Týrızm tórt qubylany túgendeýge jol ashady

Talaıǵy Taraz
Áýlıeatanyń keń kósilip jat­qan quba dalasy tarıhymyzdyń bir tarmaǵy. Ejelgi jazbalarda, jylnamashylardyń muralarynda da Áýlıeatanyń tereń tarıhy men eren taǵdyry aıtylady. Alyp Ala­taý men qart Qarataýdyń qoı­naýynan órgen ólke tarıhynyń taǵ­dyry balbal tastar men eńseli es­kertkishterde tańbalanyp tur. Qa­ra jerdiń qoınaýynda qut bolyp qalyptasyp, urpaq ıgiligine qyzmet etip turǵan jádigerlerdiń de dáýirmen dana, zamanmen zańǵar ekeni anyq. 

Tulpardyń tuıaǵy tósin dúbir­letip, suńqardyń qanaty samal bop jelpigen kóne dalanyń dı­da­ry syr jasyrmaıdy. Qyrat basyndaǵy shoqylar, taý shat­qalyndaǵy úńgirler men jazyq­taǵy jádigerler de talaıdy tam­­sandyryp, tańdandyryp tu­ra­dy. Álemge áıgili tarıhshy Mu­hammed Haıdar Dýlatıdyń «Ta­rıh-ı-Rashıdı» eńbeginde de Shý men Qozybasy óńiri Kereı men Jáni­bek handardyń alǵashqy tý tik­ken ordasy retinde sıpattala­dy. Ult taǵdyryna qatysty kele­li keńes, alqaly jıyn ótken or­da­­nyń orny áli kúnge babalar izin aı­­ǵaqtap, rýhyn aspandatyp ke­ledi. Budan bólek, kóneden ke­le jatqan Aqyrtas, Balasaǵun, Qu­lan qalashyqtary men Qarahan, Aı­sha bıbi, Dáýitbek keseneleri de tarıhymyzdaǵy tuǵyrly beıneler retinde saqtalǵan. Hatqa túsken derekterden bólek, kóziqaraqty halyqtyń sanasynda sáýle shashyp turǵan árbir oı úzigi, tulǵalarǵa qatysty tanymy ulttyń ıgiligi. Al osynaý qundylyqtardy halyqqa keńinen nasıhattap, tanytý da búgin men bolashaqtyń isi. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda da osynaý tárbıelik máni bar tarıhymyzdy tanytýdy, mádenıetimizdi nasıhattaýdy aıtqan bolatyn. Sondaı-aq, Elbasynyń «Týǵan jer» baǵdarlamasy da týǵan jerge tý tigýden bastap, týǵan jerge qyz­met etýge deıingi aralyqty qam­tı­tyn ulan-ǵaıyr uly múmkindik ekeni belgili. 

Búginde Jambyl oblysynda úsh myń­nan astam tarıhı-má­de­nı eskertkish bar. Al IýNESKO tizimine engizilgen bú­­­kil­­álemdik muralardyń qa­tarynda Áýlıeata jerindegi Aqtóbe, Qulan, О́rnek, Aqyrtas jáne Qostóbe qalalarynyń bolýy da tarıhymyzdyń tereńde jatqanyn kórsetedi. Ǵalymdar arheologııalyq qazbalar kezinde bul nysandardyń Tarazda ejelgi za­manda saýda aınalymynyń ór­ken­degenin dáleldeıtinin de aıtqan. Budan bólek, óńirde qan­shama tarıhı keshen men ortalyq bar. Bári de urpaqtar sabaqtastyǵy arqyly jalǵasqan jádigerler legi, tarıhtyń tartýy.
 
Jarnama jaǵy jetimsiz bolyp tur
Týrıstik sala – álemdegi eń iri já­ne qarqyndy damyp otyrǵan sa­la­lardyń biri. Týrızm telekom­mýnıkasııa, kólik, qurylys, saý­da, aýyl sharýashylyǵy jáne bas­qa da salalarǵa yqpal ete oty­ryp, bar­lyq óńirlerdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýyna yqpal etedi. Ári tarıhymyz ben mádenıetimizdi ózgelerge tanytýǵa keń jol ashady. Elbasy aıtqandaı, jahandyq básekege qabilettilik te osy jerden bastaý almaq. 
Rasynda da, Áýlıeata óńi­ri ta­rıhı jerlerden kende emes. De­genmen, otandyq jáne shet­el­dik kelýshiler úshin budan ke­ıin servıstik jaǵdaıdyń jaqsy bol­ǵany du­rys. Bul oraıda da, Jam­byl oblysy kelgen qonaq­tardy óz deńgeıinde kútip alyp, shy­ǵa­ryp salýǵa qaýqarly. Ob­lystyq kásipkerlik jáne ındýs­trıaldy-ınnovasııalyq damytý basqarmasynyń málimeti boıynsha, ótken jyly elimizde 2 031 tý­rıstik uıym, 138 062 jatyn oryn syıym­dylyǵy bar 2 754 ornalastyrý orny jumys istegen. Al Jambyl oblysynda ornalastyrý oryndarynyń sany 146-ǵa jetken. Onyń ishinde Taraz qalasynda ornalasqan «Aray Plaza» qonaqúıiniń 5 juldyzdy sanaty jáne «Inju», «Chalet», «Ark Ms» qonaqúıleriniń 4 juldyzdy sanattary bar. Sondaı-aq, esepti merzim ishinde óńirimizge 90 776 týrısterdiń kelgenin aıtýǵa bolady. Onyń ishinde, 2 545 azamat shetelderden kelgen bolsa, qalǵan 88 231 azamat qazaqstandyq saıahatshylar eken. 

Sonymen qatar, oblysta týrıs­ter úshin 1 776 jatyn bólme bar. Al endi servıstik qyzmetimiz saqadaı-saı bol­ǵan kúnde de, ásirese, she­tel­dikterdiń Taraz tarıhyna, Áýlıe­atanyń ásem jerlerine qyzy­ǵý deńgeıi qanshalyqty? Negizi eli­mizge keletin týrısterdiń basym bó­li­gi Astana jáne Almaty qala­larynan qaıtatyny belgili. Al olardan túsetin qarjy da sol shaharlarda qalady. Málimet bo-ıynsha, oblysymyzǵa kelýshilerdiń 64 paıyzyn Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda, Almaty jáne Aqmola oblystarynan kelgen qonaqtar quraıdy eken. Rezıdent emes qonaqtar Reseı, Qytaı, Qyrǵyz jáne О́zbekstannan kelgen týrıs-ter. Bul oraıda, bir jaǵynan jarnama jaǵy jetispeı jatýy múmkin. Bol­masa ár adamnyń tanymynyń, qyzy­ǵýshylyǵynyń ártúrli eke­­nin es­kersek, kóp jaǵdaıda tý­rıs­­terdiń tarıhyn bilmeıtin nysan­darǵa kelýge nıeti bola qoı­maıtynyn da aıtyp ótken jón. Al árbir kelýshige týǵan ólke tarıhy tanystyrylsa, tipti ǵajap. Sebebi tarıhymyzben tanysyp ketken azamat kórgeni men bilgenin ekinshi bireýge baryp aıtady. Sodan keıin jer tarıhy, el taǵdyry týraly pikir qalyptasady.

«Shyǵyn shyqpaı, kiris kirmeıdi»
Jalpy, otandyq, óńirlik tý­rızmdi damytý birinshi kezekte eko­nomıkanyń deńgeıin arttyrady. Sonymen qatar, atalǵan sala ult­tyq qundylyqtardyń artýyna, qoǵam múshelerin jańa jumys oryn­darymen qamtamasyz etýge jáne syrtqy saýda baılanysynyń da nyǵaıýyna úlken yqpal etedi. Alaı­da týrısterdi óńirge tartý týroperatorlarmen birge atqa­ry­latyn jumys ekeni belgili. Al endi Áýlıeatada óńirlik týrıstik ınfraqurylymnyń jaǵdaıy jáne týroperatorlardyń qyzmet kórsetý sapasy qandaı? Bul oraıda Jambyl oblysynyń ákimi Kárim Kókirekbaev áýeli kelýshilerge qolaıly jaǵdaı jasaý kerektigin aıtyp otyr. «Jambyl jeriniń jaısań jurty men tańǵajaıyp tabıǵaty, tereń tarıhy kim-kimdi de bolsyn tańdandyrmaı, tartpaı qoımaıdy. Tek sony ózimiz jarnamalap, tanytýymyz kerek. Ásem tabıǵat aıasyndaǵy dem-alys oryndarymyz ben tarıhı nysandarymyzdyń aınalasyna qolaıly jaǵdaı jasaý – kezek kúttirmes sharýa. Jol, sý, jaryq tartý solardyń negizgisi. Jol boıy servıstik keshenderin turǵyzýdy da nazardan tys qal­dyr­maý kerek. Tarıhymyzdy ta­nyt­qanda ǵana týrızmdi damyta ala­myz», deıdi ákim.

Qazaqta «Shyǵyn shyqpaı, kiris kirmeıdi» degen sóz bar. Shynynda da áýeli qarjy salyp, tarıhı nysandarymyz ben oryndarymyzdy talapqa saı ázirlep, kelýshilerdiń kóńilinen shyǵatyndaı etip qoısaq, tarıhymyz tanylyp, týrızm sala­sy serpile túser edi. Elimizge bel­­gi­li eńseli oryndarymyzdy abat­tandyrý maqsatyndaǵy jumys­tar búginnen bastalyp ketti. Má­se­len, «Aqyrtas» keshenine 8 shaqy­rymǵa 354,5 mıllıon teńgege, al «Berikqara» nysanyna 3,5 shaqy­rymǵa 179,9 mıllıon teńgege jol sa­ly­nýda. Aldaǵy ýaqyttarda atal­­ǵan tý­rıstik nysandary eli­miz­diń ǵa­na emes, sheteldiń ke­lý­­shilerin de tańdandyrady, qyzyq­ty­rady degen oı bar. 

Negizinen búgingi tańda óńirge týrısterdi tartý basty maqsat bolyp otyr. Bul oraıda, aldaǵy eki jylda oblysqa 500 myńǵa jýyq týrıst  tartý josparlanýda. Týrızmdi damytý maqsatynda at­qarylyp otyrǵan jumystar men josparlarǵa baılanysty oblystyq kásipkerlik jáne ındýs­trıaldy-ınnovasııalyq damytý bas­qar­masynyń basshysy Qar­lyǵash Aralbekova óz oıy-men bó­lis­ti. «Týrızm salasyn damytý maqsatynda oblystyq bıýdjet­ten birneshe qazaqstandyq iri týr­ope­ratordyń fılıaldaryn ashý shyǵyndaryn ótep berý úshin jer­gilikti bıýdjetten sýbsıdııa be­rýdi usynamyn. Aıyna ár týr­operatorǵa 800 myń teńge tólegen jaǵ­daıda 5 týroperatordyń jyl­dyq sýbsıdııa somasy 48 mıllıon teń­geni quraıdy. Joǵaryda kór­setilgendeı, salyq somasy 252 mıl­lıon teńgeni quraıdy. Al bıýdjetke túsetin taza salyq tabysy 204 mıllıon teńge bolady», deıdi ol. Eger bul joba iske assa, Taraz týrızminiń tasy órge domalap, óńir týrızmin damytýdyń negizgi ózegi bolmaq degen de oı bar.

Túıin
Týrızm – tek teńge tabý emes, ta­rıhymyz ben salt-dástúrimizdi de tanytý bolyp tabylady. Bú­g­inde Jambyl oblysy týrızmdi damytý maqsatynda elimizdiń barlyq óńirlerimen jáne kórshiles memleketterdiń oblystarymen de baılanys ornatýda. Aldaǵy ýaqyt­tarda aıtylǵan jobalar qolǵa alynyp, nátıjesi oıdaǵydaı bolyp jatsa, týrısterdiń sany artyp, sapasy tolyǵa túsetini sózsiz. 

Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy