Saıram sahnasy

– Javlon Kámıljanuly, elorda tórinde óńirlik óz­bek teatry alǵash ret óner kór­setken eken. О́ner báıge­sine bul spektakl tegin tańda­lma­sa kerek-ti?

– «Saıramda bar sansyz bap» dep kúlli musylman balasy zııarat etip keletin qasıetti óńirge qonys tepken bizdiń teatr óner báıgesine qatysýshylardyń ishin­degi eń jasy bolǵanmen, qoıy­lymdar, ulttyq mýzyka men dekorasııa, án men máner qaı­ta­lanbaıdy. Mádenı-tarıhı es­kertkishterge toly, týrızmniń oshaǵyna aınalýǵa laıyq ólkede ornalasqandyqtan qarabaıyr qalypta, aýdandyq deńgeıde qalyp qoıýǵa taǵy haqymyz joq. El Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óz qolymen tusaýyn kesken teatrǵa  bıyl 15 jyl tolmaq. Kúzde muny arnaıy atap ótkeli otyrmyz. Al Astanadaǵy Qazaqstan Ulttyq (etnıkalyq) teatrlarynyń IV respýblıkalyq festıvaline Leonıd Solovevtiń shyǵarmasy boıynsha О́zbekstannyń tanymal rejısseri, akter  Saıfıddın Melıev ınssenırovkalaǵan «Qojanasyr Saıramda» mýzy­kalyq spektaklin alyp keldik. Kome­dııa janry bol­ǵan­men, qo­ıy­lym tarıhı eskertkishterdi qor­ǵaý men tulǵalarǵa qurmet kór­setý ıdeıasy jaǵynan óte qundy.    

– Teatr ártisteriniń kásibı deń­geıi týraly aıtyp ótseńiz?

–  Olardyń seksen paıyzy ká­si­bı bilimi bar akterler. Kóp­shiligi Tashkent óner ýnı­ver­sıtetinde, Shymkent qala­syndaǵy M.Áýezov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtette teatr ujymyna jetekshilik ma­mandyǵy boıynsha bilim alǵan­dar. 

– Qojanasyrmen qazir ha­lyqty kúldirý múmkin be?

– Komedııa desek, Qojanasyr desek, jurttyń bári jappaı kúle beredi eken deý – qate túsi­nik. Kúldirte otyryp, kóz­ge jas aldyrtý – úlken óner. Al Qo­janasyr shyǵys halyqtaryna ortaq tulǵa bolǵandyqtan, ol týraly ár óńirde túrli nusqalar, qoıylymdar saqtalǵan. Bizdiń spektakldiń olardan ereksheligi, munda hıkaıatty túgel qamtymaı, ishinara tek halyqqa qyzyqty-aý degen tustaryn ǵana tańdap aldyq. Munan keıingi taǵy bir ereksheligi, Qojanasyr ótken zamanda ómir súrip ketken tulǵa emes, ol búginde aramyzda júr. Maqsatymyz halyq qadirlegen beıne máńgi ómir súre beredi degen oıdy alǵa ozdyrý bolatyn. Tapqyr, daryndy, qoǵamnyń dertimen kúresip júretin Qoja­na­syr keıpindegi shynshyl, adal jandar qazir de bar ǵoı aramyzda.  Ol jurt ájýalap, maıpazdap maqtaǵanǵa masqarapaz keıipke enetin kekesin keskin emes.

...«Qojanasyr Saıramda» mýzykalyq komedııasy «Qojana­syr áńgimeleri» negizinde jazyl­ǵan. Buqaradan qonaq bolyp kelgen Qojanasyr Saıram turǵyn­dary arasynda óz ádildigimen aıla­syn asyra otyryp, ómirde onyń bar eken­digin halyqqa jet­kizý­di kókseıdi. Jáne osy oıy jú­ze­ge asady.

– Ulttyq teatrlar qoıy­ly­my basqa teatrlardan nesi­men erek­she­le­nip turýy kerek? 

– Mysaly, bizdiń teatrda spek­takldegi barlyq ánder jan­dy daýys-ta oryndalady. Qo­janasyr týraly mýzykalyq týyn­dyda osy qyrymyz óte sát­ti kórinis tapty. Mundaǵy mýzy­kalyq shyǵarmalardyń sahnada jandy daýys-ta oryndalǵany jurtqa erekshe áser qaldyrdy. Sonymen qatar spektaklge ózbek halqynyń ulttyq aspaptaryn alyp shyǵý úlken jetistik dep sanaımyn. Ártisterimiz ámbebap – dabyl, doıra, rýbab, dýtar aspaptarynda oınaıdy.

– Halyqtyq áýenderdi za­ma­na­ýı úl­­gige túsirýde keıde túp­­nus­qaǵa zııan kel­­ti­rip alyp ja­ta­tynymyz ras. Siz­­der muny qalaı júzege asyr­dyńyzdar?

– Mýzykalyq janrdaǵy spek­takl bolǵandyqtan ózbek ha­l­qynyń ulttyq folklorlyq ánderine qosa keıbir halyqtyq áýenderdi qazirgi zamanaýı yr­ǵaq­qa salýǵa týra keldi. Bul rette rejısser Saıfıddın Melıev sheberligine rızamyn. Qoıylym jú­gin negizinen mýzykanyń kó­terip turǵany qandaı ǵajap. Osy oraıda óner maıtalmany kórermenniń janyna ne kerek ekenin, nege zárý ekenin dóp basqany anyq. Jańa ánderdi folklorlyq naqyshpen árlep, zamanaýı spektakl jasaý talpynysy sát­ti órilgen deýge tolyq negiz bar. Aıta ke­tý kerek, mýzykalyq shyǵarmalardyń 80 paıyzy urpaqtan urpaqqa tarap kele jatqan kóne muralarymyz bolyp tabylady. Mahabbat sahnalaryna jazylǵan ánder de áserli, ádemi. 

– Bul spektakl qaı jyly qo­­ıyl­­­­ǵan?

– Byltyr qazan aıynda premerasy ótken bolatyn. 

– О́zbek teatry óńirlerge gas­trol­dik saparmen jıi shy­ǵyp tura ma?

– Tashkent qalasyna jyl saıyn baramyz. Onda turaqty kórermenderimiz bar. Almaty, Túrkistan, Taraz, Qyzylorda, Kókshetaý qalalary men Sozaq, Túlkibas, Tóle bı, Qazyǵurt aýdan­darynda óner kórsettik. Teatr ártisteri túrli deńgeıdegi baıqaýlar men festıvaldarda júldeli oryndarǵa ıe bolyp júr.

Belgili dramatýrg Rahymjan Otarbaevtyń Atyraýda ótken festı­valine ózim sahnala­ǵan «Aıaýlym, Anfı­sa» spektak­li­men qatysyp qaıttyq. En­di mi­ne, EKSPO-2017 kórmesiniń arqa­­syn­da elorda tórinde óner kórsetý baqytyna ıe bolyp otyrmyz. Qudaı qa­la­sa, kúz­de Tarazda teatrlar festı­vali uıym­dastyrylmaq. So­ǵan sha­qyrtý aldyq. Odan keıin osy jyldyń aıaǵynda Qy­r­­ǵyz­stannyń Bishkek qalasyna óner saparymen barý josparymyz­da bar. 

– Repertýardaǵy qandaı tushymdy qo­ıy­lymdardy aıryqsha atap óter edińiz?

– Ulttyq komedııadan bas­­qa ja­han klassıkasynan sah­nalanǵan týyn­dylardyń orny bir bólek. Bıyl «Edıp patshanyń» qańtar aıynda premerasyn ótkizdik. Muny bel­gili rejısser Qýandyq Qa­sy­mov sahnalady. Odan basqa Reseıdiń, Amerıkanyń avtor­laryna  atbasyn burǵan ja­ıymyz bar. Sondaı-aq Shyń­ǵys Aıtmatovtyń hıkaıaty boıynsha qolǵa alynǵan «Shyń­ǵyshannyń aq bulty» spektaklin Shymkentte ótken  «Teatr kók­temi» festıvaline aparyp, júl­deli orynǵa ıe boldyq.

– Respýblıkalyq, oblys­tyq teatr­lardyń ózinde re­jıs­­­serler je­tis­peı­di degen pi­­kirdi jıi alǵa tartyp jatady...  

– Bizde de rejısserler óte az. Ne­gizi men akter mamandyǵy boıynsha bitir­genmin, biraq sońǵy ýaqytta rejıssýra sa­la­syna ter tógip júrmin. Enshimde alty spektaklim bar. Biraq munymen toqtamaımyn, oıymda júrgen jobalarym kóp. Keı jaǵdaıda rejısserdi syrttan shaqyrýǵa májbúrmiz. My­saly, О́zbekstannan Olım­jon Salımov, Tájmuhamed Isra­ıylov, Avlıeqýlı Hojaqýlıev, Mah­sýd Mansýrov, Mınav­vara Abdýllaeva, Qahramon Sadýl­laev syndy maıtalmandar ke­lip jumys istese, al Jetisaı, Shym­kent qalalarynan re­jıs­ser­ler Ǵazız Arynov, Asqar Altyn­­be­kov, Ásker Quldanov sha­qyryldy.

– Aldaǵy ýaqytta kórer­menge qan­daı spek­taklder usy­nylady?

– Ja­qyn kúnderde úlken bir má­de­nı oqıǵaǵa kýá bolǵaly otyrmyz.  О́zbekstandyq rejısser Marat Azımov sahnalaǵan shy­ǵys shaıyry, fılosof Na­ýaı babamyz týraly týyndy ta­rıhı tulǵany jadymyzda jańǵyrtý ǵana emes, tereńnen bastaý alatyn tamyrymyzǵa, baıyrǵy babalar rýhyna perzenttik súıispenshiligimiz, rýhanı eskertkishimiz bolmaq. Odan basqa Sábıt Dosanovtyń «Qasqyr ulyǵan tún» shyǵar­masy jelisimen qoıylǵan ekin­shi qundy spektakl jyl aıa­ǵyna deıin daıyn bolady dep kútilýde. 

– Qazaq dramýrgterinen mu­nan ózge taǵy kimder sahnalandy?

– Baıǵalı Esenálıevtiń «Muhammed Haıdar Dýlatı» ta­rıhı tragedııasyn sah­naladyq. Eki jyl buryn Shymkent qa­la­synda ótken Ulttyq teatr­lardyń III festıvaline osy spek­taklmen baryp qatysqan bola­tynbyz. Jalpy, avtorlar az emes. Negizi ózbek teatrynda jyl saıyn kem degende eki qazaq dramatýrginiń shyǵarmasy qoıylady. 

– Spektaklder qaı tilde oryndalady?

– Tek ózbek tilinde ǵana. Al biraq mu­nan bas­qa ázirlegen konserttik baǵ­dar­lamalarymyz bar. Onda ózbek hoshyq­taryna qosa qazaqsha, oryssha, túrikshe, tatarsha ánder oryndalady. 

– Astanaǵa teatrdan qansha adam keldińizder?

– Barlyǵyn qosqanda, jıyrma se­giz adam keldik. Olardyń ishinde óner sheberlerinen Seıdikárim Mahmudov, Ulyqbek Nasyrov, Rýstam Saıdhýdjaev, Venera Nyshanbaeva, Vahıla Abdýr­ah­manova esimderin aı­ryq­sha atap ótken jón.  
О́nerimizge belgili teatr já­ne kıno rejısseri Talǵat Te­menov bastaǵan quramynda Ger­manııadan kelgen Rahıma Abdývalıeva, brıtandyq teatr rejısseri Devıd Papava, AQSh-ta, Ulybrıtanııada bilim alǵan ırlandııalyq táýelsiz synshy Sara Kopleı bar qazylar alqasy baǵa berdi. Kemshilikter, olqylyqtar ortaǵa salyndy. Bul sapardan óz basym kóp sabaq alyp ketip baramyn. 

Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»