Sultan Jıenbaev. El mereıi – er mereıi

Astana! Táı-táı basqan egemen el­diń jańa qaýyzyn ashqan, jupary ańqy­ǵan jaýqazyny. Elimizdiń saltanaty – Saryarqanyń tórinde jaıǵasqan, búgin­de elimizdiń ekonomıkasyn alǵa súıreı­tin lokomotıvke aınalǵan qýatty ortalyq! Eýrazııa júregindegi bitim men beıbitshiliktiń, kelisim men turaqty­lyqtyń, aıbyn men namystyń, qaırat pen jigerdiń, bilim men biliktiń, ádilet pen mádenıettiń baǵanaly, basty ordasy! Jas qala, jańa qala! Elbasynyń sózindegideı: «Jańa Astananyń qalasy da, adamdarynyń sanasy da jańa bolǵaı!».
* * *
1997 jyly Nursultan Ábishuly el astanasyn ortalyqqa kóshirýdi jón sanady. Elorda aýysqan alǵashqy jyldary men Elbasymen kezdestim. Ol kezde neshe túrli pikirler aıtylyp, qarsylyq sózder de qylań berip qalatyn. Astanada jeńistiń 50 jyldyǵyna oraı úlken shara ótken. Sonda bolǵan kezimde bir adam keldi.
 – Siz Sultan Jıenbaevsyz ba?
 – Iá. 
– Sizdi Nursultan Ábishuly kórgisi keledi, – dedi. Men qýana kelisip, kabı­netine bardym. 
– Sulteke, astanany aýystyrǵanyma qa­laı qaraısyz? – dedi Elbasy. 
– Eger, meniń pikirim kerek bolsa, men óte durys sheshim dep oılaımyn. О́ıt­keni, Almaty úlken, sulý qala. Ol ras. Biraq onda halyq kóp. Al bizge jańa qala turǵyzý úshin keń, jańa jer kerek. Ekin­shiden, Almaty ońtústik-shyǵysta orna­lasqan. Al Aqmola ortalyqta. Bul – geo­saıası jaqtan da óte oryndy qadam, – degen edim. 
El tizginin ustaǵan alǵashqy jyl­darynan-aq men Nursultan Nazarbaevtyń salıqaly saıasatyn qoldap kelemin. Jıyr­ma jyldyń ishinde Astana tamsanardaı, tańǵalardaı ózgerdi. Bul jıyrma jyldyń ishinde. Al aldaǵy jyldarda, sátin salsa, odan da kórkeıip, óziniń mán-maǵynasyn, qadir-qasıetin odan ári arttyra beredi dep oılaımyn. Astanany Nazarbaev ózi qadaǵalap saldyrdy. Men ol kisini arhıtektor deımin. Tipti, Petr I-men de salystyra alamyn. Petr I sazdy jerge ǵajaıyp astana saldy. Al Nursultan Ábishuly elsiz jerge el qondyryp, qala salyp, keń baıtaq dalamyzdyń berekesin kirgizdi. 
Men – jıyrma jyldan astam ýaqyt úl­ken qyzmette bolǵan adammyn. Sol kezderde Nursultan Ábishulymen de qyzmettes boldym. Árqashan elshil, memleketshil rýhymen kózge túsetin. Qazir elimizdiń álemge tanylǵany Elbasynyń qajyrly eńbegi dep bilemin. Buryn men de kóp elge jumys barysymen saparǵa shyǵatynmyn. Ol kezde «Qazaqstan» deseń, kóp adam bile bermeıtin. О́zińnen óziń qaradaı qysylar ediń. Al qazir kerisinshe, maqtanysh sezimi kerneıdi. О́ıtkeni, qaıda barsań da Qazaqstandy biledi, Nazarbaevty tanıdy. 
Buryn qazaqtar, tipti Almatynyń ózinde az bolatyn. Saýda salasyn­da bir qazaqty kórmeıtin edim. Bank­ter­de, keńselerde de bir qara kózdi baıqa­maı­tynmyn. Qazir saýdada, bankter men keń­selerde, basqa da áleýmettik mańyzy bar oryndarda ózimizdiń balalarymyz júr. Bul – el úshin, ult úshin óte qýanarlyq jaǵdaı. Qazaqtar bilimdi, bilikti, zamanǵa ilesken ozyq ul-qyzdar tárbıelep ósirip otyr degen sóz. Munyń bári – táýelsizdiktiń je­misi, Elbasynyń syndarly saıasaty. 
Ejelgi Mysyr papırýstarynda bas­shy­lar­dyń anty retinde mynandaı sóz bar eken:
Men jas sábıdiń aýzynan sút tartyp almaımyn.
Men aǵyn sýdy bóge­meımin.
Men bireýdi óltirýge buıryq ber­meımin.
Men bireýdiń kóz jasyna qalmaımyn.
Men álsizderge qol kótermeımin.
Men tarazydan jemeımin.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń qara orman qazaq jurtynyń aldyndaǵy ustanymy, serti, anty da osyndaı ekeni kúmánsiz. Bul – qaı zamanda da el basqarǵan kósemderdiń aınymas qaǵıdasy. «Jalańash halyqty tondy, az halyqty kóp qylý» úshin Nursultan Ábishuly babalar salǵan ónegeli jolmen júrip keledi. Kóne Orhon-Enıseı eskert­kishindegi: «Ákemiz, aǵamyz quraǵan halyqtyń ataq-dańqy joq bolmasyn dep túrki halqy úshin tún uıyqtamadym, kúndiz otyrmadym», degen qaısar rýh pen qajymas jigerdi janyna serik etken Elbasynyń táýelsiz elimizge sińirgen eńbegi zor. 
Men «Egemen Qazaqstan» gazetiniń erteden beri turaqty, qart oqyrmanymyn. Qazir de kúnde kelgen gazetti paraqtap, el jańalyǵyn, jer-jerde bolyp jat­qan oqıǵalardy, Elbasy men qoǵam qaı­rat­kerleriniń, ǵalymdardyń maqala­laryn oqyp otyramyn. 1992 jyldyń 14 aqpanynda halyq jazýshysy Sherhan Murtazaǵa bergen suhbatynda Nursultan Nazarbaev mynadaı bir derekti aıtqan edi: «Byltyr jeltoqsannyń 31-i kúni Mınskiden ushyp kele jattyq. Ush­qysh­tardyń komandıri maǵan bir qaǵaz usyndy. «Siz 1991 jyly áýede 382 saǵat bol­dyńyz. Sonyń 185 saǵatyn túnde ushtyńyz», dedi. Men aıttym: «Bul az ba, kóp pe?». «Bizge 300 saǵat ushqan ushqyshtarǵa bir jylǵy stajymyz eki jylǵa sanalady». «Nege?» deımin men. Sóıtse, 10 000-11 000 metr bıiktikte radıasııa 260 rentgen bo­lady eken. Já, jumysty az isteımiz be, kóp isteımiz be – halyqqa nátıjesi ke­rek. Halyqtan aıanatyn eshteńe joq». Iá, ha­lyqtan aıanatyn eshteńe joq! Sodan beri ne­she ret áýege kóterilip, neshe saǵat jul­dyzdar qushaǵynda kirpik ilmeı, jurtynyń joǵyn túgendep, barynyń berekesin kirgizý úshin oı ormanyn kezdi eken? 
* * *
Nursultan Nazarbaev! Dúnıe dıdary kún saıyn qubylyp, qabaǵy sát saıyn túnerip, alańdaýly kún keship otyr­ǵanda eki tizgin, bil shylbyrdy teń ustaǵan, eliniń tynyshtyǵyn bári­nen joǵary qoıǵan, memleketiniń turaq­ty­lyǵyn eshteńemen teńgermegen úlken qaıratker. Bir ǵana qazaq jurty úshin emes, kórshiles elder men baýyrlas túrki ha­lyq­tarynyń tynyshtyǵy úshin bitimge shaqy­ryp, beıbitshilikti úndegen, sol beıbit­súıgishtigimen álem tanyǵan saıası fıgýra. 
Abaı aıtypty: «Ákeniń balasy bolma, adamnyń balasy bol», dep. Búgingi Astana prosesi adamnyń balasy bolǵandyǵy emeı nemene?! Toqsan besten asqan shaǵym­da artymda qalǵan iz mol, ótken kún kóp bolsa da, aldymdy jıi oılaımyn. Ol – qazaqtyń bolashaǵy. Kóńildegi kórik­ti oı sııaqty qııaldaǵy ǵajaıyp elge sa­lıqaly, sabyrly, el men jerdi jady­nan shyǵarmaǵan saıasatker ǵana jetki­zedi. Qudaı sony buıyrsyn dep tileımin. Elbasy elin soǵan jetelep kele jatyr. Tóle bı: «Baqyraýyq batyrdy eki doly qatynnyń biri tabady, el túzeıtin aqyldyny estiniń de eń kemeli tabady», depti. Aqyl sarqylmasyn, estiniń eń kemeli azaımasyn!
* * *
Tynyshtyq! 
Orta mektepti támamdaǵan soń Qazaq memlekettik ýnıversıtetine oqýǵa tústim. Uly Otan soǵysy bastalǵannan keıin 1941 jyldyń jeltoqsan aıynda ınstıtýttyń ekinshi kýrsynan óz erkimmen maıdanǵa suranyp, 100-shi jeke qazaq atqyshtar brıgadasynyń quramynda soǵysqa attandym. Sóıtip, tankke qarsy qarýlar tobynyń komandıri bola júrip, Rjev, Velıkıe Lýkı, Nevel qalalaryn azat etýge qatystym. Men ómirdiń, tynyshtyqtyń qadirin bir kisideı bilemin. Soǵystyń aýyr qasiretin maıdanger retinde tereń sezinemin. Maıdanda úsh ret aýyr jaraqat aldym. Rjev maıdanynda jaraqat alǵanymda maǵan alǵashqy kómekti Keńes Odaǵynyń Batyry Mánshúk Mámetova kórsetti. Maıdannyń júrekke batatyn zilmaýyr qaıǵysy men janǵa salǵan jarasyn qansha ýaqyt ótse de esten shyǵara alǵan emespin. Qasym aqyn aıtqandaı: «Kúrkirep kúndeı ótti ǵoı soǵys...». Al búgingi beıbit zaman sol kúnderdiń qaıtarymy dep túsinemin. Qazaq dalasyn eshqashan soǵys órti shalmasyn. 
Keńes zamanyndaǵy totalıtarlyq júıe resmı mansuqtaldy. Ol memleketti endi eshqandaı ekonomıkalyq yntymaqtastyq ta qalpyna keltire almaıdy. О́ıtkeni, jas urpaq ósip keledi. Olardyń sanasy azat. Eldi arandatýshylyq saıasattan saqtap, burynǵyny kóksegen aram pıǵyldylardyń tamyryn únemi shaýyp otyrý qajet. Qazaqstan – bizdiń ańsarymyz! Al onyń bolashaǵy jemisti bolý úshin aıanar eshteńe joq. Nursultan Nazarbaev táýelsizdik alǵan jyldardan beri birneshe reforma jasady. Sonyń bári kóptiń yqylasyna ıe bolyp, únemi qoldaý taýyp keledi. Ol – jaryq kúnge degen halyqtyń ińkárligi. Jaqsylyqqa degen adal nıeti. Sonyń bári biz oılaǵandaı iske asý úshin eń aldymen aýyzbirlik pen tynyshtyq qajet. «Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi». 
Úsh júz jyl Reseı patshalyǵynyń otarynda bolyppyz. Jetpis jyl Keńes Odaǵynyń quramynda boldyq. Toqsanynshy jyldary azattyq alyp, apyl-tapyl aıaǵymyzdy basqanda, jasyratyny joq, júdep-jadaýshylyqty bastan keshtik. Biz túgili AQSh sııaqty iri memleket te «Uly daǵdarysqa» tap boldy. Sol tusta F.Rýzvelt eldi apattan qutqarý úshin «jańa baǵyt» saıasatyn usyndy. TMD elderinde dál sondaı jańa baǵytty birinshi bolyp Nursultan Ábishuly kóterdi. Jyl ótken saıyn ekonomıkalyq jańǵyrýdy jalǵastyryp, álem kóshinen qalmaı, jahandyq úderisterge jurt qatarly aıaq basyp kelemiz. Jaqynda jaryq kórgen «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda kóptiń kóńilindegi kúpti oıdy dál basyp, eldiń rýhanı ahýalyna basa nazar aýdardy. Ár zaman óz jańalyǵymen keledi. Ár jańalyq alǵashynda tosyn kórinedi. Sonyń bárin jatyrqamaı qabyldap, jatsynbaı túsingen jaǵdaıda ǵana biz ilgeri jyljımyz. 
Qazir bizdiń eldiń aldynda kóptegen asýlar tur. Artta qalǵan belesterdiń az emestigin aıtýdyń ózi artyq. Ony aıtyp maqtanbaımyz. О́ıtkeni, zańdylyqtyń bári óz retimen iske asady. Solaı bolý kerek dep qabyldaımyz. Búgin Astananyń tó­rin­de ótip jatqan EKSPO halyqaralyq kór­­mesi de eshqandaı kezdeısoqtyq emes. Al ony abyroıly atqarý kez kelgen bas­shy­nyń mańdaıyna jazylmaǵany taǵy túsi­nikti. 
Sol sııaqty, biz ótkendi emes, bola­shaq­ty oılaýmen ǵana ilgerileıdi ekenbiz. Kózdegen maqsatqa, mejelegen asýǵa jetý úshin bizge tynyshtyq aýadaı qajet. Men ne úshin ótken kúnimdi eske aldym. Maıdandy sóz ettim. Ondaı zobalań adamzat tarıhynda birde-bir eldi ushpaqqa shyǵarǵan joq. Kerisinshe, órkenıetter jetken jetistiktiń kúlin kókke ushyrdy, jermen jeksen etti. Sırııadaǵy qıraǵan tarıhı jádigerler endi qashan ornyna keledi? Qalpyna keltirý múmkin be, dep janym aýyrady. Onyń bári adamzattyń ortaq qundylyqtaryna aınalǵan baǵzy tarıh emes pe edi?! Biz ol laǵynet jolyn aınalyp ótemiz. Bizdiń jetistikke jeter óz dańǵylymyz bolady. Al – beıbitshilik dańǵyly, tynyshtyq joly!
* * *
Jeruıyq!
Biz jeruıyq dep ataıtyn qasterli mekendi Eskendir Zulqarnaıyn Makareı araldarynan, Rım papasy III Aleksandr, fransýz koroli VII Lıýdovık «Ioann patshalyǵynan», kóne orys abyzdary Aqsýdan, musylmandar Qap taýynan, keltter batys teńizindegi shólmek araldan, mahaıandar Shambaldan, ezoterıster Tıbet pen Bulanaıdan izdepti. Qazaqtar Jıdeli Baısynda dep túsindi. Meniń uǵymymda bizdiń jeruıyq – Qazaqstan!
Saıyn dalanyń baýyryndaǵy baı­lyq el ıgiligine jumsalyp jatyr. Qa­zaq jazırasynyń tumsa tabıǵaty halyq ıeliginde. «Qoı ústine boztorǵaı jumyrt­qalaǵan zaman» árkimniń túsinigine baılanys­ty shyǵar. Bireý úshin ótken kún, bireý úshin keler kún – sol zaman. Al ár qazaq balasy memleketimizdiń beıbit ǵumyr keshýin sol zamanǵa telise, sol zamandaı kórse esh artyq etpeıdi. Qazir pragmatızm belesine keldik. Elbasy óz baǵdarlamalyq maqalasynda bul jaıdy da sóz etti. Bizdiń qoǵam – demokratııalyq qoǵam. Bizde mámilegerlik kelissózder saltanat qurǵan. Iozef Shýmpeter: «Demokratııa tek óz qaǵıdalaryn ózi berik tutyna alǵan jaǵdaıda ǵana tabysqa jete alady. Ol úshin: birinshiden, demokratııalyq emes áreketterge ıtermeleıtin sıtýa­sııalardy týǵyzyp alýdan qashý kerek; ekinshiden, qaı máseleni de saıası mańyzǵa ıe múddeli kúshterdiń bárine de tıimdi bolatyndaı etip sheshe bilý kerek», depti. Bizdiń kópultty elde osy qaǵıda qatal saqtalady. Bul – naǵyz demokratııanyń kórinisi. Jyldaǵy Joldaýyn, ár kezeńderdegi reformalaryn halyqqa usynar sátte Nursultan Nazarbaev árqashan nar táýekeldiń ústinde otyrady. О́ıtkeni, halyqtyń seniminen shyǵý, ár sáttegi qıyndyqtardyń artyn sabyrmen baǵyp, aqylmen sheshý ońaı sharýa emes. «Táýekel kemesi sýǵa batpaıdy». Elbasynyń dıplomatııalyq talanty, saıası kóregendigi meni únemi tánti etip keledi.
Qazaq halqy san ǵasyrdyń qyspaǵyn kórip, qıyn ótkelder men ártúrli áleýmettik, rýhanı kezeńderdi bastap keship keledi. Shúkir. Jer kólemi jaǵynan Jaratqan bizge keńdik qylypty. Bul da teginnen tegin kelgen batpan quıryq emes. Ony da ıgere alatyn, basqara alatyn, óz qajetine jarata alatyn elge nesibe ǵyp beredi dep oılaımyn. Qysylǵanda aqylyna júginer danalardyń sózinen de quralaqan emes. Tańdaıyna sóz bitken, aqyly elden asqan kemeńgerlerdiń qanshaýyn sanasaq ta sanyna jetpespiz. Búginde elin, jerin oılaǵan azamattar bılikte otyr dep senemin. Táýelsizdikti kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtap, ótkenge salaýat aıta otyryp ónege alyp, bolashaqqa degen úmitimiz odan ári bekı túsedi. M.Áýezov: «El bolamyn deseń, besigińdi túze», degen. Bul tek qana tárbıege qatysty sóz emes. Qazaq qashanda ulttyq tárbıege, úlkenge qurmet, kishige izet jolynan taımaǵan. Al kemeńger jazýshynyń sózi ár istiń basy durys bolsynǵa meńzemeı me osy.
* * *
Elbasy men Astana!    
Bul eki uǵym qashannan qatar atalyp keledi. Astanamyz – búgingi jemisti eńbektiń sulý kórinisi. Áli alda talaı belesti jol jatyr. Astanany maqtaǵanymyz toqmeıilsý emes, mereılený. Nursultan Ábishulyn aıtqanymyz madaqtaý emes, jigerlendirý. Qadym zamandardan beri memlekettiń aıbyny astanasy bolǵan. Astanasy myqty jurttyń irgesi berik. Irgesi berik ulttyń erteńi jarqyn. О́rteńge shyqqan kókteı jaınap jastarymyz ósip keledi. Bizdiń tileýimiz solarda. Bizdiń tilegimiz jastarda.
Astana kúni qutty bolsyn! El ishi tynysh, Elbasy aman bolsyn! 
Jaınaı ber, Astanam!

Sultan JIENBAEV, 
kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Uly Otan soǵysynyń ardageri
Almaty