Osyǵan baılanysty keshe Úkimette baspasóz máslıhaty ótip, onda Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova atqarylǵan jumystar jóninde baıandap berdi.
Eńbek kodeksi tıimdiligin dáleldedi
Ult josparynyń 83-qadamynda eńbek qatynastaryn yryqtandyrý maqsatynda jańa Eńbek kodeksin ázirleý tapsyrylǵan bolatyn. Osyǵan baılanysty byltyrǵy qańtar aıynan eńbek qatynastaryn retteýdiń jańa modelin qamtıtyn jańa kodeks kúshine endi. Bul qujat Halyqaralyq eńbek uıymynyń, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń eńbek standarttaryna negizdele otyryp jasalǵan bolatyn.
Baspasóz máslıhatynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova ótken jyly qabyldanǵan Eńbek kodeksiniń erekshelikterine toqtalyp, qujattyń eńbek qatynastaryn retteýde qanshalyqty tıimdi bolǵanyn aıtyp berdi.
Eńbek kodeksinde jumys berýshi men jumysshy arasyndaǵy eńbek qatynastary ózara jasalǵan jeke kelisimshart negizinde júzege asyrylatyny aıtylǵan. Al memleket mınımaldy eńbek standarttaryn, eń negizgi quqyqtar men kepildikterdi bekitýge aralasyp, olardyń saqtalýyna qatań baqylaý júrgizedi. Bul jerde jumys berýshiniń quqyn qorǵaıtyn basty qujat – ujymdyq shart bolyp tur. Onda jumysshyǵa qolaıly eńbek jaǵdaıyn jasaý, jalaqy tóleý men eńbek qaýipsizdigin saqtaý normalary sekildi qarapaıym eńbekkerdiń múddesine saı keletin barlyq jaǵdaı qarastyrylǵan. Sondaı-aq, jyl saıynǵy eńbek demalysyn ýaqytyly berý, onyń 24 kúnnen kem bolmaýy, túngi mezgilde jumys istegeni úshin tólenetin aqy kúndizgi ýaqyttaǵy tólemniń 1,5 mólsherinen kem bolmaý jaıy da kodekste keńinen qamtylǵanyn mınıstr atap ótti.
Bastapqyda Eńbek kodeksine qatysty qoǵamda ártúrli pikirler aıtylyp, jurtshylyq, ásirese, jumys berýshilerdiń jumysshymen eńbek sharttaryn jasaıtynyna kúmánmen qaraǵan edi. Biraq ótken jyldyń qorytyndysy bul kúdikti seıiltip otyr. Tamara Dúısenovanyń málimetinshe, byltyr eńbek sharttaryn jasaǵandardyń qatary 60 myńǵa jetken. Bıylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha búginde kásiporyndardyń 99 paıyzynda ujymdyq shart bolsa, 89 paıyzy – orta bıznes, 43 paıyzy shaǵyn bıznes ókilderi eken. «Kásipodaqtardyń ókilettikterin keńeıtip, zańǵa engizgen kezde de kóptegen saýal týyndaǵan. Qazirgi tańda elimizde 267 kásipodaq uıymy jumys isteıdi. Jumyskerler ózderiniń jumys oryndarynda qurylǵan kásipodaqtardy ǵana emes, ózge de uıymdardy tańdaýǵa quqy bar. О́tken bir jyl men bıylǵy jartyjyldyqta barlyǵy 154 jańa kásipodaq uıymy quryldy. Munyń ózi bul uıymnyń jumysshylar quqyn qorǵaýǵa kerekti júıe ekenin kórsetedi», deıdi Tamara Bosymbekqyzy.
Eńbek kodeksi kásipkerlik salasyn damytýǵa, elimizge sheteldik ınvestorlardy tartýǵa da yqpal etip otyrǵanyn aıtqan mınıstr birjarym jylda bul qujat óziniń tıimdiligin dáleldep shyqqanyn atap ótti.
Mınıstrlik Eńbek kodeksiniń talaptaryn eskere otyryp, 8 arnaıy taqyryp boıynsha qazaq jáne orys tilderinde oqý materıaldaryn ázirlep, jumysshylar men jumys berýshilerge taratqan. Máselen, byltyr 172 myńnan astam jumysshyny qamtyǵan 5,5 myńnan astam semınar ótse, bıylǵy 1 shildedegi jaǵdaı boıynsha 25 myń jumysshyny qamtyǵan 1 myńnan astam semınar uıymdastyrylǵan.
Eńbek kodeksinde eńbek daýlaryn retteý, jalaqyny ýaqytyly tóleý, óndiristik jaraqattardy boldyrmaýǵa qatysty da kóptegen jaıttar qamtylǵany belgili. Osy turǵyda qolǵa alynǵan sharalardyń arqasynda bıylǵy 1 shildedegi jaǵdaı boıynsha 1,5 mlrd teńge somasyndaǵy qaryz jabylyp, 12 myńǵa jýyq jumysshynyń quqy qorǵalypty.
Ataýly kómektiń jańa túri engiziledi
Ult josparynyń 84-qadamynda áleýmettik kómekti, onyń ataýly sıpatyn kúsheıte otyryp ońtaılandyrý jaıy sóz bolǵan. «Áleýmettik kómek tek oǵan shynymen zárý azamattarǵa ǵana beriletin bolady. Kirisi tómen eńbekke qabiletti azamattarǵa memlekettik ataýly áleýmettik kómek tek olardyń eńbekke yqpal etý jáne áleýmettik beıimdeý baǵdarlamalaryna belsendi qatysýy jaǵdaıynda ǵana beriletin bolady», delingen bul qadamda.
Osyǵan baılanysty Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri kelesi jyldyń 1 qańtarynan bastap, ataýly áleýmettik kómektiń jańa formaty qoldanysqa engiziletinin jetkizdi.
Jańa pishimdegi ataýly áleýmettik kómek qazirgi qoldanystaǵy tólemderdiń úsh túrin biriktirý arqyly júzege asyrylady. Naqtyraq aıtsaq, qoldanystaǵy kóp balaly otbasylarǵa beriletin arnaýly memlekettik járdemaqy, 18 jasqa deıingi balalarǵa arnalǵan memlekettik járdemaqy jáne memlekettik ataýly áleýmettik kómek úsheýi birigip, bir ataýly kómekti quraıdy.
Mınıstrdiń aıtýynsha, 2018 jyldan engizilgeli otyrǵan jańa ataýly áleýmettik kómek túri shartty jáne shartsyz dep ekige bólinedi. Shartsyz aqshalaı kómek eńbekke qabiletti adamdary joq otbasylarǵa, mysaly, múgedekter men zeınetkerler otbasylaryna nemese obektıvti sebepteri boıynsha jumyspen qamtýǵa járdemdesý sharalaryna qatysa almaı otyrǵan otbasylarǵa beriledi. Mundaı otbasylar járdemaqy alý úshin jumyspen qamtý sharalaryna qatysýy mindetti emes.
Al shartty aqshalaı kómek tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń jartysyna jetpeıtin azamattarǵa beriledi. Bul jaǵdaıda áleýmettik kómekke qol jetkizý úshin sol otbasyndaǵy eńbekke qabiletti adamdardyń bári jumyspen qamtýǵa járdemdesetin baǵdarlamalarda baq synaǵan bolýy tıis.
Ataýly áleýmettik kómektiń mólsheri otbasynyń jan basyna shaqqandaǵy ortasha tabysy men eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 50 paıyzy arasyndaǵy aıyrma túrinde esepteledi.
Ataýly áleýmettik kómektiń jańa úlgisin iske asyrý «О́rleý» jobasy sheńberinde birqatar óńirlerde 2014 jyldan bastap qanatqaqty rejimde iske asyrylǵan bolatyn. 2017 jylǵy 1 shildedegi jaǵdaı boıynsha «О́rleý» jobasyna qatysýshylardyń sany 107,1 myń adamdy qurapty, bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 5,9 ese artyq. Al jumyspen qamtýǵa járdemdesý sharalarymen 20,9 myń adam qamtylǵan nemese «О́rleý» jobasynyń eńbekke qabiletti qatysýshylarynyń jalpy sanynyń 88,2 paıyzyn quraıdy.
«О́rleýge» qatysqan áleýmettik jaǵdaıy tómen azamattardyń tabysy jobaǵa qatysqanǵa deıin 6,0 myń teńgeni qurasa, jobaǵa qatysqannan keıin 17,5 myń teńgege jetip, 2,9 esege artqan.
Jalpy, jobanyń tıimdiligi sol, azamattar járdemaqyny ala otyryp, jumyspen qamtý sharalaryna qatysa alady ári áleýmettik jaǵynan beıimdeledi. Bıyl jobaǵa elimizdiń barlyq óńirinen kem degende 150 myń az qamtylǵan azamatty tartý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 7,1 mlrd teńge somasyndaǵy qarajat qarastyrylyp otyr.
Jańa bilim júıesi sapany jaqsartady
Baspasóz máslıhatynda sóz alǵan Bilim jáne ǵylym mınıstri «100 naqty qadam» Ult josparyndaǵy bilim salasyn jańǵyrtý baǵytyndaǵy máselelerge toqtaldy.
Ult josparyndaǵy 64, 76, 77, 78, 79-qadamdar bilim salasyna tıesili. Bul baǵyttardy júzege asyrý uzaq merzimdi qajet etedi. Degenmen de, osyǵan qatysty qolǵa alynǵan sharýalar az emestigin atap ótti mınıstr.
64-qadamda «О́ndiriske ınnovasııalar engizý jónindegi jumystardy qarjylandyrý tetikteri bar «Ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý týraly» zań ázirlenetini, ǵylymı granttar men baǵdarlamalar qurylymdary ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasynyń qajettiligine oraı qaıta baǵyttalatyny aıtylǵan.
Mınıstrdiń málimetinshe, búginde 13,7 mlrd teńge somasyndaǵy 75 granttyq joba júzege asyrylyp jatyr. Sonyń arqasynda 525 jańa jumys orny qurylypty. Buǵan qosa, Dúnıejúzilik banktiń quny 110 mln AQSh dollary shamasyndaǵy «О́nimdilik ınnovasııany yntalandyrý» jobasy da qolǵa alynǵan. Ol elimizdiń ınnovasııalyq áleýetin kúsheıtip, tehnologııany kommersııalaýdy, osy salada kóptegen zertteý júrgizýdi kózdeıdi. «Bul qadamdy 2020 jylǵa qaraı tolyqqandy júzege asyryp, birlesken qarjylandyrýdaǵy bıznestiń úlesin – 15 paıyzǵa, ishki jalpy ónimdegi joǵary tehnologııalyq ónimdilik kólemin 2,5 paıyzǵa ulǵaıtýdy josparlap otyrmyz», deıdi mınıstr.
Al «EYDU elderi standarttarynyń negizinde adam kapıtalynyń sapasyn kóterý, 12 jyldyq bilim berýdi kezeń-kezeńimen engizý, fýnksııalyq saýattylyqty damytý úshin mekteptegi oqytý standarttaryn jańartý, joǵary synyptarda janbasylyq qarjylandyrýdy engizý, tabysty mektepterdi yntalandyrý júıesin qurý» jónindegi 76-qadam boıynsha baıandaǵan Bilim jáne ǵylym mınıstri Qazaqstan bıyl EYDU-nyń bilim saıasaty jónindegi komıtetiniń tolyqqandy qatysýshysy bolǵanyn málimdedi.
Mınıstrdiń aıtýynsha, 2016 jyldan bastap, 1-synyptar jańartylǵan bilim mazmunyna kóshti. Bıylǵy oqý jylynda 2, 5, 7-synyptardy, 2018 jyldan 3, 6, 8, 10-synyptardy jáne 2019 jyldan 4, 9, 11-synyptardy kóshirý josparlanyp otyr.
12 jyldyq bilim júıesine 2020 jylǵa deıin kezeń-kezeńimen kóshý barysynda 0-synypty da engizý kózdelýde. «1-synypqa kelgen balalardyń 85 paıyzy áripterdi tanyp keledi. Tek 15 paıyzyna úıretý kerek. Sondyqtan 0-synypty qosýdy jón sanap otyrmyz. Osyǵan sáıkes 1-synyptyń oqýlyqtary ekige bólinetin bolady. «Álippe» 0-synypqa engizilse, «Ana tilin» 1-synyptar oqıtyn bolady. Eksperıment retindegi bul jobaǵa elimizdiń 150 mektebi qatysqaly otyr», deıdi mınıstr.
Sondaı-aq, ol jańa bilim mazmunyna kóshýge baılanysty 2,5,7-synyptarǵa arnalǵan oqýlyqtarǵa respýblıkalyq komıssııanyń saraptamasy júrgizilgenin, onyń qorytyndysy boıynsha usynylǵan kitaptar tizimi Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń resmı saıtynda jarııalanatynyn jetkizdi.
Bilikti kadr – ýaqyt talaby
77-qadam boıynsha «ekonomıkanyń alty negizgi salasy úshin on aldyńǵy qatarly kolledj ben on joǵary oqý ornynda bilikti kadrlardy ázirleý, keıinnen bul tájirıbeni elimizdiń basqa oqý oryndaryna taratý» qajet.
Bilim jáne ǵylym mınıstriniń aıtýynsha, búginde elimizdiń 90 kolledjinde 53 jańa bilim baǵdarlamasy engizilgen. Jańa oqytý tehnologııasy boıynsha 4 kolledj halyqaralyq akkredıtasııadan ótipti. Olar: Almaty energetıka kolledji, Temirtaý, Jambyl, Qostanaı polıtehnıkalyq kolledjderi.
Sondaı-aq, stýdentterdiń IT-salasyndaǵy daǵdysyn jetildirý, bolashaqtyń ınjenerlerin daıarlaý, 3D-jobalaý boıynsha da startap jobalar qolǵa alynǵan.
Bıylǵy qyrkúıek aıynan bastap, elimizdiń 100 kolledjinde 34 mamandyq boıynsha jańa bilim baǵdarlamasyn engizý josparlanyp otyr.
Jalpy, ınnovasııalyq baǵdarlamalar negizinde 1 817 magıstr daıarlanyp shyǵypty. Olardyń 1 650-i jumysqa ornalastyrylǵan. Áli
2 800 magıstr bilimin jalǵastyryp jatyr, taǵy 3 500 mamandy qabyldaý jospalanýda. Sondaı-aq, bıyldan bastap, baǵdarlamalardy aǵylshyn tilinde júzege asyrý da kózdelip otyr. Bul qadamdy tolyqqandy júzege asyrý 2020 jylǵa josparlanǵan.
«Nazarbaev ýnıversıteti tájirıbesin eskere otyryp, JOO-lardyń akademııalyq jáne basqarýshylyq derbestigin kezeń-kezeńimen keńeıtý kommersııalyq emes uıymdardaǵy jekemenshik JOO-lardy halyqaralyq tájirıbege sáıkes transformasııalaý» jónindegi 78-qadamdy júzege asyrýdyń baǵyttaryna toqtalǵan mınıstr 4 joǵary oqý orny kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵam retinde qaıta qurylǵanyn aıtty. Endi 28 memlekettik oqý ornyn qaıta qurý jumystary júrgizilse, 37 joǵary bilim ordasynda Nazarbaev Ýnıversıteti tájirıbesin engizý jumystary qolǵa alynypty.
Ult josparynyń 79-qadamynda bilim berý júıesinde – joǵary synyptar men JOO-larda aǵylshyn tilinde oqytýǵa kezeń-kezeńmen kóshý jaıy naqtylanǵan. Onyń maqsaty – daıarlanatyn kadrlardyń básekelestik qabiletin arttyrý jáne bilim berý sektorynyń eksporttyq áleýetin kóterý.
Bilim jáne ǵylym mınıstri bıylǵy oqý jylynan bastap, elimiz boıynsha 500 synyp óz erkimen aǵylshyn tilinde oqýǵa nıet bildirip otyrǵanyn atap ótti. «Joǵary synyptar men JOO-ny aǵylshyn tiline kóshirý – básekege qabilettilikti kóterýdiń basty tetigi. Bıyl biz muǵalimderdi jappaı oqytýdy bastaımyz. Shamamen 4 myń muǵalim kýrstan ótti. Qyrkúıekte taǵy 8 myń muǵalim tereńirek oqı bastaıdy», dedi mınıstr.
Onyń aıtýynsha, Qazaqstanda 70 myń muǵalim qaıta daıarlaý kýrsynan ótedi. Onyń qabyldaý koeffısıenti óte joǵary kórinedi. Byltyr mundaı kýrsqa qatysqan 74 myń muǵalimniń 2,5 paıyzy synaqtan óte almaı, ekinshi ret tapsyrýǵa májbúr bolǵan.
Al aǵylshyn tilinde oqytýdy birtindep júzege asyrý maqsatynda 10-11-synyptarda osy tilde júrgiziletin 4 pán anyqtalypty. Olar: fızıka, hımııa, bıologııa jáne ınformatıka pánderi. Osyǵan baılanysty oqý-ádistemelik qurylǵylar keshenin aǵylshyn tilinde ázirleý jumystary bastalyp ta ketken.
Jalpy, 2018-2020 jyldary 11 myń pán muǵalimin aǵylshyn tilinde sabaq berýge daıyndap, biliktiligin jetildirý josparlanyp otyr.
Qymbat TOQTAMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
