– Ekspedısııa tizgini Ishtvan Benszeniń qolynda. Onyń janynda jerlesi, fotograf-kınooperator Laslo Sako bar. Aqtaýdan bastalatyn uzaq sapardyń alǵashqy jolbastaýshysy Mańǵystaý oblystyq ulttyq sport klýbynyń dırektory Qanaǵat Súıebaev boldy. Olar Aqtaýdan shyqqannan salt atpen Otpantaý, Shetpe, Beıneý óńirindegi eskertkishterdi aralap, odan Ústirttiń ústimenen Shalqardyń Bozoı deıtin jerine deıin segiz júz shaqyrymdy 10 táýlikten astam júrip ótipti. Men ekspedısııaǵa Aqtóbe oblysyna qarasty Shalqar aýdanynyń Bozoı degen jerinen qosyldym. Sol ýaqyttan beri madııar baýyrlarymmen kúni-túni birge júrmin. Talaı ǵajap óńirlerdi tamashalap kelemiz. Madııar týystarǵa ataqty batyr Eset Kótibaruly kesenesin kórsettik.
Sonaý Aqsaq temir zamanynda turǵyzylǵan Balǵasyn kesenesine soqtyq. Bul ólke ertede áıgili Oraq batyrǵa qonys bolǵan jer. Sodan Aqtóbe oblysynyń Yrǵyz aýdanyndaǵy meteorıt túsken Jamanshyń atty jerge toqtadyq. Tórtkúl dúnıe ǵalymdary tańdanatyn óńirdiń biri osy. Munda meteorıt 700 myń jyl buryn qulaǵan dep esepteledi. Álemdegi júzden astam metorıtter ishinen kólemi jaǵynan Týngýstan keıingi ekinshi oryn alatyn osy Jamanshyń meteorıti. Qazan shuńqyr dıametri bes jarym shaqyrym. Meteorıt dıametri 500 metr. Jer planetasynyń basqa buryshynda joq «Irgızıt» dep atalatyn qundy tastar tek osy Jamanshyńda ǵana bar. Oblys, aýdan basshylarynyń qadaǵalaýymen ár eldi mekenderde vengrlermen kezdesý jasalyp otyrdy. Meımandarymyz qurmet-syıdan kende bolǵan joq. Sóıtip, onshaqty kúnde Aqtóbe oblysynyń Yrǵyz, Shalqar aýdandaryna qarasty 700 shaqyrymǵa jýyq jerin basyp óttik. Sodan Aqtóbe shekarasynan asyp, Qostanaı oblysyna qarasty Torǵaıdyń Aqshyǵanaq deıtin aýylyna jettik. Sol mańǵa taıaý turǵan Ábilhaıyr hannyń zıraty beınetaspaǵa túsirildi. Odan Jangeldın aýdany, Mirjaqyp Dýlatovtyń aýyly Qyzbelge jettik. Osy ólkede vengrlerdiń 2012 jyly arnaıy baryp ornatyp ketken, aǵashqa órnektep jasalǵan túrkilerdiń 9 metrlik bıik eskertkishi tur. Qyzbelden Amantoǵaı arqyly Amangeldi aýdanyna, odan Arqalyqqa óttik. Arqalyqtan soń Á.Maıkótov atyndaǵy aýylǵa az aıaldap, odan Qaraǵandy oblysynyń jeri Qaraqoıyn-Qashyrlynyń jazyq dalasy arqyly, Qulanótpes ózenine tireldik. Qulanótpes aýyly turǵyndarynyń qolynan dám tattyq. Nura aýdanyna qaraıtyn Janbóbek aýylyndaǵy Qaraqoıyn orta mektebinde bir ádemi kezdesý ótti. Qazir Aqmola oblysynyń Qorǵaljyn óńirindemiz. Endigi jospar Esil ózeni boıyndaǵy qalyń tarıhı eskertkishterdi asyqpaı aralaý. Sóıtip, buıyrtsa, biz endi bir apta shamasynda Astanaǵa osy salt atty tobymyzben barmaqshymyz, – dedi.
Jolaýshylar bas-aıaǵy 2,5 myń shaqyrym joldy salt atpen júrip ótken. Orta eseppen táýligine 70 shaqyrymnan júrip otyrǵan. Ishtvan Benszeniń bul qazaq dalasyn tórtinshi márte atpen aralaýy eken. Osy saparlardaǵy madııar týystar kózdegen eń úlken sharýanyń biri – buǵan deıin túsirilgen beınetaspalardy biriktirip, bir úlken tarıhı-derekti fılm jasaý kórinedi.
Endigi áńgimeni, buıyrtsa tamyz aıynda Ishtvan Bensze myrzanyń óz aýzynan estımiz degen úmittemiz. Oǵan deıin atajurtyn aralaýǵa qumar madııar týystardyń sapary sátti bolǵaı dep tileıik.
Tólegen Jákitaı
