«Qazaq – birtutas, aıryqsha ult» degen óz Áýezovimiz: «Ulttyń tili – onyń jany, rýhy, júregin soqtyrar qantamyry ispetti, al sol kúretamyrdan aıyrylsa, adamnyń kúni ne bolary belgili. Kógen kóz qazaǵyma qaratyp minbe qoıyp, sol minbege shyǵaryp, «Aqyrǵy dilińizdi aıtyńyzshy, Muhtar!» dese, tilimniń ushynda júrgen sóz tómendegishe: tas úgitilip qumǵa aınalady, temir tozady, urpaq ozady, dúnıede ólmeıtin sóz ǵana, halqymyzben birge jasasyp kele jatqan asyl mura sózimizdi arzandatyp almaıyq», deıdi. Sol ulylar ómir súrgen kezde til shubarlanyp, sóz buzyla bastasa, olar atqa «qonyp», arasha túsip jatatyn. Tilshi ǵalymdar tynysh otyra almaıtyn. Sózimiz jalań bolmas úshin bir mysal keltire keteıik. 1968 jyly qazirgi Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty men Qazaqstan Jazýshylar odaǵy «Til mádenıeti jáne baspasóz» degen taqyrypta alqaly jıyn ótkizip, qazaq rýhanııatynyń jaqsylary men jaısańdary qazaq tiliniń baspasózde alashubar bolyp bara jatqanyna ún qatqan bolatyn. Sábıt Muqanov: «...boı sýyttyq dep jazypty bireý» deıdi de sýyttyq sóziniń maǵynasyn tarata aıtyp, ult urpaǵy baba sózin qoldanǵanda saq bolý kerektigin eskertip, «Orys sózin alǵanda qazaq tiline baǵyndyryp alý kerek» ekenin aıtady. Belgili til mamany M.Balaqaev birikken sózderdi jazýdaǵy ala-qulalyqqa jol berýge bolmaıtynyn eskertip, mundaı is dendep ketse taza tildi tazdyń basyndaı etetinimizdi nazarǵa salady. Sol ǵylymı konferensııanyń túıininde «О́tkirdiń júzi, kesteniń bizi, órnegin sendeı sala almas», degen Abaı sózine júginip, kesteli tilimizdi búldirip almaýda ult urpaǵyna uran retinde tastaıdy. Sol sekildi 1984 jyly qazaq ádebıetiniń aıtýly tulǵasy Ǵabıt Músirepov bastaǵan alyptar óner aldy qyzyl tildi shubarlamaýdy taqyryp etip alyp, sóz zergeri ketken kemshilikterdi eki saǵat boıy baıandaǵany este. Ǵabıden Mustafın, Ábdýálı Qaıdarov, Tahaýı Ahtanov, Qadyr Myrzalıev, búgin aramyzda júrgen abyzymyz Serik Qırabaev, taǵy basqalar tildi burmalaýdaǵy orasholaqtyqty jerine jetkize talqylaǵany este.
Tilshi ǵalymdar ár basylymda shyqqan maqalalardaǵy sózderge taldaý jasap otyrýdy ózderine paryz sanaıtyn. Sonyń bir dáleline kórnekti tilshi ǵalym Ǵ.Musabaevtyń kitaptaryn paraqtap otyrǵanda kóz jetkizdik. Biz muny nege aıtyp otyrmyz, ol kezde qazaq tiliniń tek-tamyryn tereń biletin, ózderinen burynǵylardan kóńilderine túıgen kóp kónekózder bar edi. Qazir olar sıredi. Jańa qoǵamnyń bergen erkindigin erkelik dep uqqandar ondaı asyldardy keıde tyńdaı qoımaıdy. Tek óz sózderimen júrýge umtylady. Til zańdylyǵyn kóp eskere bermeıdi. Sodan kelip, malǵa aıtylatyn sóz adamǵa, adamǵa aıtylatyn sóz malǵa telinip júr. Mysaly, «qyzýy kóterilip, mal ólip jatyr» deıdi. Taǵy bireý «eski nan» dese, úshinshi til buzar «kúshiktiń anasy» degendi sózine qosa salady. Mundaı oralymsyzdyqtardy aqparat quraldaryna zeıin salyp qarasań jıi kezdestiresiń.
Jalpy, qazaq sózge toqtaǵan halyq. Ataly sózdi attap ótpegen. Jastar úlkenniń aldynda súıreńdep sóılemegen. Aqyndar aıtysqanda ýájdi sózge uıyǵan. Bolsyn-bolmasyn soza bermegen. Qulmambet aqyn aıtpaqshy, «Sózimniń qyl syımaıdy arasyna» degenge dóp kelip jatqan. Qazir sózdiń arasynan qyl emes, atan túıe júgimen ótip ketetin boldy. Sózdiń maǵynasyna mán bermeı, qazaqsha sóılep turmyn deıtinder kóbeıip barady. Sondaı tili múkisterdiń isi ult tiline jasaǵan jaqsylyǵy emes, tıgizgen kesapaty orasan desek, artyq aıtqandyq bolmaıdy. Ondaılar ózin-ózi túsingenmen, jurt túsine almaı, ne dep tur bul shirengen, shirkin, dep jatady. Tipti tuspal sózdi uqpaıtyn dárejege de taıap kelemiz. Ony týrasynan qabyldap, maqtanysh kóretinder de joq emes.
Sońǵy aıtar baılamymyz, til tazalyǵyn saqtaýǵa qatysty aldyńǵy tolqynnyń ónegesin jańǵyrtyp, ásirese tildiń tirliginde júrgen ǵalymdar, qalamgerler, ult zııalylary ún kóterip, atoı salmasa, ult tiliniń quny quldyraı beredi-aý. Alda mysalǵa keltirgen eki jıyn sekildi ǵylymı konferensııalar ótkizip, onda búgingi tildiń qoldanys aıasy týraly oı qozǵasaq, utylmas edik. Bul keıingi óskin jastyń oılanýyna septigin tıgizeri sózsiz. Rýhanııat salasyndaǵy osyndaı jylynda bir ótetin basqosýdy, kúnde ótetin jınalystyń qataryna qossaq, qazaq tiliniń qadiri artyp, ózim bilem degender aıaǵyn tarta basyp, ult tiliniń oıynshyq emestigin kókeılerine qorǵasyndaı qorytaryna shúbá keltirmeımiz.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
