Al sol Leılondtyń lebizinshe, adamnyń deni saý bolýy úshin memlekettegi medısına salasynyń qaryshtap damýy jetkiliksiz bolǵan. Áleýmettik faktor retinde buǵan qosymsha qoljetimdi bilim alý, laıyqty jumyspen qamtylýy jáne qolaıly baspanaǵa qol jetkizý sııaqty mańyzdy tetikter eskerilýi kerek eken. О́kinishke qaraı dep aıtsaq bolady, qazir ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary emes, kúntizbede 2017 jyl aıaqtalýǵa bet aldy. Demek, jańa álemdegi jaǵdaı ózgerip, memlekettiń ekonomıkalyq damýyna adamdardyń áleýmettik áleýetiniń de yqpaly azaıdy degen sóz. Tehnologııanyń damýy, óndiris pen saýdanyń avtomattandyrylýy, jappaı sıfrly júıege kóshý jáne jasandy aqyl-oı jemisin tutynýǵa qol jetkizý adamnyń eńbegi men ónimine degen suranysty álsiretken syńaıly. Basqasha aıtqanda, álemge adam kerek bolmaı qalǵandaı áser kúsheıe bastaǵandaı.
Taqyrypqa oralaıyq. Qazaqstandaǵy turǵyndardyń áleýmettik qorǵalýy dúnıe júzine úlgi retinde usynýǵa bolatyndaı júıemen damyp otyr. Bul sarapshylardyń qorytyndysy. Ras, áleýmettik sanattaǵy járdemaqy, tólemaqy men zeınetaqynyń mólsheri alýshynyń qajettiligin tolyqtaı qamtamasyz etpeýi múmkin, ol endi basqa áńgime. Árıne, áleýmettik qorǵaý turǵysynan alǵandaǵy syndarly jaǵdaıdyń biri – halyqtyń baspanamen qamtylýyna qatysty. Baqsaq, jańarǵan álemniń eshbir elinde turǵyndardy 100 paıyzǵa jekemenshik úımen qamtamasyz etý múmkin emes eken. Jáne memleket te ondaı murat ustanbaıdy. Esesine, ár turǵynnyń basynda panasy bolýyna jaǵdaı jasaıdy. Ol jalǵa alý, mýnısıpaldy úılerdi kóbeıtý sııaqty is-sharalar. Biraq, pende balasy úshin bul da az eken. Adam densaýlyǵy men áleýmettik jaǵdaı arasyndaǵy qarym-qatynasty zerttep júrgen ǵalym Lázzat Spanqulova «Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń esebi boıynsha Shyǵys Eýropadaǵy dúnıeden ótken 240 000 adamnyń arasyndaǵy 48 000 marqumnyń ajaly turǵyn úı múmkindikterine baılanysty bolǵandyǵy anyqtalǵan...» dep jazady.
Demek, otandastarymyzdyń baspanaly bolýǵa degen ynta-talaby men memlekettiń múmkindikter shegindegi jaǵdaımen qurylys jumystaryn júrgizip, turǵyndardy qoljetimdi úımen qamtamasyz etýge degen saıasatynan aınalyp ketpeısiń be?
...О́zimizdi ózimiz baspanamen qamtamasyz etýge degen talabymyz da oń bolyp tur. Mysaly, alyp megapolıs – Almaty qalasynyń aýmaǵynan jeke baspana turǵyzýshylar qatary jyldan jylǵa kóbeıip keledi. Sonyń biri biz edik... Aıtpaǵymyz ol emes, japa-tarmaǵaı jańa qurylys júrgizgen adamdarǵa qarap turyp qýanasyń, qorqasyń da. Qorqynyshtysy, jurt qolyna ilikkenmen úı turǵyzyp jatyr. Árıne, qaltasyna laıyqtap, kórpesine qaraı kósilý zańdy. Biraq, kóptegen úı sáýletti bylaı qoıǵanda, qaýipsizdik qaǵıdattaryna tipten sorpasy qosylmaıtyn sanatta turyǵyzylyp jatyr eken. Mysaly, uzaq jyldar boıy osy salada jumys istegen kásibı qurylysshy-ınjenerdiń baıqaýynsha, jeke úıdiń shatyrynan bastap, óreskel qatelik jiberilýde. Maman aıtady: «Tóbege salynatyn kólbeý aǵashtyń arasy 40-50 santımetrden aspaýy kerek, al ony 60 sm men 1 metr etip qoıǵandy kózim kórdi. Beldeý tirektiń qalyńdyǵy 20-30 sm bolýy kerek qoı, joq ony 12-15 sm etip qoıa salýda. Árıne, materıaldyń baǵasynda aıyrma bar, 1000-2000 teńge shamasy. Biraq oǵan mán bermeıdi. О́ıtkeni, jurttyń kóbi úıdi salyp bitken soń kosmetıka jasap, satyp jiberýge asyq...». Dálel retinde, «Krysha» saıtyn aqtaryńyz, Almaty mańynda satylatyn jer úıden kóz súrinedi, kóbi álgindeı ádispen jyldam salynbaǵanyna kim kepil?
Iá, úıdiń bolýy – kúıdiń bolýy degen qaǵıdaǵa súıengen durys. Biraq, sana suranysynyń tasasynda sapa belgisi qalyp qoımaýy kerek. Bul ǵalymnyń tujyrymy. Professor Lázzat Spanqulovanyń paıymdaýynsha, «turǵyn úı sapasy tabıǵattyń qolaısyz jaǵdaılarynan qorǵaýshy ǵana emes, adamnyń densaýlyq jaǵdaıyn eleýli dárejede aıqyndaıtyn faktor. Úı men kúıdiń úılesimdiligi adamnyń ómirine úlken áser etedi...».
О́z úıińde jáne úılesimde ómir súrgenge ne jetsin!
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
