý arqyly etnosaralyq kelisim qamtamasyz etilýde.
Úmbethan Sársembın,
Aqtóbe oblystyq Qazaqstan halqy Assambleıasy fılıalynyń janyndaǵy Ǵylymı-saraptamalyq toby tóraǵasynyń orynbasary, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty
