Astana týraly oı-órisine kelsek, ol ıdeıa men shyndyqtyń birligi týraly sóz bolmaq. Qazirgi ǵumyr keship otyrǵan qazaq halqy eki teńdesi joq álemdik oqıǵalardy basynan keship otyr. Biri – ǵasyrlar toǵysynda ómir súrip jatqanymyz. Taǵdyr bizge HH ǵasyrdan HHI ǵasyrǵa ótý kezeńinde ǵumyr keshýdi buıyrǵan. Bul tarıhı kezeń bizdiń ǵumyrymyzdyń erekshe qundylyǵy.
Ekinshiden, bizder qoǵamnyń bir formasııasynan jańa formasııaǵa nemese órkenıettiń bir túrinen ekinshi túrine aýysqanda tek ómir súrip qana qoımaı, osy zaman qundylyqtaryn jasaýshylarmyz jáne jańa qundylyqtar keńistiginde ómir súrýshilermiz.
Osy eki tarıhı jaǵdaıda el keleshegine, qazaqtar úshin jańa zamanǵa týradan jol tapqan Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev Jańa jerge – Jańa qala, Jańa Astana salý ıdeıasyn usyndy. Bul batyl, ári tulǵalyq qýatty qajet etetin tarıhı sheshim edi.
Astana búginde eldik, bılik sımvoly bolyp qana qoıǵan joq, ózi de sımvoldar qalasyna aınaldy. Men qysqasha Astana qalasynyń birer sımvoldaryna toqtalmaqpyn, aldymen sóz Pıramıda saraıy týraly.
Astanada Aqordaǵa taqaý tusta Pıramıda ǵımaraty ornalasqan, onyń resmı atalýy «Beıbitshilik jáne kelisim saraıy». Onyń avtory esimi álemge áıgili aǵylshyn arhıtektory Normann Foster. Bıiktigi 62 metrlik Pıramıda 15 metr arnaıy jasalǵan tóbe ústinde ornalasqan. Pıramıda degen kóne túsinik. Onyń tylsymdyq qýaty týraly da alyp-qashty ezoterıkalyq mándegi sózder kóp. Sondyqtan, keı aǵaıyn Aqordanyń qasynda ol nege turmaq degen renishin de bildirýde. Osy rette aıta ketetin jaı, Parıjdiń arhıtektýralyq keremeti atalyp kele jatqan Eıfel munarasy týraly kezinde 1887 jyly 300 fransýz jazýshysy men sýretshisi qol qoıyp qala mýnısıpalıtetine narazylyq bildirgen (onyń ishinde Aleksandr Dıýmanyń uly Gı de Mopassan jáne kompozıtor Sharl Gýno, t.b. bolǵan). Alaıda zamandar ótti, Eıfel munarasy Parıjdiń sáni bolyp tura berdi. Bul munara da 1789 jylǵy Fransýz revolıýsııasynyń 100 jyldyq toıyna arnaıy ornatylyp, Fransııa eliniń sımvolyna aınaldy.
Pıramıda týraly da jel sózder bolǵanymen, ol Astananyń maqtanyshy, bir sımvoly bolyp qala bermek. Endi Pıramıdanyń sımvoldyq mánisin tarqatyp kórelik.
Birinshiden, Pıramıda – eldiń turaqtylyǵynyń, ári onyń irgesiniń beriktiliginiń sımvoly. Kópshilik áý bastan belgili álemdik geometrııalyq konstrýksııada eń berik fıgýra – úshburysh ekenin biledi. Bul aksıoma. Áıgili Pıfagor teorııasynyń mazmuny da osy máselege arnalǵan. Demek, Pıramıda turaqtylyqtyń sımvoly bolatyny da sondyqtan, álemde «bári ýaqyttan, al ýaqyt pıramıdadan qorqady» degen áıgili mátel de tegin aıtylmaǵan. Endeshe, nege Astanadaǵy Pıramıda ǵımaraty el birligi, yntymaqtastyǵy, odan bastap halyq tutastyǵy degen asqaq ıdeıaǵa arna bolmasqa. Turaqty turmys keshý adamzat balasynyń asyl armany bolǵan, sol armandy naqtylaǵanda pıramıdalyq konstrýksııa júıesi ómirge kelgen. Búginde álem ǵalymdary Heops pıramıdasynyń qalaı salynǵany, nege salynǵany, onyń fılosofııalyq mazmuny degende áli bir sheshimge kelmegen. Biraq, bir máseleniń basy ashyq, ol Pıramıda turaqtylyq pen máńgiliktiń sımvoly. Mundaı sımvoldar túrki, odan bertinde qazaq halqynda da bolǵan, sonyń bir aıshyqty dáleli Qozy Kórpesh – Baıan sulý mazary. Bul tek bir-birine ǵashyq bolyp, qurban bolǵan qyz ben jigitke arnalmaǵan, onyń máni tereńde. Ol sol dáýirdiń aıtýly geosaıası jaǵdaıyna tikeleı qatysty salynǵan tarıhı pıramıdalyq konstrýksııa.
Ekinshiden, pıramıdalyq oılaý júıesi degenge kelsek, aıtarym, dúnıeniń tórt buryshy degen geometrııalyq ataýlar bar, olar Batys jáne Shyǵys, Ońtústik jáne Soltústik. Bul uǵymdardy bilmeı turyp dúnıe týraly túsinik qalyptasýy múmkin emes. Qazaq: «tórt qubylań saı bolsyn» – deıdi. Tórteýi birinsiz biri bolmaq emes. Tórtkúl dúnıe degennen esik pen tór degen túsinik qalyptasqan. Tórde otyrý tek qurmet qana emes, dúnıeniń tórtkúl qubylysy týraly sóz aıtýyń kerek, ony túrki-qazaq jurty tórelik dep ataǵan. Mine, bul tórelik. Ol bılikke qatysty. Qazaqtyń dástúrli bıligi pıramıdalyq mazmunda bolǵan. Pıramıdanyń tabany tórt jaqty meńzeıtin – ol halyq, buqara, el, jurt, qazirgi tilde – qoǵam. Pıramıda tórt buryshynan bastap joǵarylaǵan saıyn, bılik máselesi suryptala bastaıdy, jurt sózin, aǵaıyn sózin emes, aýyldyń esti adamdary, odan bıiktegen saıyn rýlardyń estileri (bıleri), odan ári eldik deńgeıde, sol múddege saı sóz sóıleýshi (bıler), odan ári bıler keńesi, han keńesi, pıramıdanyń eń basynda bılik aıtýshy Bı (túrki dáýirinde solaı bolǵan) nemese Han otyrady. Kerisinshe, hannan shyqqan jarlyq atalǵan satylarmen – qalyń buqara halyqqa jetedi. Bul bıliktiń ǵasyrlar boıy qalyptasqan pıramıdalyq júıesi bolatyn. Sonda el basshylary satylaı-satylaı bir sheshimge keletin. Sol sheshim negizinen ádilettilikke bastaıtyn.
Úshinshiden, Pıramıda bıliktiń sımvoly. Qandaı sımvol bolmasyn, ol Bılikke qatysty. Bılik óz bıiktigin sımvoldar arqyly belgileıdi. Bıiktikke qushtarlyq bıliktiń maqsatqa baǵyttalǵan armany. Mysaly, álemge óziniń asa qýatty memleket ekenin jarııa etý maqsatynda AQSh záýlim («Statýıa Svobody») «Erkindik monýmentin» ornatty. Onyń bıiktigi – 93 metr. Bul statýıa Nıý-Iork jáne Amerıka Qurama Shtattarynyń sımvoly dep atalynady. Maqsatyna saı tarıhı az merzim ishinde «amerıkalyq arman» AQSh-ty álemdegi eń qýatty memleket dárejesine jetkizdi. Bıiktikti ańsaý arman qýatynan týyndaıdy, osy sózime taǵy bir aıǵaqty dálel, Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy kúni keshe ǵana aǵylshyndar otarshyldyǵynan azat bolǵan malaı halqy, álemdi tańdandyrǵan jetistikke jetti, olar básekege qabiletti elderdiń ishinde 20-orynda. Keshegi ózimizdeı, tipten bizden de ahýaly tómen malaı halqynyń búgingi turmysy shynynda da tańǵalarlyq. Osy qupııanyń syryn ataqty Petronas Egiz-munarasyna jáne 420 metrlik telemunaraǵa shyǵyp, jan-jaqty tamashalaǵanda túsingendeı boldym. Bul halyq armanshyl eken, bıiktikke qumar eken, ony sımvoldarǵa aınaldyra biledi eken. Mysaly, alǵashqyda Petronas Egiz-munarasynyń bıiktigi 378,4 metr bolǵan. Bul Chıkagodaǵy Sız Taýer záýlimi bıiktiginen kem bolǵandyqtan, bıiktikke qumar malaılyqtar osy eki munaranyń ústine 73,5 metr bolattan shpılder ornatqan, sóıtip Petronas Egiz-munaralardyń jalpy bıiktigi 1994 jyly 451,9 metr bolyp, rekordtyq kórsetkishke jetti. Ol halyqtyń psıhologııasyna, sanasyna, dúnıetanymyna, kózqarasyna úmit berip, úmit ıdeıaǵa, ol shyndyqqa aınalǵan eken. Ideıany shyndyqqa aınaldyrý úshin, árıne, aldymen ıdeıanyń ózi shyndyqqa bastaıtyn oı arnasy retinde ómirge kelýi qajet. Sol ıdeıa, jańa qala degen oı Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń armanyna negiz boldy. Jańa qala – tamasha ıdeıa. Tarıhı qajettilikti seziný, árıne, kemeńgerlikti, kóregendikti, qajyrlyqty, kóptiń basyn biriktirip kóndirýdi, qalyptasqan dástúrdi buzýdy, ómirge jańa kózqarasty ákeletindeı Tulǵalyq qýatty talap etti. Nar táýekel dep Prezıdent ol kezde alynbaıtyn qamaldaı jańa qala, jańa astana salýdy óziniń sara baǵytynyń maqsatyna aınaldyrdy. Bul áý basta kópshiliktiń kóńilinen shyqqan bastama bolmady, alaıda, tarıhı sheshimge tek tarıhı tulǵalar ǵana bara alatyny, adamzat bolmysynan belgili.
Sondyqtan Astana tek ıdeıa emes, bıliktiń sımvolyna aınala bastady. Jańa memlekettiń jańa Astanasy bolýy ábden úılesimdi, shyndyqqa ulasqan eldik ıdeıa.
Tórtinshiden, Pıramıda bıiktiktiń sımvoly. Búginde Japonııa jáne Gonkong arhıtektorlary «Aspan – qalasy» degen jobalar jasaýda, olardyń aıtýynsha, mundaı qalanyń jerden bıiktigi 1 km bolmaq, onda mıllıon adam turyp, qyzmet jasaýy jobalanyp otyr. Ǵajap ıdeıa. Sonda 1 km, árıne, bıiktik, biraq ol bıiktiktiń sımvoly bola ala ma? Árıne, joq. Sımvol degen naqtylyq emes, ol múmkinshiligi sheksiz iske asyryla beretin sana bolsa kerek. Osy turǵydan kelgende men Bıliktiń sımvoly Pıramıdanyń ushar basyndaǵy núkte dep bilemin. Bul shyndyq, eger pıramıdany biz álemniń geometrııalyq modeli degendi moıyndasaq. Meniń aıtqanym, asylynda teorema. Bıiktiktiń sımvoly pıramıdanyń ushar basyndaǵy núkte. Muny matematıkalyq jolmen, sirá, dáleldeýge bolatyn da shyǵar degen oıdamyn.
Besinshiden, Pıramıda men qazaqtyń kıiz úıiniń úndestigi. Qazaq segiz qanatty kıiz úı deıdi. Segiz degen pıramıdanyń tabanyndaǵy beriktik konstrýksııasy, ol týraly joǵaryda aıttyq. Shyndyǵynda kıiz úı kádimgi pıramıda, biraq keńistikke ıe bolǵan. Pıramıdanyń ushar basyndaǵy núkte bıiktik sımvoly desek, kıiz úıdiń keregeden ýyqtarmen kóterilgen shańyraǵy qazaq úshin – bıiktik. Ol teginnen-tegin eltańbaǵa aınalyp otyrǵan joq. Mysaly, Astananyń metaforalyq mándegi ataýy – Shańyraq, ol qazaq eliniń shańyraǵy. Shańyraq otbasynyń kosmospen baılanysyn beıneleıdi desek, ol biz úshin bıiktik. Aspan degen shartty uǵym, jer óz kindigimen aınalǵan saıyn, aspan ózgerip otyrady, al shańyraq ózgermeıdi, ol ózgermeli dúnıeniń turaqtylyǵyn beıneleıdi. Sondyqtan, ol Eltańbanyń basty elementine aınalǵan.
***
Astana arqyly Elbasy tek Qazaqstanǵa ǵana emes, aımaqqa, álemge áıgili saıası tulǵa retinde tanylýda.
Astana – qazaq eliniń órisin, tynysyn, múmkindigin ashty.
Astana – qazaq eliniń brendi atandy.
Astana – saıası bıliktiń tyń órisi, al saıasat únemi jańalyqty talap etetin fenomen. Saıasat aǵyndy sý tárizdes, sonda ǵana ol tazaryp otyrmaq. Astanada Jańa saıasat negizi qalandy. Buǵan eshkimniń talasy bolmasa kerek. Astana – táýelsizdikke passıonarlyq qýat berdi.
Astana ıdeıanyń shyndyqqa aınalǵany. Astana elimizdiń ólshemi, izdenisi, bolashaq týraly armany, qııaly, búgingi bolmysy. Astana mazmuny jaǵynan ortalyq degen uǵymdy bildiredi, ıaǵnı, ol egemendi eldiń erkin azamattarynyń uly maqsatqa oraı toptasýy. Astana jańa qala, jas qala. Astana jańǵyrý qalasy. Ol eskiden ketý, arylý, jańaǵa jetý maqsatyndaǵy serpilisten týǵan ıdeıanyń shyndyǵy.
Ǵarıfolla ESIM,
akademık
