Moıyntyny beker tilge tıek etip otyrmaǵan boldyq. Jýyrda, sol Táttekeńniń túgel murasyn osy kúnge oısyratpaı jetkizgen qaıratker kúıshi Ábiken Hasenovti eske aldy sol aýyl. Bıyl tańǵajaıyp ta talantty, taǵdyrly tulǵanyń týǵanyna 125 jyl ekenin buǵan deıin de jazǵan bolatynbyz. Arqanyń shertpe kúı dástúriniń erekshe damyp, shyrqaý shegine jetken tusy da osy Ábikenniń týǵan topyraǵymen tikeleı baılanysty.
Dóńgelek dataǵa oraı Qaraǵandy oblystyq «Kúı kerýen» shertpe kúı ortalyǵynyń ókilderi óńirlerdi aralap, biraz sharalar atqarýda. Kósh Moıyntydan qozǵaldy. Kúıshiniń kindik qany tamǵan qasıetti mekendegi merekeli is-shara ıgilikke bastap, kerýen ary qaraı Kıikti, Bosaǵa, Aqadyr, S.Seıfýllın atyndaǵy kentte «Ábikenniń qońyry» degen atpen án-kúı keshi bolyp jalǵasty.
«Kúı kerýenniń» aýyl-aýyldardy aralap konsert berýi tek Ábiken Hasenulyn ǵana nasıhattaý emes, jalpy shertpe kúıge degen janashyrlyq dep uqqan jón sııaqty. Qyzdarbek, Ábdı, Sembek, Ábiken taǵy basqa kúıshilerdi týdyrǵan atalǵan aýyldardaǵy aǵaıyndar uly ónerge sýsap qalǵany birden ańǵarylady. Aryndap alaqan soqqanda, kepter qanat shapalaqtar shertpe kúıdi nasıhattap júrgen sheberlerge shabyt bere tústi dersiń.
Iá, aldymen shertpe kúıdi shyryldap qorǵap júrgender jaıly sóz qozǵaıyq. Birinshi, Qaraǵandydaǵy «Kúı kerýen» ortalyǵynyń jetekshisi bolyp júrgen belgili kúıshi Qaırolla Sádýaqasovty aıtamyz. Tikeleı ıdeıasy osy azamattyki. Árıne, qolǵabys bolǵan jigitter barshylyq. Osy sharalardyń barlyǵyn, qasıetti ónerdi qasterli mura dep qaraı bilgen Senat depýtaty, el azamaty Rysqalı Ábdikerovtiń qoldaýynyń ózi nege turady?
Sonymen qatar Moıyntyǵa moıyn burǵan jáne bir janashyr jan – ol Murat Ábýǵazy. Bul kúnde Almatydaǵy Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń dosenti, kúıshi, zertteýshi Murat Ábiken atamyzdyń týǵan jylyn naqtylaǵan qaıratker. Kúıshiniń Almatydaǵy Tashkent kóshesindegi qorymǵa jerlengen ornyn taýyp, qulpytasynda 1892 jyly týyp, 1958 jyly qaıtqany jaıly aqpardy jetkizdi. Qanshama tarıhı qujattar men eski fotosýretter de osy Murat myrza arqyly Arqaǵa bet aldy.
– Bıyl qazaqtyń dáýlesker kúıshisi Ábiken atamyzdy ulyqtaıtyn jyl. Bul úlken deńgeıde, respýblıka kóleminde atalyp ótýi tıis. Biz Almatyda da merekeleıtin bolamyz. Ábiken atamyzdyń dombyrasy Yqylas atyndaǵy ult-aspaptar murajaıynda saqtaýly tur. Sol jerde kúıshiniń kóne muralaryn kópshilikke pash etip, arýaq aldyndaǵy bir boryshymyzdy ótesek deımiz. Ábikenniń oryndaýshylyq stıli áli kúnge deıin biz úshin jumbaq bolyp keledi. Kúıdi Táttimbetshe tartýdyń birden-bir úlgisin bolashaqqa buzbaı jetkizgen de osy – Ábiken ata bolatyn, – deıdi Murat Ábýǵazy.
Murat kúıshi Moıyntyda ádeıi yrymdap Ábikenniń «Qońyryn» áýeletti... «Qońyr» – kóshpeliler mádenıetiniń sońǵy kóshinde ketip bara jatqan qazaq obrazyn tolyq sýretteıtin rekvıem. Kóp qatparly uly sarynda Ábiken álemi de anyq beınelengen. Bir qatpary seri Sákenge arnalǵan. Murat «Qońyrdy» tartyp otyrǵanda osy sýretter kóz aldyńyzda kezek-kezek kóldeneńdeıdi.
Sondaı shaqtarda Ábikenniń dybys alý máneri qaıtalanbas qubylys, «Qońyr» klassıka deısiń tamsanyp!
Kesh bastalǵan bette Saryarqanyń sazyn shappa shanaqta sarnatqan Qalken Qasymov boldy. «Bes tóreni» tartyp, urpaq jalǵastyǵy, dástúr sabaqtastyǵyn ısharalady.
Odan áride Jańaarqanyń jazyǵyndaǵy taǵy bir úlken mekteptiń ókili, Saıdaly Sarytoqa kúıleriniń nasıhatshysy Ertaı Jánibekov «Tórt tolǵaýdyń» bir bóligin oınap, býyn-býyndy bosatty. Ánet Sepbosynov bolsa «Saryjaılaýdy» naqyshty jyrlady. Keshtiń keleshekke mura bolarlyq jeri kóp qoı. Moıynty jurty ózderiniń balalary Sátqozyǵa, Oraz ákeniń úmitti kúıshisine emirendi. Nuraq Baǵdáýlet te sondaılyq kúıshi bolyp kópshiliktiń kóńilin Qarshyǵa Ahmedııarovtyń «Qosbasarymen» qosarlady.
Aragidik qobyz bozdap ózekti uly saǵynyshpen órtep-órtep alady... Arasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri Abylaı Shúlenbaev oryndaǵan lırıkalyq ánder de úlkenderdiń údesinen bek shyǵyp jatty.
Qyryq býyn qosbasardan qopsyǵan Qońyr kesh myń san qııalǵa jetelep, jeliktirip áketti.
Osyndaı esti dúnıeler oryndalatyn kúı konsertine jergilikti turǵyndardy tartyp, sharanyń sátti ótýine muryndyq bolǵan Shet aýdany ákiminiń orynbasary Azamat Ábildınniń de eńbegin atap ótken jón.
Kelgen ónerpazdarǵa aýyl aqsaqaldary bas bolyp, syı-sııapat úlestirip, ıyqtaryna shapan japty.
Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamasy – osyndaı ordaly keshterge óte keremet qoldaý bolyp otyr. Mine, rýhanı jańǵyrý keshegi babalarymyzdyń óship qalǵan dúnıelerin qaıta jaryqqa shyǵarýǵa mol múmkindik týǵyzbaq.
Táýbe! Sonaý Ábiken kúıshi qanshama tar jol, taıǵaq keshýdi artqa tastap, san qyrly óner ıesi mine, búgin sahnaǵa saryn bolyp oraldy!
Táýbe! «Arqanyń asqaq áýen, salqyn sazy» dep Muhtar Áýezov tańdaı qaqqan, «Elimniń sary samaly, saǵynysh úni» dep Sáken Seıfýllın tebirengen, «Ol bir ǵana «Qońyr» atty kúıimen qazaq kúı óneriniń tarıhynda qurmetti oryndy enshileı aldy. «Qońyr» Arqanyń kúıshilik mektebiniń úlgisinde dúnıege kelgen qurylymy kúrdeli, áýen-sazy meılinshe tereń kúı. Kúıdiń epıkalyq qarymdaǵy tegeýrindi tebirenisi jeke bastyń kúıinish-súıinishinen góri zamanalyq ahýaldy kóbirek zerdeletedi» dep Aqseleý Seıdimbek tabynǵan Ábiken Hasenov Moıyntyǵa «Qońyr» bolyp qaıta oraldy!
Táýbe! Kesh sońynda sharany uıymdastyrǵan Qaırolla aǵamyz da Ábdıdiń «Táýbe qosbasaryn» sol úshin shertti.
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy,
Shet aýdany
