Mahambet О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan Memlekettik ýnıversıtetiniń oqytýshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Murat Qalmenov 10 tamyzdan beri kóne qala ornynda óz stýdentterimen birge qazba jumysyn júrgizip jatyr eken. Qýanyshty habardy ǵalym osy jerde estigen.
– Jaıyq (Teke) qalasynyń orny 2001 jyly kezdeısoq anyqtalǵan. Áý basta bul jerde Álkeı Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýty, keıin Batys Qazaqstan oblystyq tarıh jáne arheologııa ortalyǵy mamandary qazba jumystaryn júrgizdi. Bul aýmaqtan qysh kúıdiretin birneshe pesh, ortaǵasyrlyq monsha, turǵyn úıler, birneshe kesene oryndary tabylyp zertteldi. О́tken jyly bizdiń BQMÝ da arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizýge ruqsat beretin lısenzııaǵa ıe bolǵan edi. Mine, bıyl ýnıversıtettiń tarıh mamandyǵyna oqıtyn 12 stýdentimen birge shaǵyn qazba jumystaryn júrgizdik. Aýmaǵy kishkene jerdiń ózinen tabylǵan jádigerler erekshe qundy, kóp málimet berip tur, – deıdi Murat Dabyluly.
Bir apta ýaqyt ishinde 5 sharshy metrlik eki orynnan keramıkalyq ydystardyń synyqtary, glazýrly qaptama, urshyqtastar, monshaqtar, temir jáne súıek buıymdar tabylǵan. Murat Qalmenov tabylǵan zattardyń árqaısysyn qysqasha sıpattap shyqty.
– Qysh qumyra, ydys synyqtary kóp shyqty. Bári de ortaǵasyrlyq kezeńge jatady. Olardyń kópshiligi kásipshilik jolmen, arnaıy stanokta jasalǵany baıqalady, dórekileý, qoldan jasalǵany da kezdesti. Keıbir qyshtyń materıaly bul jaqta kezdespeıdi, myna bir mármártas synyǵy da onyń shetten, basqa jaqtan ákelingenin aıǵaqtaıdy. Tabylǵan jádigerlerdiń bárin biz ýnıversıtetimizdiń arheologııa mýzeıine tapsyramyz. Buıyrsa qazba jumystaryn keler jyly da jalǵastyrýymyz kerek, – deıdi arheolog.
– Meniń oıymsha Rýhanı jańǵyrýdyń úsh tuǵyry bar, ol – ulttyń tarıhy, tili, dini. Bizdiń Mahambet О́temisuly atyndaǵy BQMÝ-diń janynan qurylǵan «Rýhanı jańǵyrý bolashaqqa baǵdar» jobalyq keńsesiniń jumysy da osy úsh baǵytty negizge alyp otyr. Jalpy, bizdiń BQMÝ ǵalymdarynyń arheologııalyq zertteý isinde úlken tájirıbesi, tolymdy tarıhy bar. Týǵan jer tarıhyn zertteý isine stýdentterdiń tikeleı atsalysýy olardyń boıynda patrıottyq sezimin kúsheıtip, bilimin arttyratyny anyq, – deıdi jobalyq keńse jetekshisi, BQMÝ dosenti Turar Shaıhıev.
Qazba jumystaryna 12 stýdent qatysýda. Teorııalyq bilimin praktıkada synap kórip, ǵylymı jańalyqtyń dál ortasynda júrý olardyń ózine de óte qyzyqty.
– Men myna jerdegi Krýgloozernyı kentinde turamyn. Tarıh mamandyǵynyń 4 kýrsynda oqyp júrmin. Arheologııalyq qazba jumystary qalaı júrgizilýi tıis, tabylǵan jádiger qalaı saqtalady, arheologtardyń jaýapkershiligi degen sezimdi óz boıymyzdan ótkizip jatyrmyz, – deıdi Sultan Saǵyntaev.
P.S. Ortaǵasyrlyq Jaıyq (Teke) qalasynyń ornyn ashyq aspan astyndaǵy murajaı jasaý ıdeıasyn osydan birer jyl buryn Batys Qazaqstan oblystyq tarıh jáne arheologııa ortalyǵynyń dırektory, professor Murat Sydyqov kótergen bolatyn. Oral qalasyn ótken ǵasyrlarda qazaqtar «Teke» dep ataǵan. Ǵalymdar bul ataýdy «ıslam ortalyǵy», «din taratýshy meken» maǵynasyn bildiretin «tekke, tekıe» degen sózden shyqqan dep túsindiredi. Ortaǵasyrlyq Jaıyq qalashyǵy mańyndaǵy Jeltaý bıiginen pishimi men qurylymy belgili Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń úlgisine keletin birneshe ǵımarat orny da tabyldy. Munyń bárin keshendi zertteý, halyq ıgiligine aınaldyrý – bolashaqtyń enshisinde tur. О́ńir turǵyndary ortaǵasyrlyq Jaıyq qalasynyń «Qazaqstannyń jalpyulttyq 100 kıeli nysany» tizimine enýin qýana qabyldap, tarıhı eskertkishti kóptiń kózaıymyna aınaldyratyn kúndi asyǵa kútedi.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Oral qalasy
Sýret avtordiki
