Baıqaýdyń alǵashqy kúninde «Kentavr» (Aqtan Arym Qubat, Qyrǵyzstan), «Tynyshtyq daýysy» (Bıdjýkýmar Damordaran, Úndistan), «Aqymaq qus» (Rıýdzı Osýka, Hýan Szı, Qytaı) fılmderi tanystyryldy. Atalǵan fılmderdiń rejısserleri arnaıy baspasóz máslıhatyn ótkizip, jalpy adamzatqa ortaq áleýmettik, saıası ahýal men halyq beınesi týraly sóz qozǵady.
Shyǵarmanyń mazmunyn aıqyndaıtyn mahabbat, áleýmettik-turmystyq, psıhologııalyq, saıası kózqarastar men jeke adamdardyń arasyndaǵy kórkemdik tartys úsh fılmniń janrlyq ereksheligin aıqyndaı túsken. Keıipkerlerdiń minez-qulqy, dúnıetanymy, árqıly jaǵdaılar arasyndaǵy qarama-qaıshylyq jahandaný ıirimine jutylyp bara jatqandyǵymen tyǵyz baılanysta qarastyrylady.
Qyrǵyz rejısseri, ssenarısi, akteri Aqtan Arym Qubattyń qazaq kınosynyń damý jolynda ózindik orny bar. Ol kezinde «Oskar» kıno baıqaýynyń jartylaı fınalyna deıin shyqqan «Kelin» fılminiń (rej. Ermek Tursynov) ıdeıa avtory ári kraeatıvti prodıýsser retinde belgili. 1998 jyly Almatyda tuńǵysh ret ótken «Eýrazııa» kınofestıvalinde «Beshkempir» fılmi gran-prı ıelengendigi eske túsip otyr. Bul joly rejısserdiń negizgi baıqaýǵa qatysyp jatqan «Kentavr» fılmin qazaqstandyq kórermen qaýym jyly qabyldady. Fılm kásipker Qarabaıdyń báıgeniń aldyn bermeıtin ataqty sáıgúliginiń qoldy bolǵanynan bastalady. Izdestire kelse, Qarabaıdyń qaq-soqpen isi joq qarapaıym týysqany ury bolyp shyǵady. Onyń nelikten mundaı áreketke barǵany fılmniń negizgi ózegi retinde qarastyrylǵan.
– Kartına qazirgi bizdiń bolmysyzymyz ben búgingi ýaqyt týraly. Biz ózimizdiń tulǵalyq biregeıligimizdi izdeı túsýimiz qajet. Sovet odaǵynda kommýnızmdi biz qurdyq dep urandadyq. Sonan soń munyń bári jermen-jeksen boldy. Táýelsizdik alǵan soń, túp-tuqııanymyzdy izdeı bastadyq. Al qazir jappaı ıslamdandyrý tasqyny júrip jatyr. Nelikten qudaıǵa arab tilinde júginýimiz kerek?! Osy nárse meni abyrjytady jáne tań qaldyrady, – degen rejısser «Kentavr» kartınasyndaǵy oıdy odan ári tereńdete tústi. Aqtan Arym Qubat kóptegen sheteldik júldelerdiń ıegeri. Atap aıtqanda Lokarno HKF «Kúmis Leopard» (Shveısarııa), Kann festıvaliniń «Qola arystan» (Fransııa) júldeleriniń ıegeri, FIPRESCI halyqaralyq kınosynshylary júldesiniń laýrety. 2016 jyly «Beshkempir» fılmi álemniń 72 kınosynshysy qatysqan saýalnama boıynsha Pýsan kınofestıvaliniń jınaǵynda Azııadaǵy 100 úzdik fılmi qataryna engen bolatyn.
Al qos rejısser erli-zaıypty Rıýdzı Osýka men Hýan Szı birigip túsirgen «Aqymaq qus» fılminiń týý tarıhy shynaıy ómirden alynǵandyǵymen erkshelenedi. Kartınada otbasy qundylyǵy taqyryby kóterilgen. Fılmniń kórkemdik sheshimi retinde keıipkerdiń basyna túsken jalǵyzdyq shyrǵalańy sheksiz qaıtalana berýi múmkin degen oı aıtylady. Fılmdegi bas keıipker oqýshy qyzdyń anasy Qytaıdyń ońtústigindegi qalaǵa jumys isteýge ketedi. Kóp aqsha tapsam degen dánikken ana qyzyna moıyn burýǵa ýaqyt taba almaı, tek aqsha ǵana salyp turady. О́mirde maqsaty, ne armany joq jas qyz boı jete kele túrli kedergilerge tap bolyp, ony qalaı sheshýdi bilmeıdi. Shalǵaıdaǵy órimdeı qyzdyń kishkentaı máselesi kimge qyzyq bolýy múmkin degen oı keledi.
Bul oraıda qytaılyq rejısser Rıýdzı Osýka «Tabys tabýǵa degen úlkenderdiń qulshynysy balalardy qaraýsyz, jalǵyzdyqta qaldyrdy. Balalarynyń armanyn iske asyram dep júrip, kerisinshe armanyn aıaq asty etkenderin ózderi sezbeıdi. Sábıler mahabbatqa jarymaı, ne bir jyly sóz estı almaı, ıa jóndi tárbıe almaı jastaıynan jalǵyzdyqta ósti. Shyn máninde jas qyzdyń kishkentaı taǵdyry jyldam damyp jatqan memlekettiń negizgi máselesi bolýy tıis. Men Qytaıda ne bolyp jatqanyn álemge kórsetkim keldi. Adamzat otbasylyq qundylyqty, meıirimdi tereń túsinip, uǵynýlary kerek», deıdi. Rejısserdiń aıtýynsha, fılm sıýjetine áıeli Hýan Szıdiń taǵdyry arqaý bolǵan. Fılm Qytaıdyń ońtústigindegi Hıýnan provınsııasynan 3 saǵattyq jerdegi shaǵyn aýylda túsirilgen. «Fılm ataýyn meniń áıelim oılap tapty. Kóptegen jastar bul kınokartınany kórip otyryp, júrek túkpirinde jasyryp júrgen syrlarymen jolyǵady», deıdi rejısser. Bir aıta keterligi qoǵam shyndyǵyn ashyp kórsetken fılmdi Qytaıda prokatka shyǵarýǵa jergilikti úkimet ruqsat bermeı keledi. Rejısserdiń sózinshe, Qytaıda kıno óndirisi jedel damyp keledi. Alaıda naǵyz máseleni ashyp kórsetetin, bala quqyǵy kóteriletin taqyryptaǵy fılmder joqtyń qasy.
Al úndi fılmi deıtin bolsaq kóz aldymyzǵa birden mahabbat pen sulýlyqqa, erjúrektik pen meıirimge toly kórinister qylań beredi. Úndi kınosynyń negizgi komponenti bolatyn án men jyr dramalyq dástúrimen erekshelene túsetin. Rejısser Bıdjýkýmar Damordarannyń «Tynyshtyq daýysy» fılminde de Úndistan men Tıbettiń molshylyqqa toly tabıǵaty kórinis tapqan. Fılmde Gımalaıda týǵan jetim bala panasyz qalady. Ákesi qamaýǵa túsip, jalǵyz qalǵan bala ómirdiń nebir qıyndyqtaryn ótkeredi. «Kartınada uly tabıǵat pen adam arasyndaǵy ózara qarym-qatynas jatyr. Sondaı-aq áke men uldyń arasyndaǵy jaqyndyq, sezim, paıymdaý taqyryby qozǵalady», degen úndilik rejısser kartınanyń mýzyka men daýys effektisi arqyly tolyǵa túskenin aıtady. Bıdjýkýmar Damodaran – rejısser, ssenarıstik qyrynan bólek, gemeopatııa terapevtik emdeý tásili boıynsha ataǵy shyqqan dáriger. Ol túsirgen fılmder kóptegen sheteldik kınofestıvalderde kórsetilip júr.
Atalǵan fılmderdiń negizgi ıdeıalyq, mazmundyq, dramatýrgııalyq tutqasyn ustap turǵan jalpyǵa ortaq qasıetterimen daralanatyn – keıipker beınesi. Kınofestıval kórsetilimine qatysyp jatqan fılmder alǵashqy kúni-aq janrlyq aýqymdylyǵymen kózge túskenin aıtýǵa bolady.
Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»
