Ańyz ben aqıqat
Arhıtektýranyń álemdik modern, barokko úlgilerimen jáne ulttyq naqyshpen astasyp turǵyzylǵan sáýletti eskertkishter oblys ortalyǵynda kóp emes. Qalaǵa erekshe sán beretin mundaı nysandardyń shejiresi tereńnen bastalady. Olardyń keıbiri ǵana memleket qorǵaýyna alynǵan. Kópshiligi jekemenshik ıelikterinde. Qaı-qaısysy bolsyn bir-birine uqsamaıtyn, qaıtalanbas mánermen erekshelenedi. Táýelsizdikten keıin ózindik arhıtektýralyq kelbetke ıe baıyrǵy nysandar tarıhı-mádenı mura, sáýlet óneri retinde baǵalanyp, respýblıkalyq mańyzy bar eskertkishter tizimine engizildi. Olardyń qatarynda HIH ǵasyrda Halıt Iаngýzarov qyzyl aǵashtan qıyp salǵan, el aýzynda «Qalyńdyq úıi» atalyp ketken eki qabatty eńseli ǵımarat ta bar. Tatar kópesi mal ónimderin óńdeıtin zaýyttar ashyp, berisi Máskeý, Peterbýrgke, árisi Qytaıǵa deıin saýda-sattyq jasaǵan. Jetim-jesirlerge, jarly-jaqybaılarǵa kómektesý, taǵy basqa qaıyrymdylyq sharalaryna belsene qatysyp otyrǵan.
Kóne baspananyń salynýy, áýlettiń keıingi taǵdyry jaıly áńgimeler kóp. Keıbiri ańyzǵa bergisiz bolsa da, aqıqatpen tamyrlas jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Biri romantıkalyq leppen aıaqtalsa, ekinshisi adam janyna muń uıalatady. Keı derekterge súıensek, sýyq qarýmen qarýlanǵan baskeserler Iаngýzarovtardyń otbasyn tonaý maqsatymen qaraqshylyq shabýyl jasap, qoıdaı jýsatyp salady. Kórer jaryǵy bar 16 jastaǵy Halıt ǵaıyptan aman qalady. Ol keıin Máskeýge kelip, Husaıyn Býrnashev degen saýdagerdiń qaramaǵynda qyzmet isteıdi. Onyń totydaıyn taranǵan, suńqardaıyn sylanǵan aıdaı sulý qyzy Gúlsimge kózi túsip, esi keterdeı ǵashyq bolady. Baıdyń bir jyl tegin jumys atqarsań, tilegińdi oryndaımyn degen talabyna moıynusynyp, ýádeli merzim bitken soń qalyńdyǵyn elge alyp qaıtady. Sodan ıtalııalyq sheberdi aldyryp, jan jaryna arnap erekshe syı jasaıdy. Kórgen adamnyń kóz jaýyn alatyn ásem úı mármár tastarmen, qysh taqtalarmen, keramıkamen órnektelip, shetelden asyl buıymdar men jıhazdar aldyrtylady. Endi bir ápsana boıynsha úılený toıyna sanaýly kúnder qalǵanda qalyńdyq aıaqasty qaıtys bolyp, sonyń qurmetine salynǵan desedi. Nemereleriniń aıtýynsha, aq pen qyzyldyń soǵysy kezinde atasy men ájesi ózge baı otbasylarǵa ilesip, Qytaı aspaq bolǵan. Alaıda, bul oılary júzege aspaı Qarqaralyny turaqtap qalǵan. Keıin О́zbekstan jaqqa qonys aýdaryp, odan arǵy taǵdyrlary belgisiz kórinedi.
Saǵyzsha sozylǵan sergeldeń
Sáýletti ǵımarat 1982 jyly respýblıkalyq mańyzy bar tarıhı jáne mádenı eskertkishter sanatyna kirgizilgenimen, kóp ýaqyt boıy nazardan tys qalyp kelgen. Tarıhı qundylyǵyn aıǵaqtaıtyn arnaıy mártebesi bola tura tıisti oryndar tarapynan qorǵaý, saqtaý jaıyna mán berilmegen. Birde-bir ret jóndeý kórmegendikten tozyp, burynǵy kelbetinen aıryla bastaǵan . Mádenıet basqarmasy ne istedi deısiz ǵoı? Tyǵyryqtan shyǵýdyń joly retinde jalǵa berýmen shektelip tynǵan. «Is bitti, qý ketti» degen osy. Endi myna qyzyqty qarańyz, «memleket qamqorlyǵyna alyndy» degen nysan búginde Qazaqstan musylmandar dinı basqarmasynyń tirkeýinde, oblystyq bólimshesiniń esebinde. Al paıdalanýshy retinde bar «shyjyǵyn» «Nur» qalalyq meshiti tartyp otyrǵan jaıy bar.
– Petropavl qalasynda birde-bir medrese joǵy eskerilip, arab tilin úırený, Quran aıattaryn, sharıǵat ilimderin meńgerý ǵıbadathanasy retinde qurylǵan bolatyn. Qansha shyǵynǵa batsa da, ımanı isterdiń saýabyn arqalap keldi. Al 2013 jyldan beri jalǵa alý quqynan da aırylyp qaldyq. Soǵan qaramastan kommýnaldyq, taǵy basqa bereshek qaryzdar 600 myń teńgeden asyp ketti. Kimniń óteri belgisiz, – deıdi qalalyq «Nur» meshitiniń ımamy Azamat Sársenov.
Iá, bul mekemeni kimder qonystanbady deseńshi? Depýtattar soveti, arnaıy otrıad shtaby, qarjy bólimi, saqtandyrý uıymy, jeke fırmalar ...tizim osylaı jalǵasyp kete beredi. Birde-bireýi shybyq basyn syndyryp, qol ushyn berip kórmepti. Iesi bolmaǵandyqtan, kıesi de joǵala bastaǵan syńaıly. Meshittegiler respýblıkalyq mańyzdaǵy tarıhı jáne mádenı eskertkishke jóndeý quqylary joqtyǵyn, ondaı múmkindik bolǵannyń ózinde qarjylyq jaǵdaı kelmeıtinin alǵa tartady. Endi «páleden mashaıyq qashyptynyń» kerimen qashan qutylǵansha asyq.
Mádenıet mınıstrligi jurtshylyqtyń ǵımaratty qalpyna keltirý týraly ótinish-tilekterin eskerse kerek, 2010 jyly jobalaý-restavrasııa máselelerine mamandanǵan «Kúmbez» JShS-in jiberedi. Onyń mamandary atqarylatyn jumystardyń kólemin eseptep, 63 mıllıon teńge qajet degen tujyrym jasaıdy. Alaıda, vedomostvo qarjy tapshylyǵyn sebep etip, jaqsy jobany keıinge shegeredi. Sóıtip, baqandaı úsh jyl saryla tosýǵa týra keledi. 2013 jyly «Qazrestavrasııa» mekemesi Batys Qazaqstan fılıaly tender jeńimpazy retinde belgilengen soń onyń tarapynan shıraq qımyl, sapaly is kútilgen bolatyn. Biraq byltyr aıaqtaldy dep eseptelgen restavrasııa jumystarynyń sapasyz júrgizilgeni sonshalyq, jergilikti komıssııa qabyldaýdan bas tartqan. Al mınıstrliktegiler «merdigerdiń jumysynda min joq» degen sheshim shyǵaryp qoıǵanǵa uqsaıdy.
– Men restavratorlarmen kúnde derlik ushyrasyp júrdim. Bir-eki mamanǵa erip ózbekstandyq gastarbaıterler keldi. Jarytyp jalaqy tólemegen soń olar da kóp turaqtamady. Kóktemde bolmasa kúzde ǵana tóbe kórsetetin 3-4 adamnan ne úmit, ne qaıyr? 60 mıllıon teńgege atqarylǵan sharýanyń sıqy mynaý! Esh syn kótermeıdi. Kóktemde shatyrdan sý aǵyp, qabyrǵa, eden búline bastady. Lınoleým qalaı bolsa solaı tóselgen. Jetpegen jerlerge taqtaı qaǵa salǵan. Tereze, esik, áınekterdiń kóbi aýystyrylmaǵan. Durys ashylyp, jabylmaıdy. Tóbelerdiń usqyny qashyp tur, saltaq-saltaq. Káriz júıesindegi aqaý sol qalpy. Qaıta burynǵy keıpi jaqsy edi,–deıdi meshittiń kúzetshisi Serik Kojuldaqov.
Mádenıet jáne qujattamalar basqarmasy tarıhı-mádenı murany saqtaý bóliminiń jetekshisi Rahat Mámbetálıev aktige áli qol qoıylmaǵanyn aıtyp aqtalǵanymen, arada qanshama ýaqyt ótse de, kózge shuqyp kórsetilgen olqylyqtardyń túzetilmeýin túsindirip bere almady.
Elbasy atap ótkendeı, órkenıetti ult eń aldymen, tarıhymen, mádenıetimen, ultyn ulyqtaǵan uly tulǵalarymen, álemdik mádenıettiń altyn qoryna qosqan úlkendi-kishili úlesimen maqtanady. О́kinishke qaraı, merdiger kompanııanyń osy jaǵyn umyt qaldyrǵany kóńilge qaıaý túsiredi. Respýblıkalyq mańyzǵa ıe tarıhı-mádenı eskertkishti restavrasııalaýdaǵy asyǵystyqtar men aǵattyqtar, tapsyrylǵan iske atústi, jaýapsyz qaraý eshqandaı abyroı ápermesi anyq.
Soltústik Qazaqstan oblysy
